Δεν πιστεύει ότι ζούμε ακόμη το job apocalypse, εκτιμά όμως ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει τη βάση της αγοράς εργασίας. Οι junior developers, το customer support, τα paralegals και οι διοικητικές δουλειές χαμηλής πολυπλοκότητας είναι, κατά την εκτίμησή της, οι πρώτες γραμμές ενός μετασχηματισμού που μόλις ξεκίνησε.
Κάθεται απέναντί μου μια ανοιξιάτικη ημέρα της Αθήνας. Στο φόντο, επιβλητικός, ο Παρθενώνας. Η Αμαρυλλίς Λιαμπότη, Managing Director & Partner στην BCG X με βάση τη Βαρκελώνη, είναι από τους ανθρώπους που μεγάλο μέρος της ζωής της το περνάει σε ξενοδοχεία κι αεροδρόμια, δουλεύει με εταιρείες που προσπαθούν να βγάλουν άκρη με την τεχνητή νοημοσύνη και μιλάει για όλο αυτό χωρίς υπερβολές. Τις παρατηρήσεις της τις στηρίζει σε αυτά που βλέπει.
«Πρέπει κάποιος να μάθει κώδικα Μορς για να επικοινωνεί; Όχι. Αυτό ακριβώς είναι το να είσαι developer σήμερα».
Ζούμε ήδη σε δύο ταχύτητες όσον αφορά στην πρόσβαση και την κατανόηση της τεχνητής νοημοσύνης; «Ναι και όχι. Όσο είσαι μέσα στη φούσκα, το ζεις έτσι. Αν κάνεις ένα βήμα πίσω και κοιτάξεις την παγκόσμια διείσδυση, πού είμαστε, πόσος κόσμος χρησιμοποιεί πραγματικά AI και GenAI, θα δεις ότι μιλάμε ακόμα για μειονότητα. Όταν κοιτάμε τον δικό μας καθημερινό μικρόκοσμο, δεν υπάρχει συνάδελφος που να μην έχει πλήρη εξοικείωση. Αλλά όταν κοιτάξεις τη μεγαλύτερη πραγματικότητα, βλέπεις ότι υπάρχει ακόμα μια καθυστέρηση στην υιοθέτηση. Και στους πελάτες μας, τις εταιρείες με τις οποίες δουλεύουμε. Πάρα πολλά πιλοτικά προγράμματα έχουν γίνει – δυστυχώς, πολύ λίγες εταιρείες έχουν καταφέρει έναν μετασχηματισμό μεγάλης κλίμακας».
Πάμε απευθείας στα σενάρια job apocalypse, ρίχνω το παράδειγμα της Block. «Εκεί πιστεύω ότι υπάρχει και ένα AI washing. Εκείνος προσλάμβανε πάρα πολύ κόσμο, χωρίς ουσιαστικά πλάνα, πολύ περισσότερο απ’ ό,τι χρειαζόταν. Τριπλασίασαν μέσα σε τέσσερα χρόνια…»
Άρα, δεν ζούμε ακόμα το job apocalypse; «Δεν νομίζω ότι το ζούμε ακόμα. Υπάρχει μια βάση σε αυτό, θα σου πω. Δεν ζούμε αποκαλυπτικές αντικαταστάσεις θέσεων εργασίας. Υπάρχουν όμως κάποιοι τομείς οι οποίοι έχουν επηρεαστεί».
Το τέλος των developers;
«Οι developers είναι η πρώτη γραμμή που έχει επηρεαστεί». Δεν πριονίζουν οι ίδιοι το κλαδί τους, δεν ζούμε μία ειρωνεία της ιστορίας; «Και αντιστάθηκαν για πολύ καιρό. Εγώ έχω βιώσει όλη την εξέλιξη των developers. Όταν τελείωσα στην ΑΣΟΕΕ -ήμουν στη Διοικητική Επιστήμη και Τεχνολογία- ξεκίνησε ουσιαστικά το βασίλειο των developers. Στη Rocket, που είναι το μεγαλύτερο VC στην Ευρώπη, οι developers ήταν θεοί. Τους είχαμε στα πούπουλα. Ζούσαν σε έναν άλλο κόσμο. Φέρναμε developers από όλο τον κόσμο, τους πληρώναμε βίζες, φοβερά πακέτα. Για το 2014-15, ένας developer στο Βερολίνο έβγαζε πάνω από 100.000 ευρώ τον χρόνο».
«Έχουν βγάλει ένα job description για software engineer, το οποίο πληρώνουν 500.000 δολάρια τον χρόνο μισθό, στην Καλιφόρνια, με έναν αστερίσκο που λέει: please note, αυτή η θέση εργασίας μπορεί να μην υφίσταται σε 12 μήνες».
Και τώρα; «Το πρώτο πράγμα που είδαμε, είναι ότι πέσανε οι μισθοί. Αυτό που συμβαίνει πλέον: επηρεάζονται οι juniors. Οι seniors, που έχουν εμπειρία σε back-end, σε αρχιτεκτονική πληροφοριακών συστημάτων, παραμένουν. Παραμένουν όμως με ένα leverage που είναι το vibe coding. Είναι ουσιαστικά ένας copilot, όπου γράφεις σε φυσική γλώσσα τι θέλεις, και σου φτιάχνει τον κώδικα σε πραγματικό χρόνο. Σου κάνει και debugging. Άρα, αυτό που πριν χρόνια χρειαζόταν μία ομάδα από έναν product manager, έναν agile coach, έναν UX και τέσσερις developers -δύο front-end και δύο back-end- πλέον είναι ένας. Συν έναν αν χρειάζεται κάτι για το UX. Έχει γίνει συμπύκνωση. Δεν είναι ότι έχει εξαφανιστεί η δεξιότητα».
Αναφέρει μία συγκεκριμένη εταιρεία: «Έγινε ένα ποιοτικό άλμα με την Anthropic και το Claude, όπου ο κώδικας είναι πολύ ανώτερος. Και οι ίδιοι οι developers χρησιμοποιούν τα δικά τους agents για να αυτοπαράγονται – το ίδιο το σύστημα αυτοπαράγεται». Και συνεχίζει: «Έχουν βγάλει ένα job description για software engineer, το οποίο πληρώνουν 500.000 δολάρια τον χρόνο μισθό, στην Καλιφόρνια, με έναν αστερίσκο που λέει: please note, αυτή η θέση εργασίας μπορεί να μην υφίσταται σε 12 μήνες».
Αλλά το πραγματικά ανησυχητικό δεν είναι οι developers, που μπορούν να κάνουν re-educate. Είναι το επόμενο κύμα: «Το δεύτερο κομμάτι, που είναι πολύ ανησυχητικό και κοινωνικά, είναι το customer support. Τηλεφωνικά κέντρα, εξυπηρέτηση πελατών. Ξεκίνησαν με τα bots, που κάποια μπορεί να μην δουλεύουν, αλλά έχουν βελτιωθεί πάρα πολύ. Και πλέον έχεις και τα voice assistants. Τι ποσοστό πληθυσμού επηρεάζουν οι engineers; Είναι κάτω από ένα τοις εκατό. Το customer support είναι ένα τεράστιο κομμάτι πληθυσμού».
Και τα paralegal. Και η γραφειοκρατία. «Μαζεύω χαρτιά, τα συγκεντρώνω, τα δακτυλογραφώ, τα ψηφιοποιώ – όλα αυτά θα εξαφανιστούν. Και εκεί είναι ο κίνδυνος. Αν σκεφτούμε ότι οι θέσεις εργασίας είναι πυραμιδικές -έχεις συγκεντρωμένους πληθυσμούς στις βάσεις, που βγαίνουν από τα πανεπιστήμια, μετά middle management, μετά senior leadership- ουσιαστικά αυτό πάει και χτυπάει κατευθείαν τη βάση του πληθυσμού. Ο πληθυσμός που είναι στο customer support είναι πολύ δύσκολο να βρει αντικατάσταση».
Ρωτάω ποιες δουλειές αντιστέκονται. «Οι χειρωνακτικές. Πάρε έναν ηλεκτρολόγο, πάρε έναν να κάνει τα υδραυλικά». Άρα συμφέρει σήμερα να γίνει κάποιος υδραυλικός παρά developer; «Αυτό σίγουρα, 100%». «Πρέπει κάποιος να μάθει κώδικα Μορς για να επικοινωνεί; Όχι. Αυτό ακριβώς είναι το να είσαι developer σήμερα».
Η ίδια βλέπει και επαγγέλματα που θα γεννηθούν ή θα αποκτήσουν νέα αξία. Η ενέργεια, οι υποδομές, τα data centers, οι ανανεώσιμες πηγές και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή βρίσκονται ψηλά στη λίστα. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα που θα έχουμε είναι ενεργειακό», λέει.
Ο γιατρός, ο ασθενής και το «γυμναστήριο πνεύματος»
Πάμε στους γιατρούς. Όλοι, λίγο ή πολύ, έχουν δοκιμάσει να ρωτήσουν το ChatGPT για συμπτώματα, εξετάσεις, πιθανές εξηγήσεις. Η Λιαμπότη δεν το αντιμετωπίζει ως απλή μόδα, αλλά ούτε και ως αντικατάσταση του γιατρού. «Η OpenAI έχει παρουσιάσει το ChatGPT Health», λέει, αναφερόμενη στον νέο χώρο του ChatGPT για θέματα υγείας, «αλλά δεν θεωρώ ότι είναι ασφαλές να αφήσουμε τον άνθρωπο εκτός της διαδικασίας, ειδικά όταν μιλάμε για γιατρούς που μιλάνε με ασθενείς». Το ενδιαφέρον, για εκείνη, βρίσκεται αλλού: στο πώς η τεχνολογία θα μπει στην καθημερινή πρακτική της ιατρικής. «Πώς κάνει ένας γιατρός διάγνωση; Ακούει τα συμπτώματά σου, πάει στη μνήμη του και λέει: πού τα έχω ξανακούσει αυτά; Στο πανεπιστήμιο; Στο νοσοκομείο; Το ίδιο πράγμα κάνει και το ChatGPT, απλώς έχει έναν μεγαλύτερο χάρτη στον οποίο βρίσκει τα patterns».
«Μία από τις επιχειρήσεις του μέλλοντος φαντάζομαι ότι είναι το mental gym. Θα πηγαίνεις σε κάποιον χώρο να παίζεις σκάκι, να λύνεις μαθηματικές εξισώσεις, για να διατηρήσεις την υγεία σου».
Μιλάει για μια ιατρική που γίνεται περισσότερο προληπτική και περισσότερο τεχνολογική. Αναφέρεται σε scanners όπως το Prenuvo, που χρησιμοποιούν whole-body MRI για να εντοπίζουν πιθανές ανωμαλίες σε όργανα και συστήματα του σώματος, χωρίς βέβαια να αντικαθιστούν τους κλασικούς προληπτικούς ελέγχους. «Νομίζω ότι η ιατρική πλέον θα γίνει πολύ πιο προληπτική, γιατί υπάρχουν τα μέσα, και θα ρομποτοποιηθεί πολύ περισσότερο», λέει. Στο δικό της πρόσφατο check-up, όπως περιγράφει, πήγαινε «από μηχάνημα σε μηχάνημα» και ένα μέρος της πληροφορίας έβγαινε απευθείας σε report. Δεν υιοθετεί όμως άκριτα το αφήγημα ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα λύσει μαγικά τον καρκίνο ή θα μας χαρίσει αυτόματα μια πολύ μεγαλύτερη και υγιέστερη ζωή. «Δεν έχω τις γνώσεις να μιλήσω γι’ αυτό. Θεωρώ ότι η ποιότητα ζωής μας βελτιώνεται και το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται. Αλλά έχω τις επιφυλάξεις μου. Γιατί υπάρχουν και άλλα θέματα, νευρολογικά».
Εκεί βάζει στο τραπέζι ένα πιο άβολο ερώτημα: τι κάνει η υπερβολική χρήση AI στον τρόπο που σκεφτόμαστε; Επικαλείται μελέτη του MIT Media Lab για τη χρήση LLM στη συγγραφή, η οποία κατέγραψε ασθενέστερη εγκεφαλική συνδεσιμότητα στους χρήστες AI σε σχέση με όσους έγραφαν χωρίς εργαλεία. Στη σχετική βιβλιογραφία υπάρχει και ο όρος «metacognitive laziness», για την πιθανή εξάρτηση από την τεχνολογία σε διαδικασίες μάθησης και αυτορρύθμισης. Η ίδια το λέει πιο απλά: όταν σταματάμε να σκεφτόμαστε, κάτι χάνεται. «Μία από τις επιχειρήσεις του μέλλοντος φαντάζομαι ότι είναι το mental gym. Θα πηγαίνεις σε κάποιον χώρο να παίζεις σκάκι, να λύνεις μαθηματικές εξισώσεις, για να διατηρήσεις την υγεία σου». Γυμναστήριο πνεύματος… Κρατήστε τον όρο. Σε λίγα χρόνια θα ψάχνετε franchise.
Το δαχτυλίδι που σε ξέρει
Η Αμαρυλλίς μου δείχνει το δαχτυλίδι της. «Όταν κάνεις γυμναστική, αυτό το δαχτυλίδι κάνει track το επίπεδο άγχους σου. Τη θερμοκρασία του σώματός σου, τον καρδιακό σου ρυθμό, τον ύπνο σου και τη φυσική σου δραστηριότητα. Μέσω του δαχτυλιδιού βλέπω ότι μπορείς να μειώσεις το επίπεδο άγχους σου τουλάχιστον δύο με τρεις ώρες την ημέρα. Το δαχτυλίδι καταγράφει την ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος – αυτό που μας κάνει, όταν μας κυνηγάνε λιοντάρια, να τρέχουμε. Όταν κάνεις γυμναστική, το συμπαθητικό σου σύστημα ενεργοποιείται πιο δύσκολα. Έχεις μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στα στρεσογόνα γεγονότα».
«Πολλές φορές λέμε ότι κάνω γυμναστική για να φαίνομαι πιο fit, αλλά στην πραγματικότητα το να κάνεις γυμναστική σού μειώνει ραγδαία το άγχος, βελτιώνει δραστικά τον ύπνο σου, τον τρόπο σκέψης. Αν δεν κάνεις γυμναστική, είσαι πιο αγχωμένος, κοιμάσαι χειρότερα, την επόμενη μέρα είσαι ράκος».
Αυτό, όμως, το αθώο μικρό δαχτυλίδι, εκτός από βιοδείκτες, ξέρει κάτι ακόμα: εσένα. Και κάποιος αλλού -ένα data center, μια εταιρεία, ίσως αύριο μια ασφαλιστική- ξέρει εσένα μαζί με αυτό. Σε μια στιγμή που εσύ αυτόβουλα δίνεις τα προβλήματα που έχει η καρδιά σου, το άγχος σου, τα προβλήματα που έχει το μυαλό σου, αυτά γίνονται ένα προϊόν εμπορίου.
«Η διαχείριση της πληροφορίας, και κυρίως το ποιος είναι ο ιδιοκτήτης της πληροφορίας, σίγουρα θα είναι ένα μεγάλο κομμάτι, γιατί είναι το καλύτερο token – το να έχεις την πληροφορία. Η γνώμη μου είναι ότι ίσως είναι το μόνο κομμάτι στο οποίο θα έδινα στην Ευρώπη δίκιο με το hyper-regulation. Δεν θεωρώ ότι είναι τόσο αυτονόητο. Έχουμε κάνει κάτι τόσο συνηθισμένο: ότι, αφού μου δίνεις εμένα ένα προϊόν -λέγε με Facebook, λέγε με WhatsApp- έχεις αυτόματα το δικαίωμα να χρησιμοποιείς την πληροφορία που υπάρχει μέσα του. Το θεωρούμε αυτονόητο».
Η σκηνή που μου περιγράφει στη συνέχεια συμπυκνώνει όλη την παράνοια της εποχής μας σε μία πρόταση: «Σκέψου τώρα εγώ να θέλω να αγοράσω μία ασφάλεια ζωής. Δεν νομίζω ότι η ασφαλιστική θα έπρεπε να έχει πρόσβαση σε αυτές τις προσωπικές μου πληροφορίες. Αν ξέρουν ότι έχεις άγχος το τελευταίο διάστημα, μπορούν να σου έρθουν διαφημίσεις για χάπια, βιταμίνες, ή κάποιο γυμναστήριο. Αυτό συμβαίνει ήδη, απόλυτα. Και όχι μόνο αν το ψάξεις. Μπορεί να είμαστε στο ίδιο δίκτυο Wi-Fi, εσύ να ψάξεις κάτι, και επειδή το σύστημα ξέρει ότι είμαστε στο ίδιο σπίτι, να μου έρθει εμένα διαφήμιση. Μπορεί να μου λέει “ο άντρας σου είναι αγχωμένος”. Όταν μιλάμε για ευαίσθητη πληροφορία, όπως τα θέματα υγείας, εκεί χρειάζεται τη δική σου συγκατάθεση. Και εκεί είναι που η Ευρώπη βάζει περισσότερα όρια. Μία εταιρεία, όπως η φινλανδική Oura, δεν μπορεί να πάρει τα δεδομένα μου και να τα δώσει κάπου αλλού χωρίς την έγκρισή μου».
Τα σύγχρονα παιδιά κι ο αστερίσκος του γεωπολιτικού
Πάω το θέμα στην εκπαίδευση: «Σίγουρα ο εκπαιδευτικός χώρος θα αλλάξει άρδην. Το εκπαιδευτικό σύστημα που έχει φτιαχτεί είναι βασισμένο σε ένα στρατιωτικό σύστημα – γερμανικό, βασισμένο στη στρατιωτική πειθαρχία, αποστήθιση. Αυτό περάσαμε όλοι. Πλέον περνάμε σε ένα σύστημα που είναι πιο πολύ κριτική σκέψη, λιγότερη αποστήθιση, περισσότερη εξερεύνηση – και η ενσυναίσθηση έχει μπει πολύ έντονα. Τα soft skills, ο συνδυασμός της περιέργειας και κριτικής σκέψης».
Το μεγαλύτερο κομμάτι, που δεν ξέρω πώς θα εξελιχθεί, είναι το γεωπολιτικό. Ζούμε σε μια στιγμή της ιστορίας όπου, όπως λέει και ο Χαράρι, γίνεται μια αλλαγή εξουσίας: από αυτούς που ήταν στην τρίτη και δεύτερη θέση, βλέπουμε την Κίνα και άλλες χώρες να έρχονται μπροστά.
Για τα παιδιά, δίνει μια εικόνα απλή: «Ένας φίλος μου είπε το εξής: δώστε στα παιδιά να παίζουν ξύλο. Να παίζουν κυνηγητό, να μην παίζουν στα κινητά τους. Ειδικά μετά την πανδημία, τα παιδιά έχουν χάσει την επαφή και χρειάζονται επανακαλωδίωση στον εγκέφαλό τους».
Είσαι αισιόδοξη για το αύριο; «Με απασχολεί. Ως γονέα, ως άνθρωπο. Είναι ένα ζήτημα της ανθρώπινης ύπαρξης: όταν δεν ξέρουμε τι θα συμβεί, νιώθουμε ανησυχία. Αλλά είμαι και αισιόδοξη, με την έννοια ότι βρισκόμαστε σε μια εποχή εξελίξεων. Έχουμε πρόσβαση στην τεχνολογία και την πληροφορία, είμαστε στην καλύτερη δυνατή θέση για να ανταποκριθούμε. Το μεγαλύτερο κομμάτι όμως, που δεν ξέρω πώς θα εξελιχθεί, είναι το γεωπολιτικό. Ζούμε σε μια στιγμή της ιστορίας όπου, όπως λέει και ο Χαράρι, γίνεται μια αλλαγή εξουσίας: από αυτούς που ήταν στην τρίτη και δεύτερη θέση, βλέπουμε την Κίνα και άλλες χώρες να έρχονται μπροστά. Το τεχνολογικό κομμάτι θα είναι συγκλονιστικό την επόμενη δεκαετία. Θα μας δώσει ευκαιρίες να επαναδημιουργήσουμε τον κόσμο, να εκδημοκρατίσουμε την πρόσβαση – γιατί καθένας θα μπορεί να έχει συμμετοχή σε αυτό. Γι’ αυτό θα έλεγα ότι βλέπω το μέλλον μισογεμάτο στο τεχνολογικό κομμάτι, αλλά με έναν αστερίσκο για το γεωπολιτικό».
