Όταν η συζήτηση για την ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαιδευτική διαδικασία βρισκόταν ακόμη σε θεωρητικό επίπεδο παγκοσμίως, η Ελλάδα δήλωνε ήδη «παρούσα». Η χώρα μας ήταν μία από τις πρώτες που έβαλαν την τεχνητή νοημοσύνη στα σχολεία με θεσμικό και συστηματικό τρόπο.
Πλέον, οι μαθητές χρησιμοποιούν αυτά τα εργαλεία καθημερινά στο σχολείο και στο σπίτι. Το ΑΙ είναι αναπόσπαστο μέρος της μαθησιακής διαδικασίας και της επίσημης κρατικής εκπαιδευτικής πολιτικής. Το ερώτημα που προκύπτει πλέον δεν είναι το αν η τεχνολογία αυτή έχει θέση στην εκπαίδευση αλλά με ποιους όρους θα γίνεται η χρήση της, από ποιους θα ελέγχεται και αν αυτή η μετάβαση συνιστά μια εκπαιδευτική επανάσταση ή μια εξάρτηση από τους κολοσσούς της Big Tech.
Η θεσμική πραγματικότητα και οι συνεργασίες με τη Silicon Valley
Η ελληνική πολιτεία έπαιξε ρόλο στην εισαγωγή της τεχνολογίας αυτής στα σχολεία, με το υπουργείο Παιδείας να δρομολογεί μια σειρά πιλοτικών εφαρμογών. Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής βρίσκεται η δοκιμαστική χρήση του ChatGPT Edu της OpenAI σε 20 λύκεια της χώρας, μια πρωτοβουλία που υλοποιείται μέσω δωρεάς του Ιδρύματος Ωνάση.
Παράλληλα, αναπτύσσεται το «AI Tutor» για το Ψηφιακό Φροντιστήριο σε στενή συνεργασία με τη Microsoft, ενώ το πρόγραμμα «Experience AI», μια σύμπραξη της Google DeepMind, του Raspberry Pi Foundation και του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), στοχεύει στην εισαγωγή των μαθητών του γυμνασίου στις βασικές αρχές της τεχνητής νοημοσύνης.
Το υπουργείο Παιδείας αναφέρει ότι οι μαθητές χρησιμοποιούσαν ήδη εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης εκτός σχολείου, συχνά χωρίς επίβλεψη ή σαφές πλαίσιο κανόνων.
Προκειμένου να αποφευχθεί η oλική εξάρτηση από τα αμερικανικά τεχνολογικά οικοσυστήματα, εξετάζονται παράλληλα και ευρωπαϊκές εναλλακτικές λύσεις, με εταιρείες όπως η Mistral AI και η ElevenLabs.
Το υπουργείο Παιδείας, περιγράφοντας τη στρατηγική του στο WIRED Greece, επισημαίνει πως η επιλογή της OpenAI για την πιλοτική εφαρμογή βασίστηκε στα κριτήρια της τεχνολογίας αιχμής και της συμμόρφωσης με το ευρωπαϊκό πλαίσιο, πατώντας πάνω στο επιτυχημένο μοντέλο αντίστοιχης συνεργασίας της εταιρείας στην Εσθονία, η οποία παρείχε μια σημαντική βάση εμπειρίας και έναν αρχικό οδικό χάρτη.
Η υπόσχεση για μια «έξυπνη» διδασκαλία και το κυβερνητικό πλαίσιο ασφαλείας
Οι υποστηρικτές της εισαγωγής του AI στην εκπαίδευση εστιάζουν στα άμεσα, πρακτικά οφέλη που αφορούν τόσο τη βελτίωση της διδασκαλίας όσο και τη δραστική μείωση του γραφειοκρατικού φόρτου των εκπαιδευτικών. Το υπουργείο Παιδείας αναφέρει ότι οι μαθητές χρησιμοποιούσαν ήδη εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης εκτός σχολείου, συχνά χωρίς επίβλεψη ή σαφές πλαίσιο κανόνων, και τονίζει πως ρόλος της πολιτείας είναι να διαμορφώσει τις κατάλληλες προϋποθέσεις, «ώστε η χρήση αυτών των εργαλείων να γίνεται με υπευθυνότητα, ασφάλεια και παιδαγωγική στόχευση».
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που αναφέρει το υπουργείο αφορά έναν καθηγητή Μαθηματικών στην Α’ Λυκείου. Ενώ παραδοσιακά θα χρειαζόταν περίπου επτά ώρες για να σχεδιάσει ένα ολοκληρωμένο διαγώνισμα και τις αντίστοιχες ασκήσεις, σήμερα, με τη βοήθεια ενός Custom GPT, η ίδια διαδικασία ολοκληρώνεται σε μόλις δύο ώρες, πάντα υπό την τελική έγκριση του ίδιου. Τα εργαλεία AI δεν υποκαθιστούν τον ανθρώπινο παράγοντα, σημειώνει το υπουργείο, αλλά λειτουργούν υποστηρικτικά.
Μάλιστα, επισημαίνει πως εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν στο πιλοτικό πρόγραμμα δήλωσαν ότι ήταν «απελευθερωτικό» να ενσωματώνουν την τεχνητή νοημοσύνη στην τάξη αντί να την αποκλείουν και να τη δαιμονοποιούν, διαπιστώνοντας ότι οι έφηβοι είναι ήδη εξοικειωμένοι με αυτήν.
Όσον αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων, το υπουργείο υποστηρίζει ότι υπάρχει ένα ιδιαίτερα αυστηρό πλαίσιο. Η συμμετοχή στο πρόγραμμα είναι απολύτως εθελοντική και απαιτεί τη ρητή συγκατάθεση μαθητών και εκπαιδευτικών. Η είσοδος στα συστήματα πραγματοποιείται αποκλειστικά μέσω αυθεντικοποίησης του Πανελληνίου Σχολικού Δικτύου, εξασφαλίζοντας πρόσβαση μόνο στα απολύτως απαραίτητα στοιχεία (όνομα, email, ιδιότητα). Το σημαντικότερο, κατά το υπουργείο, βάσει της Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΚΥΑ) και της πολιτικής του ChatGPT Edu, είναι ότι υπάρχει ρητή απαγόρευση πώλησης δεδομένων για εμπορικούς σκοπούς, καθώς και σαφής δικλίδα ασφαλείας ότι τα δεδομένα των χρηστών δεν χρησιμοποιούνται για την περαιτέρω εκπαίδευση των εμπορικών μοντέλων της εταιρείας.
Ο αντίλογος: Αδιαφάνεια, ψηφιακά δικαιώματα και εμπορική εξάρτηση
Στον αντίποδα της κυβερνητικής αισιοδοξίας, αναπτύσσεται ένας έντονος αντίλογος από ψηφιακές οργανώσεις, νομικούς και ερευνητές, οι οποίοι εκφράζουν σοβαρές ανησυχίες για τη διαφάνεια των διαδικασιών, τη διαχείριση των δεδομένων των ανηλίκων και τον κίνδυνο μακροχρόνιας τεχνολογικής και οικονομικής εξάρτησης του δημόσιου τομέα από τη Silicon Valley. Η οργάνωση Homo Digitalis, σε συνεργασία με 22 φορείς και οργανώσεις, έχει ζητήσει επίσημα από το υπουργείο Παιδείας εξηγήσεις σχετικά με το μνημόνιο συνεργασίας με την OpenAI.
Ο Λευτέρης Χελιουδάκης, συνιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της Homo Digitalis, μιλώντας στο WIRED Greece, καταγγέλλει τη διαδικασία ως πλήρως αδιαφανή. Όπως αναφέρει, παρά τα επίσημα αιτήματα πρόσβασης σε έγγραφα, το υπουργείο Παιδείας, το Ίδρυμα Ωνάση και η OpenAI δεν έχουν δώσει καμία απάντηση σχετικά με τον σχεδιασμό και τα κριτήρια επιλογής του προγράμματος, ενώ από τα είκοσι σχολεία της πιλοτικής εφαρμογής, τα μόνα δύο που ανταποκρίθηκαν δήλωσαν αναρμόδια, παραπέμποντας στο υπουργείο.
Η είσοδος της OpenAI στα σχολεία τής προσδίδει μια έμμεση θεσμική επιβεβαίωση αξιοπιστίας, προσφέροντάς της ένα τεράστιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, καθώς οι μαθητές εξοικειώνονται με το δικό της εμπορικό οικοσύστημα.
Η οργάνωση τονίζει ότι η εισαγωγή μιας τέτοιας δομικής αλλαγής χωρίς προηγούμενη δημόσια διαβούλευση αποτελεί σοβαρό ατόπημα για τη δημόσια εκπαίδευση. Υποστηρίζει, μάλιστα, ότι σε έναν τομέα υψηλού κινδύνου, όπως η εκπαίδευση ανηλίκων, θα έπρεπε να προτιμώνται μοντέλα ανοιχτού λογισμικού με ανοιχτά δεδομένα, υλοποιημένα από πανεπιστήμια ή ερευνητικά κέντρα, ώστε να είναι δυνατός ο ανεξάρτητος έλεγχος.
Πέρα από τα νομικά ζητήματα, τίθεται και ένα ουσιαστικό παιδαγωγικό ζήτημα που αφορά τη διαμόρφωση της κριτικής σκέψης. «Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα δεν είναι ουδέτερα», υπογραμμίζει ο κ. Χελιουδάκης, καθώς αναπαράγουν συγκεκριμένες πηγές, αφηγήσεις και αντιλήψεις για την πραγματικότητα, περιορίζοντας ενδεχομένως την πολυφωνία.
Επιπλέον, προειδοποιεί ότι τα στατιστικά δεδομένα από τη χρήση αυτών των εργαλείων θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την κατάρτιση προφίλ πληθυσμιακών ομάδων. Τέλος, σημειώνει ότι η είσοδος της OpenAI στα σχολεία τής προσδίδει μια έμμεση θεσμική επιβεβαίωση αξιοπιστίας, προσφέροντάς της ένα τεράστιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, καθώς οι μαθητές εξοικειώνονται με το δικό της εμπορικό οικοσύστημα.
Κατά τον κ. Χελιουδάκη, για την OpenAI, «το πιλοτικό πρόγραμμα αποτελεί ένα εξαιρετικό δώρο από το ελληνικό δημόσιο, καθώς ενισχύει την παρουσία και το κύρος της μέσα στη δημόσια εκπαίδευση».
«Το Δημόσιο δεν λειτουργεί μόνο ως χρήστης της τεχνολογίας αλλά και ως φορέας που προσδίδει εμπορική αξία σε έναν ιδιωτικό πάροχο, ο οποίος μάλιστα προσανατολίζεται σε εισαγωγή στο Χρηματιστήριο το 2027», καταλήγει.
Η φωνή των εκπαιδευτικών
Πώς μεταφράζεται όμως αυτή η τεχνολογική και θεσμική ανατροπή μέσα στην ίδια την σχολική αίθουσα; Το WIRED Greece συνομίλησε με τρεις εκπαιδευτικούς που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αυτής της προσπάθειας, εφαρμόζοντας το ΑΙ στην καθημερινή διδασκαλία.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια ευκαιρία να επαναπροσδιοριστεί ο τρόπος που οι μαθητές προσεγγίζουν τη γνώση, όχι για να λαμβάνουν έτοιμες απαντήσεις, αλλά «για να τους δημιουργεί καλύτερα ερωτήματα».
Ο Γιάννης Αναπλιώτης, καθηγητής Πληροφορικής και επικεφαλής του AI & VR Lab στα Εκπαιδευτήρια «Νέα Παιδεία» (πρόσφατα τιμήθηκε ως Educator of the Year στα Education Leaders Awards της Boussias Events), δημιούργησε πριν από τρία χρόνια το Nea Paideia AI & VR Lab. Στόχος του ήταν να φέρει το ΑΙ στην τάξη με τρόπο δημιουργικό, παιδαγωγικά ουσιαστικό και ασφαλή.
Κεντρική θέση στο εργαστήριο έχει το εκπαιδευτικό οικοσύστημα «Αρχιμήδης», μια 3D-printed προτομή του μεγάλου επιστήμονα, εφοδιασμένη με AI εργαλεία. Οι μαθητές εμπλέκονται ενεργά στη σύλληψη ιδεών, στη διατύπωση prompts, στη δοκιμή εφαρμογών και στην αξιολόγηση των απαντήσεων της ΤΝ. «Δεν ήθελα οι μαθητές μου να τη βλέπουν ως “εύκολη απάντηση”, αλλά ως εργαλείο σκέψης», αναφέρει, συμπληρώνοντας ότι οι μαθητές συνδέουν την ΤΝ με τη Φυσική, την Ιστορία, τη Γλώσσα και την Τέχνη. Οι μαθητές, λέει, «δεν είναι απλοί χρήστες τεχνολογίας, αλλά συνδημιουργοί περιεχομένου, με εκπαιδευτική και πολιτισμική αξία».
Ο Ηλίας Στουραΐτης, καθηγητής στο 1ο Γυμνάσιο Λαυρίου, αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη κυρίως στο μάθημα της Ιστορίας. Για εκείνον, η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια ευκαιρία να επαναπροσδιοριστεί ο τρόπος που οι μαθητές προσεγγίζουν τη γνώση, όχι για να λαμβάνουν έτοιμες απαντήσεις, αλλά «για να τους δημιουργεί καλύτερα ερωτήματα».
Στην τάξη, οι μαθητές χρησιμοποιούν εφαρμογές για να αναλύσουν ιστορικές πηγές, να συγκρίνουν διαφορετικές αφηγήσεις ή να «συνομιλήσουν» με ψηφιακές αναπαραστάσεις ιστορικών προσώπων. Στο σχολείο του εφάρμοσε μια δραστηριότητα στο πλαίσιο της οποίας οι μαθητές ζήτησαν από διαφορετικά συστήματα να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα για την ελληνική αρχαιότητα, εντοπίζοντας ανακρίβειες και προκαταλήψεις σε μια σύγκριση με το σχολικό βιβλίο.
Σε άλλη δραστηριότητα, δημιούργησαν «συνεντεύξεις» με ιστορικές προσωπικότητες, γνωρίζοντας εξαρχής ότι οι απαντήσεις ήταν προϊόν αλγοριθμικής σύνθεσης. «Η συζήτηση που ακολούθησε ήταν συχνά πιο σημαντική από το ίδιο το εργαλείο», τονίζει.
Ο Ανδρέας Γαλανός, καθηγητής στο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Πανεπιστημίου Μακεδονίας και επιμορφωτής εκπαιδευτικών, διδάσκει Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία σε ένα σχολείο που συμμετέχει επίσημα στο πρόγραμμα «AI in Schools» του υπουργείου Παιδείας. Στα γλωσσικά μαθήματα, αντιπαραβάλλει αυθεντικά κείμενα με κείμενα που παρήγαγε το ΑΙ για τον εντοπισμό διαφορών ύφους, ζητά τη διασταύρωση πληροφοριών και διοργανώνει διαγωνισμούς αποτελεσματικού prompting ή παιχνίδια όπου οι μαθητές μαντεύουν το prompt πίσω από μια εικόνα AI. «Η ανταπόκριση των παιδιών είναι θετική, με αυξημένη συμμετοχή σε σχέση με την πιο παραδοσιακή διδασκαλία», σημειώνει.
Το μεγάλο στοίχημα της κριτικής σκέψης
Όλοι οι εκπαιδευτικοί συμφωνούν ότι το πιο κρίσιμο διακύβευμα στη νέα αυτή εποχή είναι η διατήρηση και η ενίσχυση της κριτικής σκέψης των μαθητών, αποτρέποντας το άκριτο «outsourcing» των πνευματικών τους καθηκόντων στις μηχανές.
Ο Γιάννης Αναπλιώτης υπογραμμίζει: «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν πρέπει να αντικαθιστά τη σκέψη του μαθητή, αλλά να την προκαλεί. Ζητώ από τα παιδιά να ελέγχουν, να αμφισβητούν, να τεκμηριώνουν και να εξηγούν τα ίδια το σκεπτικό τους». Κατά τον ίδιο, το ζητούμενο δεν είναι να δώσουμε περισσότερες απαντήσεις, αλλά να βοηθήσουμε τους μαθητές «να κρατήσουν ζωντανή την ικανότητα να κάνουν καλύτερες, βαθύτερες και πιο ανθρώπινες ερωτήσεις».
Στόχος της εκπαίδευσης πρέπει να παραμείνει η καλλιέργεια της κριτικής και ιστορικής σκέψης, ώστε οι νέοι άνθρωποι να μπορούν να επιχειρηματολογούν τεκμηριωμένα και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία με υπευθυνότητα και σεβασμό στις κοινωνικές αξίες.
Ο Ανδρέας Γαλανός συμπληρώνει ότι η απαγόρευση δεν αποτελεί λύση, καθώς το εργαλείο αυτό ήρθε για να μείνει. Η δική του στρατηγική εστιάζει στην αλλαγή του τρόπου αξιολόγησης. «Λιγότερη έμφαση στην αξιολόγηση του τελικού προϊόντος, περισσότερη έμφαση στη διαδικασία. Ζητάω αιτιολόγηση επιλογών, σύγκριση εναλλακτικών απαντήσεων, εντοπισμό συγκεκριμένου λάθους ή προκατάληψης». Με αυτόν τον τρόπο, κατά τον εκπαιδευτικό, η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπεται σε αντικείμενο εξέτασης και ο μαθητής αναγκάζεται να καταβάλει περισσότερη και πιο συνειδητή πνευματική εργασία.
Τέλος, ο Ηλίας Στουραΐτης πιστεύει ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η άκριτη εμπιστοσύνη σε αυτήν. Στόχος της εκπαίδευσης πρέπει να παραμείνει η καλλιέργεια της κριτικής και ιστορικής σκέψης, ώστε οι νέοι άνθρωποι να μπορούν να επιχειρηματολογούν τεκμηριωμένα και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία με υπευθυνότητα και σεβασμό στις κοινωνικές αξίες.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του WIRED Greece. Γίνε συνδρομητής εδώ.
