Την πρώτη ημέρα του Απριλίου, ο ουρανός στην Κρήτη έγινε για ακόμα μια φορά πορτοκαλί. Απόκοσμες εικόνες γέμισαν το διαδίκτυο και τα ΜΜΕ, και ο κόσμος μιλούσε για εικόνες αποκάλυψης ή για στιγμιότυπα που θυμίζουν ταινία επιστημονικής φαντασίας. Την ίδια ώρα, η Αθήνα είχε καλυφθεί από ένα γκρίζο «φίλτρο» και έμοιαζε βγαλμένη από φωτογραφία σε σέπια.
Η πυκνή αφρικανική σκόνη που έχει μεταφερθεί στην ατμόσφαιρα είναι αποπνικτική και αλλάζει την καθημερινότητα των ανθρώπων, ηλικιωμένων και μη, ενώ οι ειδικοί προειδοποιούν για τις επιπτώσεις στην υγεία και συνιστούν μέτρα προφύλαξης.
«Δεν καταλάβαινα πάντα ότι αυτό που ένιωθα ήταν αναπνευστικό πρόβλημα, μέχρι που ο μου φώναξε ο πνευμονολόγος. Τις μέρες με σκόνη και υγρασία, το σύστημα “κλείνει”», λέει στο WIRED Greece η 37χρονη Ελένη, που ζει στην Κυψέλη και έχει άσθμα. Περιγράφει μια αίσθηση ότι όλα συσσωρεύονται: «σωματίδιο το σωματίδιο, το άσθμα εντείνεται και όσα με ενοχλούν γίνονται πιο έντονα. Νιώθω πως έχω καπνίσει δύο πακέτα τσιγάρα».
Το φαινόμενο της ρύπανσης με μικροσωματίδια δεν είναι πια σπάνιο, ούτε αφορά αποκλειστικά τη σκόνη από τη Σαχάρα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (EEA), η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τις υψηλότερες επιπτώσεις από την ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ευρώπη. Σε αναλογία πληθυσμού, βρίσκεται στη δεύτερη θέση στους εκτιμώμενους πρόωρους θανάτους που σχετίζονται με τα αιωρούμενα σωματίδια PM2.5.
Μόνο μέσα στο 2023, υπολογίζεται πως καταγράφηκαν πάνω από 10.000 θάνατοι λόγω έκθεσης σε ρύπους από σωματίδια PM2.5.
Και, μάλιστα, παρόλο που η ατμόσφαιρα βελτιώνεται, νέα μελέτη δείχνει πως οι θάνατοι που σχετίζεται με τη ρύπανση αναμένεται να αυξηθούν -ή και να διπλασιαστούν- μέχρι το τέλος του αιώνα, τόσο λόγω δημογραφικής γήρανσης όσο και κλιματικής επιβάρυνσης.
Το μικροσκοπικό μέγεθος μιας μεγάλης κρίσης
Η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει ο μεγαλύτερος περιβαλλοντικός κίνδυνος για την υγεία στην Ευρώπη. Για να κατανοήσουμε την απειλή, πρέπει να κοιτάξουμε στο μικροσκόπιο.
Τα αιωρούμενα σωματίδια PM2.5 έχουν διάμετρο κάτω από 2,5 μικρόμετρα -είναι 30 φορές λεπτότερα από μια ανθρώπινη τρίχα και έχουν το μέγεθος ενός βακτηρίου. Αυτό το μικροσκοπικό μέγεθος είναι το «εισιτήριό» τους για να παρακάμψουν τις άμυνες του οργανισμού, να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες και να περάσουν απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος.
Πρόκειται για ένα τοξικό μείγμα που τροφοδοτείται κατά 58% από την οικιακή, βιομηχανική και εμπορική κατανάλωση ενέργειας, ενώ σημαντική είναι η επίδραση από τη γεωργία και τις οδικές μεταφορές. Οι συνέπειες είναι πλέον χαρτογραφημένες: εγκεφαλικά επεισόδια, καρδιακά νοσήματα, καρκίνος του πνεύμονα και διαβήτης τύπου 2.
Από το 2011, όλες οι χώρες της ΕΕ έχουν μειώσει την έκθεση του αστικού πληθυσμού τους στα σωματίδια PM2.5. Ωστόσο, η συντριπτική πλειοψηφία (πάνω από 90%) του αστικού πληθυσμού της ΕΕ εξακολουθεί να εκτίθεται σε συγκεντρώσεις PM2.5 που υπερβαίνουν το επίπεδο που ορίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη λήψης πρόσθετων μέτρων για τη μείωση των σχετικών κινδύνων για την υγεία.
Αποκωδικοποιώντας τη θέση της Ελλάδας
Για την Ελλάδα, τα δεδομένα συνθέτουν μια ανησυχητική εικόνα για το μέλλον. Τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (EEA) τοποθετούν την Ελλάδα σε μια εξαιρετικά δυσμενή θέση. Με 10.249 πρόωρους θανάτους το 2023 λόγω έκθεσης σε PM2.5, η ρύπανση αντιστοιχεί στο 10% της συνολικής θνησιμότητας στη χώρα. Αν και σε απόλυτους αριθμούς η Ελλάδα βρίσκεται στην 7η θέση της ΕΕ, η αναλογία ανά πληθυσμό αποκαλύπτει το πραγματικό μέγεθος της κρίσης. Με 137,7 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους, η χώρα μας κατέχει τη δεύτερη χειρότερη επίδοση μεταξύ των «27» της Ευρώπης το 2023, πίσω μόνο από τη Βουλγαρία (143,8). Για τη σύγκριση, ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 59,7, ενώ η Φινλανδία καταγράφει μόλις 0,9.
Ακόμα πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα παρουσιάζει τη μικρότερη βελτίωση στην ΕΕ. Από το 2005, ενώ χώρες όπως η Φινλανδία μείωσαν τη θνησιμότητα από ρύπους κατά 97,5%, η Ελλάδα σημείωσε τη χαμηλότερη μείωση, μόλις 35,1%.
Οι μεταφορές αποτελούν σημαντική πηγή ρύπανσης στην Ελλάδα, αλλά συμβάλλουν επίσης οι βιομηχανικές εκπομπές, η σκόνη από την έρημο καθώς και οι δασικές πυρκαγιές. Ωστόσο, η οικιακή θέρμανση συμβάλλει περισσότερο στις εκπομπές PM2.5, με ποσοστό 46,6 %.
Η μέση ετήσια έκθεση του πληθυσμού σε μικροσωματίδια PM2.5 στην Ελλάδα υπολογίζεται στα 15 μg/m³, τρεις φορές πάνω από το όριο ασφαλείας που έχει θέσει ο ΠΟΥ (οι ετήσιες μέσες συγκεντρώσεις PM2.5 δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα 5 µg/m³, ενώ οι μέσες συγκεντρώσεις σε 24ωρη βάση δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα 15 µg/m³ για περισσότερες από 3 έως 4 ημέρες το χρόνο).
Σύμφωνα με την ανάλυση σε πραγματικό χρόνο του iqair.com, στην Αθήνα, τη στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές, η συγκέντρωση είναι 26.1 µg/m³. Σε μια μέση μέρα, κυμαίνεται από 5.9 έως 20.9.
Διαχρονική μεταβολή μέσων ετήσιων τιμών PM2.5, σε μg/m3:
Η γήρανση βασικός παράγοντας
Η μελέτη ερευνητών του ΑΠΘ και του Ινστιτούτου Max Planck φέρνει στο φως έναν βασικό παράγοντα που οδηγεί στην αύξηση της θνησιμότητας: τη δημογραφική γήρανση. Το 2000, ο μέσος όρος ηλικίας στην Ελλάδα ήταν τα 42 έτη. Μέχρι το 2090, προβλέπεται να φτάσει τα 54-57 έτη.
Οι ηλικιωμένοι οργανισμοί είναι βιολογικά πιο ευάλωτοι στις φλεγμονές που προκαλούν τα μικροσωματίδια. Έτσι, δημιουργείται μια «ψαλίδα»: ακόμα και αν οι συγκεντρώσεις των ρύπων μειωθούν, όπως εκτιμάται πως θα συνεχίσει να συμβαίνει, οι θάνατοι αναμένεται να αυξηθούν.
Ωστόσο, η γήρανση δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Μιλώντας στο WIRED Greece, ο Dr. Mark Parrington, Senior Scientist στην Υπηρεσία Παρακολούθησης Ατμόσφαιρας Copernicus (CAMS), εξηγεί ότι η Ελλάδα αποτελεί ένα σύνθετο σταυροδρόμι ρύπανσης. «Στην Ελλάδα, οι τοπικές και εθνικές πηγές (οδική κυκλοφορία, οικιακή θέρμανση), η ναυτιλία, οι δασικές πυρκαγιές και οι διασυνοριακές ροές συμβάλλουν συνολικά στα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης», σημειώνει. Μάλιστα, διευκρινίζει ότι οι διασυνοριακές ροές δεν αφορούν μόνο τη σκόνη της Σαχάρας, αλλά και ρύπους που πυροδοτούνται από ανθρωπογενείς πηγές γειτονικών χωρών.
«Δεν βγαίνω από το σπίτι»
Το φαινόμενο πλήττει όλες τις ηλικίες. Από το Ηράκλειο Κρήτης, ο 35χρονος Άρης περιγράφει στο WIRED Greece μια καθημερινότητα που θυμίζει lockdown.
«Όταν έρχεται η σκόνη, όλα γίνονται χάλια: τα σπίτια, τα αυτοκίνητα, τα πάντα. Τα σχολεία κλείνουν και η γυναίκα μου, που έχει άσθμα, αναγκάζεται να μείνει εκτός δουλειάς. Για εκείνη, η έκθεση στη σκόνη μπορεί να σημαίνει βήχας για μια εβδομάδα», λέει.
Για την οικογένειά του, το σύστημα πρόγνωσης Poseidon είναι πλέον απαραίτητο εργαλείο. Ελέγχουν καθημερινά τα ψηφιακά δεδομένα μέχρι να φύγει το σύννεφο της σκόνης και η σύζυγός του «δεν βγαίνει από το σπίτι χωρίς μάσκα και, αν είναι στο χέρι της, δεν βγαίνει και καθόλου».
Η Ελένη αναγκάζεται επίσης να προσαρμοστεί, παρόλο που λέει με αυτοσαρκασμό πως δεν είναι «καλή ασθενής» και είναι κάπως απρόσεκτη.
Τις δύσκολες μέρες, και για εκείνη η λύση είναι ο εγκλεισμός. «Όταν ακούω ότι πέφτει ιδιαίτερα πολλή σκόνη, κυριολεκτικά δεν βγαίνω απο το σπίτι -βολεύει με το work from home και με το anxiety/depression/OCD που με δυσκολεύουν έτσι κ αλλιώς στο το να είμαι έξω συχνά», αναφέρει.
Αν πρέπει να βγει, βάζει μάσκα και έχει πάντα μαζί της εισπνοές για να είναι σε ετοιμότητα. «Δεν ξέρω αν η μάσκα είναι placebo, αλλά σίγουρα είναι καλύτερη από το τίποτα».
Η «επιμονή» του καπνού και το θερινό όζον
Στην εξίσωση προστίθεται η κλιματική κρίση. Οι δασικές πυρκαγιές λειτουργούν ως «βόμβες» PM2.5. Ο Dr. Parrington υπογραμμίζει την επικινδυνότητα αυτού του φαινομένου: «Οι εκπομπές καπνού περιέχουν σημαντικές ποσότητες αιωρούμενων σωματιδίων που έχουν δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία. Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, ο καπνός μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του αέρα σε αστικά κέντρα και να προστεθεί στη ρύπανση από άλλες πηγές».
Εκτός από τα σωματίδια, η Μεσόγειος αντιμετωπίζει μια ιδιαίτερη απειλή: το επιφανειακό όζον (O3). «Η έκθεση σε φωτοχημικούς ρύπους όπως το όζον, που αυξάνονται με τις υψηλές θερμοκρασίες και το ηλιακό φως, είναι πιο σημαντική στις μεσογειακές χώρες από ό,τι σε άλλα μέρη της Ευρώπης», εξηγεί ο επιστήμονας του Copernicus. Αν δεν ληφθούν αυστηρά μέτρα, οι θάνατοι από όζον στην Ελλάδα μπορεί να αυξηθούν έως και κατά 130% στο χειρότερο σενάριο, ξεπερνώντας τους 1.000 ετησίως, σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας των ΑΠΘ και Max Planck -αν και στην καλύτερη εκδοχή ενδέχεται ακόμα και να μηδενιστούν.
Οι «κόκκινες» περιοχές και η στρατηγική επιβίωσης
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, η Αττική και η Κεντρική Μακεδονία θα βρεθούν στο επίκεντρο του φαινομένου των θανάτων. Ειδικά στην Αττική, ο συνδυασμός αστικής ρύπανσης και γηράσκοντος πληθυσμού αναμένεται να εκτοξεύσει τους θανάτους από PM2.5 κατά 200% μέχρι το 2090 στα χειρότερα σενάρια.
Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική «Zero Pollution Action Plan» θέτει αυστηρότερα όρια, όμως όπως φαίνεται από τις έρευνες, πρέπει να ληφθούν υπόψη κι άλλα στοιχεία, και το πρόβλημα να αντιμετωπιστεί πολυπαραγοντικά. Ο Dr. Parrington τονίζει τη σημασία της έγκαιρης πληροφορίας: «Είναι ζωτικής σημασίας οι πολίτες, και ιδιαίτερα οι ευάλωτες ομάδες, να έχουν αξιόπιστη ενημέρωση για το πώς ο καπνός και οι καύσωνες τους επηρεάζουν». Τα δεδομένα του Copernicus μπορούν πλέον να υποδεικνύουν με ακρίβεια πού ο καπνός υποβαθμίζει την ποιότητα του αέρα, λειτουργώντας ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.
Σε κάποιους, η εμπειρία της αφρικανικής σκόνης αφήνει και ένα πιο «πνευματικό» αποτύπωμα.
Για τον Κωνσταντίνο, που μένει στην Αμοργό, η εικόνα του πορτοκαλί ουρανού ήταν μια αποκάλυψη της βαθιάς μας σύνδεσης.
«Ήταν ωραίο να δούμε τη ζωή με ένα φίλτρο που έχει επιβληθεί από τη φύση», εξηγεί. «Έγιναν όλα πορτοκαλί και αυτό είναι κάτι που κάπως μας συνδέει. Είναι αυτό που λέμε ότι είμαστε wired, interconnected. Όλοι συνδεόμαστε γιατί η άμμος ήρθε από την Αφρική και επηρεάζει την Ελλάδα και το αντίστροφο. Ο Θεός μάς δείχνει αυτό το interconnectiveness, που είναι το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να καταλάβουμε στη ζωή».
Αυτή η αίσθηση ότι τίποτα δεν συμβαίνει μεμονωμένα, από την κίνηση της άμμου στην έρημο μέχρι την ανάσα ενός ανθρώπου στην Αθήνα, υπενθυμίζει ότι στην εποχή της κλιματικής κρίσης η επιβίωση και η ευημερία μας είναι, περισσότερο από ποτέ, μια κοινή, παγκόσμια υπόθεση.
