Η FotoKem στο Burbank, Λος Άντζελες, Καλιφόρνια, είναι το μοναδικό εργαστήριο στον κόσμο σήμερα που τυπώνει κινηματογραφικά φιλμ 70 mm. Η Οδύσσεια γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε KODAK 65mm στο 15-perf IMAX format, ενώ για τις αναλογικές προβολές δημιουργήθηκε 70mm IMAX release print.
Το φιλμ IMAX 15/70 μιας 3ωρης ταινίας είναι τεράστιο: έχει μήκος σχεδόν 18 χιλιόμετρα και ζυγίζει πάνω από 250 kg. Η ταινία μεταφέρεται στις 41 αίθουσες στον κόσμο που έχουν ειδικό εξοπλισμό όχι ως μία ενιαία τεράστια μπομπίνα, αλλά συνήθως σε περίπου 50+ ξεχωριστά ρολά (shipping reels) σε πολλά μικρά μεταλλικά κουτιά. Εκεί, ειδικά εκπαιδευμένοι από την IMAX μηχανικοί προβολής συναρμόζουν τα επιμέρους reels στη σωστή σειρά (splicing), και τοποθετούν το ενιαίο print σε έναν τεράστιο οριζόντιο περιστρεφόμενο δίσκο (platter) στον θάλαμο προβολής, όπου διατηρούνται ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας. Στην Πράγα η κόπια έφτασε χωρισμένη σε τρία containers, με συνολικό βάρος αποστολής 384 κιλά.
Λόγω του μεγέθους του platter η κόπια προβάλλεται συνεχόμενα, χωρίς αλλαγή reel ή διάλειμμα. Το φιλμ κινείται οριζόντια στον προβολέα, με ταχύτητα 24 καρέ το δευτερόλεπτο, και οδηγείται με ακρίβεια μέσω ειδικού μηχανισμού, που εξασφαλίζει σωστή επίπεδη επαφή του υλικού και σταθερή εικόνα. Ο ήχος δεν είναι γραμμένος πάνω στην αναλογική εικόνα· αναπαράγεται από ξεχωριστό ηχητικό σύστημα και συγχρονίζεται με την προβολή του φιλμ.
Η παράδοση του 70mm στην Τσεχία
Η Τσεχοσλοβακία είχε σημαντική παράδοση στο 70mm πολύ πριν το IMAX. Οι πρώτες αίθουσες 70mm άρχισαν να λειτουργούν στα μέσα της δεκαετίας του 1960 (το Sokol στο Kladno έκανε την πρώτη προβολή το 1965). Στην Πράγα η πρώτη αίθουσα που άνοιξε το 1967 (το Kino Alfa στην πλατεία Wenceslas), με περίπου 1.100 θέσεις, καμπύλη οθόνη και στερεοφωνικό ήχο, και παρέμεινε σε λειτουργία μέχρι το 1994. Η πρώτη τσεχοσλοβακική ταινία μεγάλου μήκους που διανεμήθηκε και σε μεγάλο format ήταν η Vysoká modrá zeď (1974), η οποία γυρίστηκε σε 35mm και μετατράπηκε σε 70mm με blow-up.
Η αίθουσα του Cinema City Flora διαθέτει σύγχρονο αναλογικό προβολέα IMAX GT 15/70mm από το 2003. Το 2011 ο κινηματογράφος ψηφιοποιήθηκε, αλλά, με την επιμονή του τότε μηχανικού προβολής, ο αναλογικός προβολέας παρέμεινε και αποθηκεύτηκε σε μια γωνία του θαλάμου· ένα χρόνο αργότερα στήθηκε ξανά για το The Dark Knight Rises του Nolan. Το 2023 η Πράγα ήταν η μόνη πόλη στην ηπειρωτική Ευρώπη που μπορούσε να προβάλλει το Oppenheimer σε IMAX 70mm· οι άλλες δύο, Montpellier και Βρυξέλλες, εγκατέστησαν τους προβολείς τους το 2026. Το ενδιαφέρον για τις αναλογικές προβολές έχει αναβιώσει στην Ευρώπη, με την ACE να διοργανώνει το Μάρτιο μεγάλο σεμινάριο ανάπτυξης δεξιοτήτων.
Τεχνική λειτουργία του IMAX 15/70mm
Ο Tomáš Vyšinský, μηχανικός προβολής του Cinema City Flora, μου μίλησε για τις μοναδικές προκλήσεις της δουλειάς του. Οι τεχνικοί εκπαιδεύονται από την ΙΜΑΧ στη λειτουργία των μηχανικών μερών κάθε συγκεκριμένου προβολέα και συστήματος διαχείρισης φιλμ, ώστε να γνωρίζουν τον φωτισμό, τη ρύθμιση του gate, την εστίαση και την ευθυγράμμιση της εικόνας για την συγκεκριμένη αίθουσα. Μετά από κάθε προβολή όλα τα μηχανικά μέρη του προβολέα καθαρίζονται και γυαλίζεται το field flattener, η επιφάνεια με την οποία έρχεται σε επαφή με κάθε καρέ. Η λάμπα xenon αντικαθίσταται περίπου κάθε 100 ημέρες προβολών, ενώ αρκετές φορές στη διάρκεια ζωής κάθε λάμπας γίνεται βαθμονόμηση της εικόνας. Ο προβολέας 70 mm είναι τοποθετημένος σε ράγες, και εναλλάσσεται με δύο ψηφιακούς, που χρησιμοποιούνται στις συμβατικές ταινίες (ανά έτος, μόνο 1-3 ταινίες στο Flora απαιτούν τον 70άρη).
Για την προβολή της Οδύσσειας χρειάστηκε μια μικρή επέκταση στο platter: ένας πλαστικός δακτύλιος πάχους περίπου ενός εκατοστού, κατασκευασμένος με τρισδιάστατη εκτύπωση, αυξάνει τη διάμετρο του ρολού του φιλμ. Ο δακτύλιος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά για το Oppenheimer (2023), διάρκειας 3 ωρών και 3 λεπτών. Παρότι η Οδύσσεια είναι λίγο μικρότερη (2 ώρες και 53 λεπτά), πριν από την ταινία προβάλλεται ένα κλιπ του Dune: Part Three (2026), οπότε η επέκταση είναι και πάλι απαραίτητη.
Το ενδεχόμενο «μασήματος» ή σκισίματος του φιλμ παραμένει ένα βασικό άγχος στο θάλαμο, γι’ αυτό είναι απαραίτητη συνεχής παρακολούθηση από τον έμπειρο projectionist. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν και οι υπότιτλοι, που στην Πράγα προβάλλονται ξεχωριστά, ψηφιακά πάνω στην αναλογική κόπια.
Το σύστημα Rolling Loop
Στους κλασικούς προβολείς 35mm και 70mm το φιλμ μετακινείται συνήθως κατακόρυφα, ενώ στο IMAX 15/70 κινείται οριζόντια μέσω του συστήματος Rolling Loop σε έναν ελεγχόμενο βρόχο μέσα στον μηχανισμό του προβολέα. Οι διατρήσεις χρησιμοποιούνται κυρίως για την ακριβή τοποθέτηση του καρέ, όχι την μετατόπιση του φιλμ. Καθώς κάθε καρέ φτάνει στην περιοχή προβολής, συγκρατείται προσωρινά με αναρρόφηση ώστε να παραμένει σταθερό και επίπεδο μπροστά από το φακό και την πηγή φωτός.
Η τεχνολογία αυτή επινοήθηκε από τον Peter Ronald Wright Jones στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και στη συνέχεια αποκτήθηκε από την ομάδα της Multiscreen Corporation που ανέπτυξε το IMAX (Ferguson, Kroitor & Kerr). Οι μηχανισμοί προβολής τότε, όμως, σχεδιασμένοι για μικρότερα και ελαφρύτερα φορμά, δεν ήταν κατάλληλοι για τόσο μεγάλο και βαρύ φιλμ και προκαλούσαν κραδασμούς και φθορές. Έτσι, το 1968 ο μηχανικός William Shaw προσάρμοσε και ανέπτυξε περαιτέρω την τεχνολογία για το νέο σύστημα, επιτρέποντας την οριζόντια κίνηση του 70mm φιλμ, με 15 perforations ανά καρέ.
Η πρώτη ταινία IMAX, το 17λεπτο Tiger Child, προβλήθηκε στην Expo 1970 στην Οσάκα της Ιαπωνίας, ενώ το 1971 εγκαινιάστηκε στο Τορόντο η πρώτη μόνιμη αίθουσα, το Cinesphere, με το North of Superior σε σκηνοθεσία του Ferguson. Τότε καθιερώθηκε και η ονομασία IMAX, που παρέπεμπε στην ιδέα «maximum image». Σήμερα συνυπάρχουν IMAX Digital, IMAX Laser και αναλογικό IMAX 70mm (15/70).
Το format που βλέπουμε στις συμβατικές αίθουσες με μακρόστενη οθόνη δείχνει «λιγότερη πληροφορία» γιατί η εικόνα κόβεται πάνω και κάτω, αλλά η ταινία «δεν χάνεται», γιατί η δράση τοποθετείται κοντά στο κέντρο. Το σκόπευτρο κάθε κάμερας IMAX φέρει γραμμές που δείχνουν τα όρια των διαφορετικών κάδρων (από το πλήρες 1.43:1 του IMAX έως το ευρύτερο 2.39:1, όπου περίπου 40% της επιφάνειας της πλήρους εικόνας περικόπτεται πάνω και κάτω), έτσι σκηνοθέτης και διευθυντής φωτογραφίας ξέρουν πώς θα λειτουργεί η ταινία σε διαφορετικές αναλογίες.
Η εμπειρία
Το τεράστιο κάδρο της Οδύσσειας σε IMAX 15/70mm σε κάνει να νιώθεις ότι είσαι μέσα στην εικόνα· ο ουρανός, η θάλασσα, η σπηλιά, σε περιβάλλουν. Με το φυσικό φως που προσφέρει το φιλμ, η συνεχώς συννεφιασμένη Ιθάκη μοιάζει απόκοσμη, ενώ ο οργανικός κόκκος δίνει ανάγλυφα τις φθορές των ξύλων του Δούρειου Ίππου, τη σκόνη, τον ιδρώτα των προσώπων, τις σκιές. Η υφή του δέρματος του Κύκλωπα είναι αποκαλυπτικά λεπτομερής. Ο ήχος μας τρομάζει καθώς η Σκύλλα αρπάζει ανθρώπους από το κατάστρωμα· ο αυλός γίνεται άγρια, διαπεραστική φωνή τεράτων. Στο τόξο ακούμε τη χορδή της λύρας· τα γκονγκ σηματοδοτούν τον χρόνο της αφήγησης με έναν ήχο βαρύ, σχεδόν σωματικό.
Το ρηχό βάθος πεδίου απομονώνει πρόσωπα και μορφές με εκπληκτική καθαρότητα, δίνει πιο έντονα τα φλου, ενώ το φόντο σβήνει απαλά, δίνοντας σχεδόν τρισδιάστατη αίσθηση. Στο ίδιο κάδρο σμίγουν βαθιά σκοτάδια και εκτυφλωτικές λάμψεις με εντυπωσιακή ευκρίνεια· τα ταλαιπωρημένα σώματα, οι μάσκες που πλάθει η Κίρκη ή το μεγαλειώδες πορτοκαλί πανί του πλοίου αποκτούν μια υλική ποιότητα· οι τεράστιες οπλές του ξύλινου αλόγου έρχονται καταπάνω σου στο κάτω τμήμα της οθόνης, τα τείχη υψώνονται σε δυσπρόσιτα ύψη. Είναι μια εμπειρία κλίμακας, συγκίνησης, διάρκειας και παρουσίας.
Ίσως γι’ αυτό χρειάζεται τόσο μεγάλη οθόνη για έναν τόσο παλιό μύθο: γιατί η Οδύσσεια δεν είναι μια ιστορία που κοιτάζεις από απόσταση. Είναι ένας κόσμος που, σε κάθε νέα αφήγηση, ζητά να μπεις μέσα του. Ο Nolan δεν έγινε «Noman», αφήνοντας τον «Κανένα» έξω από την Οδύσσειά του. Κι όμως, στην αίθουσα της Πράγας, ένιωσα πως στο τέλος έμεινε ακριβώς αυτός: ο Κανένας· δηλαδή, ο καθένας μας.
