«Κωνσταντίνα, τι δουλειά κάνεις;» Θα περίμενε κανείς πως η απάντηση σε μια τέτοια ερώτηση είναι εύκολη.
Η Κωνσταντίνα Αδαμάκη έχει πτυχίο δημοσιογραφίας. Έχει δουλέψει σε μέσα ενημέρωσης, έχει κάνει ρεπορτάζ, έχει πάρει δηλώσεις, έχει ψάξει ειδήσεις, έχει περάσει από συνεντεύξεις για δουλειές και έχει γνωρίσει το ελληνικό newsroom. Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς της γίνεται μπροστά σε μια κάμερα, στο σπίτι της, για ένα κοινό που τη βρίσκει κυρίως μέσα από αλγοριθμικές πλατφόρμες.
Με διαδικτυακή παρουσία που ξεπερνά τα δέκα χρόνια, έχει κάνει ενημερωτικά βίντεο στα οποία σχολιάζει την επικαιρότητα, αλλά και χιουμοριστικά, στα οποία τη σατιρίζει. Η Κωνσταντίνα μπορεί, πλέον, να ζει από αυτό. Τι ακριβώς είναι, όμως, «αυτό»;
Όταν τη ρωτάω πώς θα περιέγραφε την επαγγελματική ιδιότητά της, η απάντηση δεν είναι και τόσο απλή.
«Ο μόνος λόγος που δηλώνω δημοσιογράφος είναι επειδή έχω αφιερώσει χρόνια από τη ζωή μου να προσπαθώ να μπω στον κλάδο, άρα θέλω να πείσω τον εαυτό μου ότι κάνω δημοσιογραφία. Αλλά άμα το καλοσκεφτούμε… YouTuber είμαι», μου λέει. Όμως, επιμένω, γιατί όχι και τα δύο;
Why not both?
Η Κωνσταντίνα έχει πάνω από 95.000 subscribers στο κανάλι της στο YouTube και ακόμα περισσότερους στο Instagram, όπου σχολιάζει την επικαιρότητα με χιούμορ και, όπως λέει η ίδια, «με μια δεύτερη γλώσσα»: τον σαρκασμό. Ακόμα δεν είναι σίγουρη πού μπαίνει το όριο. Αν δεν είχε το πτυχίο, εξηγεί, μπορεί να μην δεχόταν τον τίτλο του δημοσιογράφου.
Υπάρχει και μια άλλη «ταμπέλα» που διστάζει να δεχτεί: αυτή του influencer. «Τι σημαίνει influencer; Σημαίνει να διαφημίζεις πράγματα», μιλά για «το αναγκαίο κακό». Όταν της ζητάνε να πει τι είναι, καταλήγει στο «δημοσιογράφος/YouTuber». Δεν λέει κωμικός, παρότι κάνει σάτιρα και πιστεύει ακράδαντα πως το χιούμορ χωράει στην ενημέρωση, χωρίς όρια. Δεν λέει influencer, παρότι δουλεύει με χορηγίες και έχει επιρροή σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων.
Το δίλημμα δεν αφορά μόνο την Κωνσταντίνα. Το ίδιο το επάγγελμα του δημοσιογράφου βρίσκεται σε μια παράξενη στιγμή, προσπαθώντας να ακολουθήσει τις εξελίξεις και να προσαρμοστεί.
Για δεκαετίες, ο δημοσιογράφος είχε ένα σχετικά εύκολα αναγνωρίσιμο περίγραμμα: εργαζόταν σε εφημερίδα, ραδιόφωνο ή τηλεόραση, έγραφε ή παρουσίαζε ειδήσεις και λογοδοτούσε σε μια συγκεκριμένη συντακτική δομή. Σήμερα μπορεί να είναι ένα άτομο με ένα κινητό, ένα μικρόφωνο και έναν λογαριασμό στο YouTube. Μπορεί να κάνει έρευνα, να παίρνει συνεντεύξεις, να σχολιάζει την επικαιρότητα και να έχει δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που τον ακούν.
Και μπορεί να μην έχει περάσει ποτέ την πόρτα μιας σχολής δημοσιογραφίας ή μιας αίθουσας σύνταξης.
Το ίδιο το κοινό έχει ήδη αρχίσει να αντιμετωπίζει αυτή την πραγματικότητα ως φυσιολογική. Μελέτες δείχνουν πως μεγάλο μέρος του ενημερώνεται από creators και influencers, παγκοσμίως και στην Ελλάδα. Οι χρήστες τούς θεωρούν πιο διασκεδαστικούς, κατανοητούς και άμεσους από τα παραδοσιακά μέσα, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο αξιόπιστους και αντικειμενικούς.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το «είμαι δημοσιογράφος» δεν είναι πλέον αυτονόητη περιγραφή. Ο ορισμός του επαγγέλματος έχει θολώσει.
Το πτυχίο δεν αρκεί
Η Κωνσταντίνα περιγράφει ένα ενδιαφέρον παράδοξο: χρειάστηκε να αποκτήσει το πτυχίο για να χρησιμοποιήσει τον τίτλο, ενώ πιστεύει ότι το πτυχίο δεν είναι αυτό που κάνει κάποιον δημοσιογράφο.
Και πράγματι, στην Ελλάδα δεν υπάρχει ένα απλό σύστημα επαγγελματικής αδειοδότησης στο οποίο το πτυχίο να αποτελεί καθολική προϋπόθεση για να ασκήσεις δημοσιογραφική εργασία. Η ΕΣΗΕΑ ορίζει τα μέλη της πρωτίστως με βάση την επαγγελματική άσκηση της δημοσιογραφίας και την εμπέδωση των αρχών της.
Αυτό δημιουργεί μια παράξενη κατάσταση. Μπορεί στα χαρτιά ή στην πράξη να είσαι δημοσιογράφος, αλλά να διστάζεις να χρησιμοποιήσεις τον όρο για να περιγράψεις τη δουλειά σου.
Η Κωνσταντίνα συμφωνεί πως, σε έναν βαθμό τουλάχιστον, γι’ αυτό μπορεί να ευθύνεται η αρνητική χροιά που συνοδεύει στο μυαλό αρκετού κόσμου τη λέξη «δημοσιογράφος».
Και, όταν θυμάται τις πρώτες της επαφές με το επάγγελμα, δεν ήταν ακριβώς η εικόνα του ρεπόρτερ που είχε φανταστεί.
«Να είσαι ένας άνθρωπος με όρεξη για δουλειά, να λες “θα γίνω δημοσιογράφος, θα αλλάξω τον κόσμο” και να σου λένε “κάνε copy-paste γιατί μας καθυστερείς”», περιγράφει μια αποκαρδιωτική κατάσταση στις αίθουσες μέσων ενημέρωσης.
«Δεν είσαι δημοσιογράφος, είσαι συντάκτης. Και ούτε καν συντάκτης, γιατί δεν συντάσσεις!», λέει.
Ποιος σου μαθαίνει τη δεοντολογία;
Η δημοσιογραφία έχει κανόνες που δεν είναι αυστηρά τεχνικοί. Πότε δημοσιεύεις το όνομα ενός θύματος; Πότε χρησιμοποιείς μια σοκαριστική φωτογραφία; Πώς διασταυρώνεις μια πληροφορία; Πώς ξεχωρίζεις το γεγονός από την άποψη;
Η Κωνσταντίνα θεωρεί ότι αυτά μπορούν να μαθευτούν και εκτός πανεπιστημίου.
Περιγράφει το πανεπιστήμιο περισσότερο ως χώρο ανάπτυξης κριτικής σκέψης παρά ως πρακτική εκπαίδευση στο επάγγελμα. «Σου ανοίγει το μυαλό… άμα πηγαίνεις βέβαια», λέει γελώντας και αναφέρει πως πήγε σε ΙΕΚ δημοσιογραφίας για να αποκτήσει πρακτική εμπειρία. Εκεί έκανε ρεπορτάζ και έπαιρνε δηλώσεις, χωρίς όμως πάντα να βλέπει το όνομά της κάτω από τη δουλειά που είχε κάνει.
Η εμπειρία την οδήγησε σε ένα άλλο συμπέρασμα: η εξουσία πάνω στο περιεχόμενο είναι σημαντική. Ίσως γι’ αυτό το YouTube να της ταίριαξε τόσο.
One-woman newsroom
Η Κωνσταντίνα, όπως πολλοί μιλένιαλ, θυμάται τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, όταν τα παιδιά της γενιάς αυτής ξεκινούσαν τα πρώτα τους επαγγελματικά βήματα. Της έλεγαν να δουλέψει δωρεάν για έναν μήνα, αλλά καθόταν τρεις ημέρες κι έφευγε. «Τώρα καταλαβαίνω και χαίρομαι που είχα αυτό το αρνητικό προαίσθημα και δεν πήγαινα!», λέει.
Είχε το κανάλι της παράλληλα με τις ζοφερές αυτές πρώτες εμπειρίες, αλλά τότε δεν έβγαζε λεφτά από το περιεχόμενο. «Ήταν κάτι ονειρικό για μένα», αναφέρει.
Η μετάβαση σε ένα βιώσιμο εισόδημα δεν ήταν γραμμική, ούτε γρήγορη. Αλλά δεν είναι, πλέον, ανάγκη να έχεις στούντιο τηλεόρασης για να παράγεις ενημερωτικό περιεχόμενο. Η Κωνσταντίνα έχει φώτα, μικρόφωνο και έναν χώρο που η ίδια χαρακτηρίζει «πολύ ερασιτεχνικό».
«Όταν το συγκρίνεις με τα κανάλια που είναι καταπληκτικά όλα, τέλειο μακιγιάζ, τέλεια τα πάντα, νομίζω ότι και μόνο η αντίθεση σε κάνει να εκτιμάς τον απλό δημοσιογράφο που θα κάτσει να το κάνει στο μπαλκόνι», σημειώνει.
Ένας άνθρωπος που μιλάει απευθείας στην κάμερα μοιάζει, τελικά, περισσότερο σαν απλός άνθρωπος και δημιουργεί άλλη σχέση με το κοινό. Και αυτό είναι ένα πλεονέκτημα των creators.
Η σχέση αυτή, όμως, δεν έρχεται χωρίς το δικό της κόστος.
Το κοινό που πρέπει να ενημερώνεις και να κρατάς
Ένας creator μπορεί να μιλάει για την επικαιρότητα, μπορεί να κάνει χιούμορ και να εκφράζει την άποψή του, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να επιβιώσει οικονομικά μέσα σε ένα σύστημα που ανταμείβει την προσοχή.
Η Κωνσταντίνα αγαπά περισσότερο το long-form του YouTube, αλλά οι χορηγίες βρίσκονται κυρίως στο Instagram. Τα γρήγορα βίντεο τραβούν περισσότερο ενδιαφέρον από διαφημιστές. Και, έτσι, κάνει και short-form.
«Μου έχει κάνει κακό», παραδέχεται. «Δε μπορώ να συγκεντρωθώ σε τίποτα», λέει και θυμάται πως κάποτε είχε μιλήσει, σε βίντεό της, για το screen time της, που άγγιζε τις εννέα ώρες.
Δεν είναι απλώς μια προσωπική εντύπωση. Πολύς κόσμος έχει αρχίσει να νιώθει μια παρόμοια κόπωση, ενώ η έρευνα πάνω στα short-form videos βρίσκει αντίστοιχες συσχετίσεις.
«Τα κινητά θα γίνουν αύριο-μεθαύριο γυαλιά. Σκέψου να καθόμαστε εδώ και να μιλάμε και να περνάνε διαφημίσεις. Σαν το Black Mirror εντελώς». Μάλλον όλοι «θα γίνουμε zombie», συνεχίζει.
Ρωτάω αν πιστεύει πως το short-form θα μας καταστρέψει. «Ναι», απαντάει αμέσως, γελώντας, και περιγράφει το παράδοξο: «παρότι είμαι μέρος του, λέω “εννοείται”».
Η Κωνσταντίνα, όπως και άλλοι creators, βρίσκεται στη θέση να πρέπει να καταναλώνει το ίδιο περιεχόμενο που θεωρεί ότι την εξαντλεί.
«Το χειρότερο είναι ότι δε τα βλέπω για προσωπική ικανοποίηση, αλλά γιατί η δουλειά μου είναι να εμπνευστώ, να κρατήσω κάτι για να το σχολιάσω», σημειώνει.
Ο αλγόριθμος αντί για αρχισυντάκτη
Στο παραδοσιακό newsroom ο αρχισυντάκτης μπορεί να κρίνει ότι μια είδηση δεν είναι αρκετά σημαντική, ότι ένα θέμα χρειάζεται περισσότερη έρευνα ή ότι ένας τίτλος είναι παραπλανητικός. Στο YouTube ο αντίστοιχος μηχανισμός είναι ένας αλγόριθμος που δεν ενδιαφέρεται αν το θέμα είναι δημοσιογραφικά σημαντικό αλλά αν ο θεατής θα κάνει κλικ, θα μείνει και θα επιστρέψει.
Η Κωνσταντίνα το ξέρει και ξέρει, επίσης, πως αναγκάζεται να παίζει με τους κανόνες της πλατφόρμας.
«Θα βάλω το hook στην αρχή. Δηλαδή θα φροντίσω να τραβήξω την προσοχή, πάντα με τη σκέψη ότι ο άλλος στο τέλος θα πει “α, τελικά με κέρδισε γιατί τα λέει ωραία!”».
Αν έπρεπε να ξεκινήσει σήμερα, με τα τωρινά δεδομένα του αλγορίθμου, δεν είναι καν σίγουρη ότι θα το επιχειρούσε. «Αν είχα την όρεξη να κάνω αυτό το περιεχόμενο και έβλεπα όλα αυτά που γίνονται με τον αλγόριθμο, θα με απέτρεπε», λέει. «Θα ήμουν overwhelmed».
Ακόμη και η ίδια η πλατφόρμα μπορεί να περιορίσει την οικονομική αξία ενός θέματος. Η Κωνσταντίνα αναφέρει ότι βίντεό της για τον Epstein έχασε έσοδα επειδή το θέμα κρίθηκε ακατάλληλο για διαφήμιση. Επιπλέον, το YouTube χρησιμοποιεί διαφορετικά συστήματα monetisation για long-form και Shorts.
Είναι ένας οικονομικός μηχανισμός που μπορεί να επηρεάσει ποια θέματα είναι βιώσιμα για έναν δημιουργό. Και, παρόλα αυτά, η Κωνσταντίνα προτιμά αυτό το σύστημα από την παραδοσιακή επαγγελματική εξάρτηση.
«Τίποτα δεν σου προσφέρει απόλυτη ελευθερία», λέει.
Ποιος έχει δικαίωμα να μιλάει;
Η ασάφεια των ορίων δεν αφορά μόνο τον ορισμό της δημοσιογραφίας, αλλά και τη ρύθμιση του περιεχομένου. Η Κωνσταντίνα απορρίπτει την ιδέα ενός γενικού κρατικού ελέγχου στους creators, παρότι αναγνωρίζει ότι κάποιος που μιλάει δημόσια για σοβαρά ζητήματα δεν μπορεί να λέει οτιδήποτε χωρίς συνέπειες. Η λύση, λέει, δεν είναι να ρυθμιστεί το τι λέγεται, αλλά να αναπτυχθεί η κριτική ικανότητα του κοινού: «Να ακούμε όσο το δυνατόν περισσότερες φωνές. Όχι μόνο μία».
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, μπορεί ένας creator να έχει ευθύνη αντίστοιχη με εκείνη ενός δημοσιογράφου;
Η Κωνσταντίνα απαντά χωρίς δισταγμό. Θεωρεί πως έχει ευθύνη απέναντι στο κοινό της, χωρίς αμφιβολία.
Μάλιστα, φοβάται περισσότερο αυτή την ευθύνη όσο περνούν τα χρόνια. Κάποιοι της έχουν πει ότι ενημερώνονται αποκλειστικά από εκείνη και η αντίδρασή της είναι σχεδόν πανικός.
«Τους λέω “αυτό είναι επικίνδυνο!”», απαντά αμέσως.
Μπορεί το ανθρώπινο να γίνει το premium;
Υπάρχει και κάτι που την κάνει αισιόδοξη. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να παράγει όλο και περισσότερα κείμενα, εικόνες και βίντεο, πιστεύει ότι μπορεί να συμβεί το αντίστροφο από αυτό που φοβόμαστε. Ότι το ανθρώπινο περιεχόμενο θα γίνει πιο σπάνιο και, τελικά, πιο πολύτιμο.
Έχει σκεφτεί συγκεκριμένα το ενδεχόμενο μιας δικής της ψηφιακής αντιγραφής: «Μπορεί να δημιουργηθεί μία άλλη Κωνσταντίνα και να κάνει ακριβώς την ίδια δουλειά που κάνω εγώ, και καλύτερη». Ωστόσο, πιστεύει πως θα υπάρχουν πάντα άνθρωποι που θα θέλουν να δουν την αληθινή.
Το ίδιο ισχύει, λέει, και για το μεγαλύτερης διάρκειας περιεχόμενο, γραπτό ή βίντεο. Πιστεύει πως θα εξαφανιστεί «με τα τωρινά δεδομένα», αλλά κρατάει μια σχεδόν ρομαντική στάση. «Το μόνο που με κρατάει αισιόδοξη είναι ότι πιστεύω πως θα κουραστούμε τόσο πολύ που θα έχει μεγαλύτερη αξία το κείμενο που έχει γραφτεί από έναν άνθρωπο».
Παρομοιάζει την πιθανή αυτή στροφή με το fast fashion: «Κάποιοι μαθαίνουμε να εκτιμάμε περισσότερο πράγματα φτιαγμένα από άνθρωπο, που δεν είναι μαζική παραγωγή». Το ερώτημα, αναγνωρίζει η ίδια, είναι αν αυτό θα είναι ποτέ αρκετά βιώσιμο οικονομικά ώστε κάποιος να ζήσει από αυτό.
Απέναντι στην κυριαρχία του γρήγορου, σύντομου και «brain-dead» περιεχομένου, δεν θέλει απλώς να βρει έναν τρόπο να επιβιώσει. «Χρειάζομαι να νιώθω ότι το πολεμάω!».
