Το κινητό μάς ξυπνάει το πρωί και είναι συχνά το τελευταίο πράγμα που κοιτάζουμε πριν κοιμηθούμε. Εργαζόμαστε, ενημερωνόμαστε, επικοινωνούμε και ψυχαγωγούμαστε μέσα από την ίδια οθόνη.
Κι όμως. Κάπου ανάμεσα στην απαραίτητη χρήση και το ατέρμονο scrolling βρίσκεται μια δύσκολη και επίκαιρη ερώτηση: πότε η σχέση μας με την τεχνολογία παύει να είναι λειτουργική και αρχίζει να γίνεται προβληματική;
Αν επηρεάζονται συστηματικά η εργασία ή η σχολική επίδοση, οι διαπροσωπικές σχέσεις, η ψυχική υγεία, η σωματική δραστηριότητα ή ο ύπνος, τότε αρχίζουμε να μπαίνουμε στο φάσμα της προβληματικής χρήσης και υπάρχει λόγος ανησυχίας.
Σε αυτό το όριο που δύσκολα προσδιορίζεται εστιάζει το βιβλίο Τεχνολογικοί εθισμοί των Πέτρου Λεβούνη και James Sherer, το οποίο κυκλοφορεί τον Οκτώβριο στα ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση της Ευγενίας Βασιλοπούλου. Ελάχιστοι στον κόσμο είναι όσο κατάλληλοι όσο οι δύο συγγραφείς του για να εξετάσουν με ακρίβεια το ζήτημα. Ο Λεβούνης είναι καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Rutgers, ειδικός στις εξαρτήσεις και πρώην πρόεδρος της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, ενώ ο Sherer είναι ψυχίατρος με ειδίκευση στην ψυχιατρική και την ιατρική αντιμετώπιση των εξαρτήσεων.
Στις σελίδες του, το βιβλίο εξετάζει ένα ευρύ φάσμα ψηφιακών συμπεριφορών, από το gaming και τα social media μέχρι τον διαδικτυακό τζόγο, την πορνογραφία και τις online αγορές. Στόχος του είναι να διακρίνει την εντατική, αλλά υγιή χρήση από την πραγματική εξάρτηση. Δεν αντιμετωπίζει λοιπόν την τεχνολογία με λουδιτισμό, ως κάτι που πρέπει να απαγορευτεί, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ζωής, του οποίου όμως η προβληματική χρήση απαιτεί σαφή επιστημονικά κριτήρια.
Την επιστημονική επιμέλεια της ελληνικής έκδοσης έχει αναλάβει ο Θωμάς Παπαρρηγόπουλος, καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ. Ως υπεύθυνος στους τομείς των εξαρτήσεων, της υπνολογίας και της νευροψυχιατρικής στην Α΄ Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινήτειου Νοσοκομείου, παρακολουθεί το φαινόμενο τόσο ερευνητικά όσο και μέσα από την κλινική πράξη.
Μιλώντας στο WIRED Greece, εξηγεί γιατί ο χρόνος μπροστά στην οθόνη δεν αρκεί για να διαγνωστεί ένας εθισμός, πώς η οικονομία της προσοχής αξιοποιεί τους μηχανισμούς ανταμοιβής του εγκεφάλου και γιατί η αυξανόμενη εμπιστοσύνη σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για ζητήματα ψυχικής υγείας δημιουργεί μια νέα και ακόμη ανεξερεύνητη ζώνη κινδύνου.
– Τι εννοούμε όταν μιλάμε για «τεχνολογικό εθισμό»; Πού βρίσκεται η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην εντατική και την προβληματική χρήση;
Ο όρος περιγράφει ένα σύνολο προβληματικών και καταναγκαστικών συμπεριφορών που συνδέονται με τη χρήση του διαδικτύου, των ψηφιακών συσκευών και συγκεκριμένων ψηφιακών δραστηριοτήτων. Μπορεί να αφορά τα διαδικτυακά παιχνίδια, τα social media, τον online τζόγο, τη διαδικτυακή πορνογραφία και τις αγορές, την υπερβολική ανταλλαγή μηνυμάτων ή την αδιάκοπη περιήγηση στο διαδίκτυο.
Χρειάζεται, όμως, μεγάλη προσοχή στη χρήση της λέξης «εθισμός». Το γεγονός ότι κάποιος περνά πολλές ώρες στο κινητό του ή παίζει για πολλές ώρες ένα παιχνίδι δεν σημαίνει αυτομάτως ότι πάσχει από μια διαταραχή η οποία χρειάζεται κλινική αντιμετώπιση.
Το βασικό ερώτημα είναι τι συμβαίνει στη ζωή του ανθρώπου εξαιτίας αυτής της χρήσης. Μιλάμε για προβληματική συμπεριφορά όταν υπάρχει απώλεια ελέγχου: όταν το άτομο θέλει να σταματήσει ή να περιορίσει τη δραστηριότητα, αλλά δεν μπορεί. Ένα δεύτερο βασικό κριτήριο είναι όταν η ψηφιακή δραστηριότητα αποκτά προτεραιότητα απέναντι σε άλλες σημαντικές πλευρές της ζωής. Το τρίτο είναι η συνέχισή της παρά τις αρνητικές συνέπειες.
Αυτά τα τρία στοιχεία –η απώλεια ελέγχου, η αυξανόμενη προτεραιότητα και η συνέχιση παρά τις επιπτώσεις– βρίσκονται στον πυρήνα όχι μόνο των τεχνολογικών, αλλά γενικότερα των εθιστικών συμπεριφορών.
– Άρα ο αριθμός των ωρών μπροστά στην οθόνη δεν αποτελεί από μόνος του διαγνωστικό κριτήριο;
Ακριβώς. Το διαδίκτυο είναι πλέον εργαλείο εργασίας και καθημερινής λειτουργίας για εκατομμύρια ανθρώπους. Το κρίσιμο δεν είναι αναγκαστικά πόσες ώρες περνά κάποιος online, αλλά ποιο είναι το κόστος αυτής της δραστηριότητας.
Αν επηρεάζονται συστηματικά η εργασία ή η σχολική επίδοση, οι διαπροσωπικές σχέσεις, η ψυχική υγεία, η σωματική δραστηριότητα ή ο ύπνος, τότε αρχίζουμε να μπαίνουμε στο φάσμα της προβληματικής χρήσης και υπάρχει λόγος ανησυχίας.
Από τις συμπεριφορικές εξαρτήσεις, η διαταραχή τυχερών παιχνιδιών είναι πλήρως τεκμηριωμένη και ενταγμένη στα συστήματα ταξινόμησης των ψυχικών διαταραχών, είτε ο τζόγος πραγματοποιείται offline είτε online. Στη Διεθνή Ταξινόμηση Νοσημάτων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας έχει ενταχθεί και η διαταραχή ηλεκτρονικού παιχνιδιού. Για αρκετές από τις υπόλοιπες συμπεριφορές που συχνά περιγράφουμε ως τεχνολογικούς εθισμούς, η επιστημονική συζήτηση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
– Ποιες ηλικιακές ομάδες είναι περισσότερο ευάλωτες;
Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου εστιάζει στα παιδιά, στους εφήβους και στους νεαρούς ενήλικες. Δεν είναι τυχαίο, καθώς πρόκειται για την πιο ευάλωτη ομάδα και για τις ηλικίες στις οποίες εμφανίζονται συχνότερα προβλήματα που συνδέονται με τη χρήση της τεχνολογίας.
Χρειάζεται να αφιερώνουμε συνειδητά χρόνο σε δραστηριότητες εντελώς αποσυνδεδεμένες από τον ψηφιακό κόσμο: στη σωματική άσκηση, στη φύση, στο διάβασμα, στις ανθρώπινες σχέσεις και στον σωστό ύπνο.
Σε αυτές τις ηλικιακές φάσεις ο εγκέφαλος παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτος και οι μηχανισμοί αυτορρύθμισης δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως. Επομένως, ένας νέος άνθρωπος μπορεί να είναι περισσότερο επιρρεπής σε εθιστικές συμπεριφορές. Παράλληλα, η κοινωνική ζωή των εφήβων και των νεαρών ενηλίκων είναι πλέον σε πολύ μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με το ψηφιακό περιβάλλον.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μεγαλύτεροι ενήλικες εξαιρούνται. Το βιβλίο αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο και σε αυτή την πληθυσμιακή ομάδα. Απλώς η κύρια έμφαση δίνεται στους νεότερους ανθρώπους, όπου το πρόβλημα εμφανίζεται συχνότερα.
– Οι ψηφιακές πλατφόρμες και τα παιχνίδια σχεδιάζονται ώστε να συγκρατούν όσο το δυνατόν περισσότερο την προσοχή μας. Πόσο επηρεάζει η ίδια η αρχιτεκτονική τους τον κίνδυνο εξάρτησης;
Οι περισσότερες ψηφιακές πλατφόρμες λειτουργούν με βάση αυτό που αποκαλούμε «οικονομία της προσοχής». Όσο περισσότερο χρόνο παραμένει ο χρήστης στην πλατφόρμα και όσο περισσότερες αλληλεπιδράσεις πραγματοποιεί, τόσο περισσότερα δεδομένα παράγονται και τόσο περισσότερες ευκαιρίες δημιουργούνται για διαφήμιση και εμπορική αξιοποίηση.
Γι’ αυτό χρησιμοποιούνται εργαλεία όπως οι ειδοποιήσεις, το ατελείωτο scrolling, τα likes, οι ανταμοιβές και οι εξατομικευμένες προτάσεις περιεχομένου. Πρόκειται για στρατηγικές οι οποίες έχουν σχεδιαστεί ώστε να μας κρατούν περισσότερο χρόνο στην πλατφόρμα.
Αυτές οι εφαρμογές λειτουργούν αφενός με ερεθίσματα που τραβούν την προσοχή και αφετέρου με κίνητρα που ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Αξιοποιούν, δηλαδή, συγκεκριμένους μηχανισμούς της εγκεφαλικής λειτουργίας. Πολλά παιχνίδια και πλατφόρμες είναι χτισμένα με εξαιρετικά έξυπνο τρόπο, ώστε να «χακάρουν» την προσοχή μας και να μας κάνουν να παραμένουμε εκεί. Το ζήτημα αυτό διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο.
– Ακόμη και όταν δεν υπάρχει κλινικός εθισμός, πολλοί άνθρωποι αισθάνονται υπερβολικά εξαρτημένοι από το κινητό και τις οθόνες. Ποιες πρακτικές μπορούν να βοηθήσουν;
Υπάρχουν ορισμένα απλά μέτρα που αξίζει να δοκιμάσει κανείς. Μπορεί, για παράδειγμα, να απενεργοποιήσει τις ειδοποιήσεις που δεν είναι απαραίτητες και να δημιουργήσει συγκεκριμένες χρονικές και χωρικές ζώνες χωρίς κινητό: στο τραπέζι, κατά τη διάρκεια μιας οικογενειακής συζήτησης ή πριν από τον ύπνο.
Είναι επίσης χρήσιμο να μη βρίσκεται το κινητό μέσα στο υπνοδωμάτιο ή δίπλα στο κρεβάτι κατά τη διάρκεια της νύχτας. Μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί τα εργαλεία καταγραφής του χρόνου οθόνης, ώστε να αποκτήσει μια πιο καθαρή εικόνα της χρήσης του, και να αποφεύγει το multitasking με πολλές οθόνες όταν εργάζεται.
Χρειάζεται, παράλληλα, να αφιερώνουμε συνειδητά χρόνο σε δραστηριότητες εντελώς αποσυνδεδεμένες από τον ψηφιακό κόσμο: στη σωματική άσκηση, στη φύση, στο διάβασμα, στις ανθρώπινες σχέσεις και στον σωστό ύπνο.
Υπάρχει, όμως, και ένα πιο προσωπικό ερώτημα: πώς αισθάνομαι μετά τη χρήση; Αν κάποιος αντιλαμβάνεται ότι λειτουργεί εντελώς μηχανικά, έχει αξία να αναρωτηθεί αν χρειάζεται πραγματικά όλα όσα κάνει μέσα από το κινητό του.
Οι ίδιες πρακτικές δεν λειτουργούν αναγκαστικά για όλους. Αν, όμως, κάποιος έχει προσπαθήσει επανειλημμένα να μειώσει τη χρήση και δεν μπορεί ή αν βλέπει ότι αυτή προκαλεί σοβαρές συνέπειες στη ζωή του, τότε είναι σκόπιμο να απευθυνθεί σε έναν ειδικό για αξιολόγηση.
– Το βιβλίο γράφτηκε πριν από τη μαζική εξάπλωση του generative AI. Μπορεί να αναπτυχθεί μια αντίστοιχη σχέση εξάρτησης με εργαλεία όπως το ChatGPT, ιδιαίτερα όταν οι χρήστες τα συμβουλεύονται για προσωπικά ή ψυχολογικά ζητήματα;
Πρόκειται για ένα πολύ πρόσφατο φαινόμενο και δεν διαθέτουμε ακόμη αρκετά δεδομένα. Αυτό που μπορώ να πω από την κλινική μου εμπειρία είναι ότι ενδέχεται να προκύψουν σημαντικά προβλήματα.
Βλέπουμε ήδη ανθρώπους που ζητούν βοήθεια για κάποιο ψυχολογικό ή ψυχιατρικό ζήτημα, αλλά προηγουμένως έχουν συμβουλευτεί συστηματικά το ChatGPT και έρχονται έχοντας ήδη σχηματίσει μια πολύ συγκεκριμένη άποψη. Επειδή ένα τέτοιο εργαλείο έχει συχνά την τάση να στρογγυλοποιεί τα πράγματα, μπορούν να δημιουργηθούν δυσκολίες.
Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που αποδίδουν μεγαλύτερη βαρύτητα σε όσα τους λέει το ChatGPT απ’ ό,τι σε όσα τους λέει ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Παρατηρείται σχεδόν μια τυφλή εμπιστοσύνη, και εκεί αρχίζουν τα προβλήματα.
Στην Ελλάδα το βλέπω να συμβαίνει αρκετά συχνά τα τελευταία δύο χρόνια. Είναι, ωστόσο, ακόμη νωρίς για ασφαλή συμπεράσματα. Για τις υπόλοιπες μορφές προβληματικής χρήσης διαθέτουμε πλέον αρκετά στοιχεία ώστε να σχηματίσουμε μια σαφέστερη εικόνα. Για το generative AI θα χρειαστούν περισσότερες μελέτες, οι οποίες φαντάζομαι ότι θα προκύψουν σύντομα.
– Τι φιλοδοξεί να προσθέσει το βιβλίο στον δημόσιο διάλογο για τους τεχνολογικούς εθισμούς;
Προσπαθεί να τοποθετήσει τη συζήτηση σε σωστές βάσεις. Δεν δαιμονοποιεί την τεχνολογία, η χρήση της οποίας είναι πλέον αναπόφευκτη και συχνά εξαιρετικά ωφέλιμη. Επισημαίνει, όμως, ότι υπάρχει πράγματι ο κίνδυνος να αναπτυχθεί μια εξαρτητική συμπεριφορά.
Το βασικό του επίτευγμα είναι ότι μεταφέρει τη συζήτηση από έναν γενικό και ακαθόριστο φόβο απέναντι στην «υπερβολική τεχνολογία» σε μια πιο ώριμη, επιστημονική προσέγγιση. Εξετάζει πότε η φυσιολογική χρήση γίνεται προβληματική, με ποια συγκεκριμένα κριτήρια μπορεί να αξιολογηθεί, ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου και πώς μπορούμε να παρέμβουμε.
Είναι επίσης σημαντικό ότι δεν περιορίζεται μόνο στο gaming ή σε μία συγκεκριμένη μορφή εθισμού. Καλύπτει ένα πολύ μεγάλο φάσμα δραστηριοτήτων: τα social media, τα μηνύματα και τα emails, την online πορνογραφία, τον τζόγο και πολλές ακόμη πλευρές της ψηφιακής ζωής. Αυτό το εύρος το καθιστά χρήσιμο τόσο για τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας όσο και για τον μη ειδικό αναγνώστη που θέλει να κατανοήσει καλύτερα τη δική του σχέση με την τεχνολογία.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
