Ένα πορτοφόλι στο κινητό σου, με εγγύηση απευθείας από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Αυτό υπόσχεται ουσιαστικά το ψηφιακό ευρώ, που μόλις ήρθε λίγο πιο κοντά στην πραγματικότητα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε, πρόσφατα, ένα αποφασιστικό βήμα προς το ψηφιακό ευρώ, καθώς η Επιτροπή Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενέκρινε τη θέση της για το digital euro, ανοίγοντας τον δρόμο για τις διαπραγματεύσεις με τα κράτη-μέλη. Αν η διαδικασία προχωρήσει όπως σχεδιάζεται, το νέο ψηφιακό νόμισμα θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα για την Ευρώπη προς το τέλος της δεκαετίας, πιθανότατα κοντά στο 2029.
Για να πετύχει, οφείλει να δουλεύει άψογα στην καθημερινότητα των Ευρωπαίων: στο σούπερ μάρκετ, στην αποστολή χρημάτων σε κάποιον φίλο, ή ακόμη και σε offline συναλλαγές όπου δεν υπάρχει σύνδεση.
Το digital euro είναι ουσιαστικά μια ψηφιακή μορφή κεντρικού τραπεζικού χρήματος. Θα εκδίδεται και θα στηρίζεται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, όπως ακριβώς τα μετρητά στηρίζονται από το ευρωσύστημα. Η βασική ιδέα είναι ότι οι πολίτες θα μπορούν να κρατούν ψηφιακά ευρώ σε ένα ειδικό wallet και να τα χρησιμοποιούν για πληρωμές σε φυσικά καταστήματα, online αγορές ή άμεσες συναλλαγές μεταξύ ιδιωτών.
Στην πράξη, θα λειτουργεί ως ένα δημόσιο ψηφιακό μέσο πληρωμών. Θα συμπληρώνει τα μετρητά και τις υπάρχουσες τραπεζικές υπηρεσίες, προσφέροντας έναν τρόπο πληρωμής που θα είναι άμεσα συνδεδεμένος με το ευρώ και την ΕΚΤ. Η Ευρώπη θέλει να το κάνει εύκολο όσο μια κάρτα ή ένα mobile wallet, αλλά με την αξιοπιστία και τη θεσμική βαρύτητα του δημόσιου χρήματος.
Πληρωμές και γεωπολιτική
Η ανάγκη πίσω από το σχέδιο είναι πλέον ξεκάθαρη. Όλο και μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής οικονομικής ζωής περνά μέσα από ψηφιακές πληρωμές. Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή αγορά πληρωμών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από υποδομές και εταιρείες εκτός Ευρώπης. Για τις Βρυξέλλες και τη Φρανκφούρτη, αυτό δημιουργεί ένα ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας. Η Ευρώπη θέλει να μπορεί να στηρίζει τις συναλλαγές της σε δικές της υποδομές, ειδικά σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών πιέσεων, εμπορικών εντάσεων και τεχνολογικού ανταγωνισμού.
Το digital euro έρχεται επίσης ως απάντηση σε έναν κόσμο όπου άλλες μεγάλες δυνάμεις κινούνται πολύ γρηγορότερα. Η Κίνα έχει ήδη αναπτύξει το ψηφιακό γουάν, με εκατοντάδες εκατομμύρια wallets και δισεκατομμύρια συναλλαγές. Η Ρωσία ετοιμάζει το ψηφιακό ρούβλι. Οι ΗΠΑ, από την άλλη, έχουν στραφεί περισσότερο προς τα stablecoins, δηλαδή ιδιωτικά ψηφιακά assets που συνδέονται κυρίως με το δολάριο. Για την Ευρώπη, το υπαρξιακό πλέον ερώτημα είναι αν το ευρώ θα παραμείνει ισχυρό και λειτουργικό και στην επόμενη φάση της ψηφιακής οικονομίας.
Πέρα από την ανάγκη, όμως, το digital euro συνοδεύεται και από σημαντικές δυσκολίες, καθώς και από ένα μεγάλο debate: πώς φτιάχνεις ένα ψηφιακό δημόσιο νόμισμα που να είναι χρήσιμο, ασφαλές, ιδιωτικό και ταυτόχρονα συμβατό με το τραπεζικό σύστημα;
Το στοίχημα της εμπιστοσύνης
Η πρώτη παράμετρος της εξίσωσης είναι η χρηστικότητα. Αν το digital euro είναι δύσχρηστο, οι πολίτες θα συνεχίσουν φυσικά να χρησιμοποιούν τα μέσα πληρωμής που ήδη γνωρίζουν. Για να πετύχει, οφείλει να δουλεύει άψογα στην καθημερινότητα των Ευρωπαίων: στο σούπερ μάρκετ, στην αποστολή χρημάτων σε κάποιον φίλο, ή ακόμη και σε offline συναλλαγές όπου δεν υπάρχει σύνδεση. Η επιτυχία του λοιπόν θα εξαρτηθεί από το αν θα γίνει μια απλή, γρήγορη και αξιόπιστη εμπειρία, όχι ένα ακόμα περίπλοκο ευρωπαϊκό εργαλείο.
Η δεύτερη παράμετρος είναι η χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Αν οι πολίτες μπορούσαν να κρατούν απεριόριστα ποσά σε ψηφιακά ευρώ, τότε σε περιόδους κρίσης θα μπορούσαν να μεταφέρουν καταθέσεις από τις εμπορικές τράπεζες προς ένα ασφαλές wallet συνδεδεμένο με την κεντρική τράπεζα. Αυτό θα πίεζε ουσιαστικά τις τράπεζες και θα μπορούσε να επιταχύνει μια κρίση εμπιστοσύνης. Γι’ αυτό και αυτή την στιγμή εξετάζονται όρια στα ποσά που θα μπορεί να διατηρεί κάθε χρήστης, με ένα πιθανό πλαφόν γύρω στα 3.000 ευρώ. Το ψηφιακό ευρώ επίσης δεν αναμένεται να δίνει τόκο, έτσι ώστε να χρησιμοποιείται για πληρωμές και όχι ως αποταμιευτικό προϊόν.
Η τρίτη παράμετρος είναι το κόστος και ο ρόλος των τραπεζών. Το σχέδιο προβλέπει ότι η ΕΚΤ θα παρέχει την κεντρική υποδομή, ενώ οι εμπορικές τράπεζες και οι πάροχοι πληρωμών θα προσφέρουν τις υπηρεσίες στους πελάτες. Αυτό σημαίνει ότι οι τράπεζες θα αναλάβουν μεγάλο μέρος της λειτουργίας, ενώ πιθανότατα θα χάσουν μέρος των εσόδων που σήμερα προέρχονται από τις προμήθειες των συναλλαγών. Οι έμποροι, από την άλλη, περιμένουν χαμηλότερα κόστη αποδοχής πληρωμών. Η ισορροπία ανάμεσα στην αποζημίωση των τραπεζών και στο χαμηλότερο κόστος για τις επιχειρήσεις θα αποδειχθεί κρίσιμη.
Τέταρτη και αναμφίβολα και πιο ευαίσθητη παράμετρος είναι η ιδιωτικότητα. Η ΕΚΤ υπόσχεται ότι το digital euro θα προσφέρει υψηλό επίπεδο προστασίας προσωπικών δεδομένων και ότι η ίδια δεν θα μπορεί να ταυτοποιεί απευθείας τους χρήστες από τα δεδομένα των πληρωμών τους. Ο στόχος είναι οι μικρές καθημερινές συναλλαγές να έχουν χαρακτηριστικά που θυμίζουν μετρητά, ενώ οι αρχές θα μπορούν να παρεμβαίνουν σε περιπτώσεις οικονομικού εγκλήματος.
Το πώς αυτό μεταφράζεται στην πράξη παραμένει μια αρκετά νεφελώδης κατάσταση. Οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων, όπως η epicenter.works, υποστηρίζουν ότι η ιδιωτικότητα πρέπει να είναι ενσωματωμένη στην ίδια την τεχνολογική αρχιτεκτονική του συστήματος. Ζητούν τεχνικές εγγυήσεις, διαφάνεια στον σχεδιασμό, ανοιχτή τεκμηρίωση, πιθανώς open source κώδικα και ουσιαστική συμμετοχή φορέων προστασίας δεδομένων και κοινωνίας των πολιτών. Η θέση τους είναι ότι η εμπιστοσύνη δεν θα χτιστεί μόνο με θεσμικές διαβεβαιώσεις, αλλά με μηχανισμούς προστασίας ενσωματωμένους στον ίδιο τον σχεδιασμό του συστήματος.
Το digital euro, λοιπόν, θα κριθεί σε τέσσερα πεδία: ευκολία χρήσης, προστασία της ιδιωτικότητας, συμβατότητα με τις τράπεζες και πραγματική ευρωπαϊκή αυτονομία. Αν αυτά ευθυγραμμιστούν, η Ευρώπη μπορεί να αποκτήσει μια νέα δημόσια υποδομή για την εποχή των ψηφιακών συναλλαγών.
Αν χαθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών, ή αν το προϊόν δεν λύσει τελικά ένα καθημερινό πρόβλημα, θα μείνει μια ακόμα θεσμικά φιλόδοξη, αλλά πρακτικά αδύναμη απάντηση της Ευρώπης σε ένα πολύ πραγματικό ερώτημα: ποιος ελέγχει το χρήμα όταν γίνεται πλήρως ψηφιακό;
