Μόλις ενάμιση χρόνο μετά την πιο πρόσφατη εξάπλωση του Έμπολα, τον Σεπτέμβριο του 2025, ο ιός της νυχτερίδας ξαναχτυπά στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό αλλά και στην Ουγκάντα, αυτή τη φορά εκτός του ραντάρ της διεθνούς κοινότητας.
O ιός που ξεκινά σαν λοίμωξη με υψηλό πυρετό και καταλήγει σε αιμορραγίες, σοβαρή ανοσολογική απορρύθμιση και τις περισσότερες φορές θάνατο, στοίχισε τη ζωή σε τρεις εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού, στις αρχές του Απρίλη, οι οποίοι φαίνεται να ήταν τα πρώτα επιβεβαιωμένα κρούσματα της τωρινής εξάπλωσης.
«H κατάσταση θα χειροτερέψει πριν καλυτερέψει. Γνωρίζουμε, όμως, τον ιό, έχουμε σταματήσει κάθε προηγούμενη εξάπλωσή του και θα σταματήσουμε και αυτή».
Σήμερα, εκτιμάται ότι έως και 906 άνθρωποι μπορεί να έχουν μολυνθεί από τον ιό, ενώ ο ίδιος μάλλον ευθύνεται για 223 θανάτους στο Κονγκό, με την Ουγκάντα επίσης να μετρά 7 επιβεβαιωμένες περιπτώσεις. Τα δεδομένα δεν είναι σίγουρα, καθώς δεν έχει υπάρξει ακόμα μαζική διαδικασία τεστ και επιβεβαίωσης κρουσμάτων.
Ο ΠΟΥ προειδοποίησε ότι η τρέχουσα επιδημία εξαπλώνεται ραγδαία, με τον επικεφαλής Δρ. Tedros Adhanom Ghebreyesus να δηλώνει πριν δύο μέρες ότι «η κατάσταση θα χειροτερέψει πριν καλυτερέψει. Γνωρίζουμε, όμως, τον ιό, έχουμε σταματήσει κάθε προηγούμενη εξάπλωσή του και θα σταματήσουμε και αυτή».
Το στέλεχος Bundibugyo του ιού δεν κάνει σήμερα την πρώτη του εμφάνιση. Στο παρελθόν, είχε εμφανιστεί πάλι στην Ουγκάντα το 2007 αλλά και στο Κονγκό το 2012, με 25% και 50% θνησιμότητα αντίστοιχα.
Τι κάνει, όμως, την τωρινή κρίση τόσο πρωτοφανή; Πώς αναμένουμε να ανταπεξέλθουν οι παγκόσμιες υγειονομικές δομές; Και ποιο είναι το μάθημα για την ανθρωπότητα όταν, παγιδευμένοι στην υστερία του χανταϊού, ο Έμπολα καραδωκούσε στη γωνία;
Εμβόλια, πόλεμος και εξεγέρσεις
Τα συμπτώματα του Έμπολα κάνουν 21 μέρες να φανούν και μπορείς να τον κολλήσεις αν έρθεις σε επαφή με μολυσμένα σωματικά υγρά, όπως εμετό ή αίμα. Η ιδιαιτερότητα του σπάνιου στελέχους Bundibugyo είναι ότι δεν υπάρχει ούτε φάρμακο ούτε εμβόλιο να τον καταπολεμήσει.
Επιστήμονες στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης αυτή τη στιγμή αναπτύσσουν ένα νέο εμβόλιο που θα μπορούσε να είναι έτοιμο για δοκιμές σε περίπου 2-3 μήνες. Βέβαια, όπως και με το εμβόλιο του Covid της AstraΖeneca, δεν μπορούμε να εγγυηθούμε την αποτελεσματικότητά του.
H φαρμακευτική βιομηχανία της Ινδίας, Serum, δηλώνει έτοιμη να πατήσει το κουμπί της μαζικής παραγωγής, μόλις οι Βρετανοί δώσουν το πράσινο φως, ενώ ένα άλλο εμβόλιο αναπτύσσεται παράλληλα, το οποίο υπολογίζεται να είναι έτοιμο σε περίπου 9 μήνες για κλινικές δοκιμές.
Η αργοπορημένη και φτωχή ανταπόκριση από τους υγειονομικούς φορείς οφείλεται εν μέρει και στη διχασμένη πολιτική σκηνή του Κονγκό τις τελευταίες δεκαετίες. To Κονγκό μετατράπηκε σε εμπόλεμη ζώνη το 1996, όταν το πραξικόπημα του Laurent-Désiré Kabila, με υποστήριξη από τη Ρουάντα και την Ουγκάντα έριξε την δικτατορία του Mobutu Sese Seko. Έκτοτε, ο συνεχιζόμενος εμφύλιος πόλεμος μεταξύ της κυβέρνησης, των γειτονικών στρατιωτικών δυνάμεων και παραστρατιωτικών οργανώσεων, όπως της Μ23, έχει στοιχίσει τη ζωή σε 6 εκατομμύρια ανθρώπους και έχει εκτοπίσει άλλα 7 εκατομμύρια, αποτελώντας μια από τις πιο σοβαρές ανθρωπιστικές κρίσεις της εποχής μας.
Ο λαός είναι αγανακτισμένος, ζει σε άγνοια και ως εκ τούτου καταφεύγει στη βία. Σύμφωνα με έρευνα της ActionAid στο επίκεντρο της εξάπλωσης του ιού, το Ιτούρι, μόνο το 34% των ερωτηθέντων μπόρεσε να προσδιορίσει σωστά τουλάχιστον τρεις τρόπους μετάδοσης του Έμπολα, ενώ η παραπληροφόρηση συνεχίζει να τροφοδοτεί επικίνδυνες συμπεριφορές.
Πριν κάποιες μέρες, μια ομάδα ανθρώπων έβαλε φωτιά σε ένα νοσοκομείο στο Ιτούρι, καθώς και στις σκηνές απομόνωσης έξω από το νοσοκομείο, επειδή δεν τους επιτρεπόταν να θάψουν το νεκρό συγγενή τους. Οι εξεγέρσεις συνεχίστηκαν, με νεαρούς άνδρες να εισβάλλουν στο γενικό νοσοκομείο του Mongbwalu. Σκοπός τους ήταν να διασκορπίσουν τους γιατρούς με πυροβολισμούς για να ανακτήσουν και αυτοί τις σωρούς αγαπημένων τους προσώπων.
«Στην κοινότητα, οι άνθρωποι δεν μπορούν να πιστέψουν ότι υπάρχει ο ιός. Κάποιοι τον αποκαλούν σατανική ασθένεια, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι επινοήθηκε για να βγάλουν λεφτά. Άλλοι λένε ότι οι γιατροί λένε ψέματα, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι η κατανάλωση δυνατών αλκοολούχων ποτών προσφέρει ανοσία», δήλωσε στην ActionAid ο Ngone Ngobba Jean Claude, κάτοικος της Λίτα.
Δύο ιοί, αλλεπάλληλες κρίσεις
Την στιγμή που το Κονγκό μαστίζεται από τη σιωπηλή κρίση του Έμπολα, ωστόσο, τα μίντια του δυτικού κόσμου διατηρούν το βλέμμα τους στον χανταϊό, ο οποίος ξέσπασε, στις αρχές Μαΐου, στο ολλανδικό κρουαζιερόπλοιο MV Hondius, σκοτώνοντας 3 ανθρώπους.
O χανταϊός είναι αναπνευστικός ιός, που προέρχεται από τα τρωκτικά και εμφανίστηκε πρώτη φορά το 1993. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν από πονοκέφαλο, πυρετό και γαστρεντερικά προβλήματα, μέχρι υπέρταση και αναπνευστικές δυσκολίες, και εμφανίζονται 1-6 εβδομάδες μετά την πρώτη επαφή με τον ιό.
Συγκριτικά με τον Έμπολα, ο χανταϊός δεν εμφανίζεται τόσο συχνά. Η Αμερικανική ήπειρος κατέγραψε 59 θανάτους το 2025 και η Ευρώπη μέτρησε 1.885 περισταστικά το 2023 – τον χαμηλότερο αριθμό περιστατικών από το 2019 – ενώ στην Ασία και στην Ευρώπη η θνησιμότητα φτάνει μέχρι ένα μέγιστο 15%. Παρόλο που δεν υπάρχει φάρμακο ή εμβόλιο ούτε για τον χανταϊό, μπορεί να θεραπευτεί πιο εύκολα εφόσον εντοπιστεί εγκαίρως.
Στην Αμερική, όπως κάθε κρίση, ο χανταϊός ήδη συνοδεύεται από τις δικές του θεωρίες συνωμοσίας. Ο «προγραμματισμένος ιός» («plandemic») αποδίδεται από διάφορους στα εμβόλια του Covid και τον Bill Gates, τους Ισραηλινούς ή σε όσους θέλουν να τρομοκρατήσουν τους Αμερικανούς και να χάσει ο Trump στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου 2026.
Ο ηθικός πανικός γύρω από τον χανταϊό ίσως κάνει πολλούς να ξεχάσουν ότι η κυβέρνηση Trump διέλυσε το US Agency for International Development (USAID) νωρίτερα το 2025. Αυτό έφερε τσεκούρι στη χρηματοδότηση τόσο για αναπτυξιακά έργα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου όσο και για την υγειονομική και επιδημιολογική έρευνα στις ΗΠΑ, κάτι το οποίο εν μέρει επέτρεψε κρίσεις όπως αυτή του Έμπολα να βγουν εκτός ελέγχου. Άλλωστε, στην παγκόσμια δημόσια υγεία, κανείς δεν είναι πραγματικά ασφαλής αν δεν είναι όλοι ασφαλείς.
Τι δεν μας έμαθε ο Covid
Θα περίμενε κανείς ότι μετά τον Covid-19 πήραμε το μάθημά μας. Μια μέρα πριν ο ΠΟΥ ενημερωθεί για το ξέσπασμα του χανταϊού, οι αρμόδιοι φορείς απέτυχαν να καταλήξουν σε έναν ισότιμο διαμοιρασμό πόρων και φαρμάκων μεταξύ των πλουσιότερων και φτωχότερων κρατών έτσι ώστε να αποφευχθεί μια μελλοντική κρίση. Αντίστοιχα, ο Έμπολα εξαπλωνόταν για εβδομάδες μέχρι να επιβεβαιωθεί το στέλεχος Bundibugyo και να ενημερωθεί ο ΠΟΥ.
Το να περιμένουμε ιούς που ξέρουμε ότι είναι ενδημικοί στις Άνδεις και την Yποσαχάρια Αφρική, αντίστοιχα, να εξαπλωθούν εκτεταμένα για να λάβουμε τελικά δράση, κρίθηκε ανεύθυνο αλλά απεδείχθη και μοιραίο.
Η συστηματική προληπτική δράση είναι υψίστης σημασίας. Μια μόνιμη διεπιστημονική ομάδα επιδημιολόγων, οικολόγων, κλινικών ιατρών και άλλων ειδικών θα μπορούσε να χαρτογραφεί συνεχώς τους γνωστούς κινδύνους και να αναπτύσσει γεωγραφικά προσαρμοσμένα πρωτόκολλα.
Για τους ειδικούς, μια από τις λύσεις κρύβεται και στην αποκατάσταση των οικοσυστημάτων μας, η καταστροφή των οποίων επιτρέπει την ευκολότερη εξάπλωση των ιών αυτών από ζώα σε ανθρώπους.
Μέτρα σαν αυτά δεν αφορούν μόνο τον Έμπολα ή τον χανταϊό, και το ποιος ιός είναι πιο σημαντικός ή μονοπωλεί περισσότερα πρωτοσέλιδα δεν έχει τόση σημασία. Η επόμενη ασθένεια που θα εκμεταλλευτεί τις αδυναμίες του παγκόσμιου υγειονομικού συστήματος μπορεί να μην μας δώσει εβδομάδες για να καταλάβουμε τι συμβαίνει, αλλά μόνο λίγες ημέρες.
