Σε ένα κέντρο επιχειρήσεων που λειτουργεί εδώ και έξι μήνες, ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας παρακολουθεί την πόλη να αλλάζει χρώμα. Όχι μεταφορικά: στις οθόνες του «War Room», οι κάδοι απορριμμάτων «κοκκινίζουν» σε πραγματικό χρόνο όταν γεμίσουν, τα απορριμματοφόρα αναδιατάσσουν μόνα τους τα δρομολόγιά τους και η κατανάλωση ενέργειας ενός ολόκληρου κτιριακού συγκροτήματος εμφανίζεται κιλοβάτ προς κιλοβάτ.
Αυτά, μεταξύ άλλων, συνθέτουν το «Upgrade Athens», μια προσπάθεια που, όπως λέει ο ίδιος ο κ. Δούκας μιλώντας στο WIRED Greece, στοχεύει «να ενισχύσουμε ψηφιακά τον Δήμο της Αθήνας, να τον αναβαθμίσουμε για να μπορέσουμε να βελτιώσουμε ζωτικές, βασικές λειτουργίες που θα ενισχύσουν την ποιότητα ζωής των πολιτών».
«Βάζουμε αισθητήρες στους κάδους, βάζουμε αισθητήρες τοποθεσίας στα απορριμματοφόρα και έτσι βλέπουμε πού είναι γεμάτοι οι κάδοι. Το απορριμματοφόρο δυναμικά αλλάζει το πρόγραμμά του».
Πρόκειται για οκτώ έργα και υποέργα χρηματοδοτούμενα από το Ταμείο Ανάκαμψης, με προθεσμία ολοκλήρωσης που πιέζει. « Όλα τρέχουν», λέει ο Χ. Δούκας, βάζοντας ως χρονικό ορόσημο το τέλος Ιουνίου. Πρόκειται για έργα που χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης και συνοδεύονται από αυστηρά χρονοδιαγράμματα και ορόσημα που έχουν συμφωνηθεί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Βρισκόμαστε στη στιγμή που η πόλη προσπαθεί να μάθει να λειτουργεί με δεδομένα σ’ έναν κόσμο που αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς.
Οι κάδοι που κοκκινίζουν και οι άνθρωποι-αισθητήρες
Το πιο απτό κομμάτι αφορά την καθαριότητα. «Βάζουμε αισθητήρες στους κάδους, βάζουμε αισθητήρες τοποθεσίας στα απορριμματοφόρα και έτσι βλέπουμε πού είναι γεμάτοι οι κάδοι. Το απορριμματοφόρο δυναμικά αλλάζει το πρόγραμμά του», εξηγεί. Στόχος είναι 1.000 κάδοι και 50 απορριμματοφόρα ως το τέλος Ιουνίου, με την υλοποίηση να βρίσκεται ήδη στο 50%.
Πριν, τα προγράμματα ήταν στατικά – και η πληροφορία έφτανε με τον πιο αναξιόπιστο τρόπο. «Έπαιρνα εγώ, ας πούμε στο Messenger, στο Insta μηνύματα», λέει, με τους πολίτες να του γράφουν «Δήμαρχε, στις 2 η ώρα που έρχεται είναι αργά. Πρέπει να έρθει 12, εδώ ο κάδος γεμίζει πολύ νωρίς». «Το τσεκάραμε, το ελέγξαμε – και για να αλλάξει ήταν μια βαριά διαδικασία». Τώρα αυτό έχει αντικατασταθεί από ένα σήμα: «Το βάρος του κάδου κοκκινίζει». Όταν συμβεί αυτό και το επόμενο δρομολόγιο απέχει ώρες, μπαίνουν στο παιχνίδι τα μικρά οχήματα «express» που αγόρασε ο δήμος: «Φεύγει το express, που είναι μικρό κι ευέλικτο, για να το καθαρίσει».
Δίπλα στους κάδους, το δεύτερο υποέργο επιχειρεί κάτι πιο φιλόδοξο: να μετατρέψει τους ίδιους τους Αθηναίους σε δίκτυο παρατηρητών. Το Athens Civil Alert App φιλοδοξεί, όπως το θέτει ο κ. Δούκας, να μετατρέψει τους πολίτες σε ανθρώπινους αισθητήρες. Τι αλλάζει με αυτό; Δεν αρκούσε ένα απλό τηλεφώνημα; «Αλλάζει ότι είναι αυτοματοποιημένο, άμεσο το δεδομένο και η διασύνδεση». Η εφαρμογή ξεχωρίζει προτεραιότητες ανάμεσα σε 30.000 διαφορετικά περιστατικά: ένα δέντρο που θέλει κλάδεμα δεν είναι το ίδιο με έναν σωλήνα που έσπασε ή με έναν καπνό στον Λυκαβηττό. «Αν κάνεις για παράδειγμα βόλτα στον Λυκαβηττό και δεις καπνό, στέλνεις φωτογραφία και φεύγει αμέσως στο σύστημα», με τη ροή να καταλήγει στην Πολιτική Προστασία και τη Δημοτική Αστυνομία, που έχουν επιχειρησιακό κέντρο.
Η εφαρμογή τρέχει προς το παρόν πιλοτικά, με επίσημη έναρξη επίσης στο τέλος Ιουνίου.
Ο ψηφιακός βοηθός και η λογική των ανοιχτών δεδομένων
Η πρώτη ορατή εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης για τον πολίτη είναι το Athens Gov που λειτουργεί ήδη στην ιστοσελίδα του Δήμου. «Έχουμε ένα AI Agent και μπορείς να κάνεις ερωτήσεις και να σε κατευθύνει»: αντί να περιμένεις στο τηλέφωνο για να μάθεις πώς γίνεται μια πράξη στο Ληξιαρχείο, ο βοηθός σε καθοδηγεί. «Άρα έχουμε ένα προσωποποιημένο ψηφιακό βοηθό, που τον έχουμε δουλέψει αρκετά με data» για τις πιο συνηθισμένες ερωτήσεις. Ο ίδιος λέει ότι το έχει δοκιμάσει επανειλημμένα και ότι είναι ήδη διαθέσιμο στους πολίτες, με το βασικό όφελος να είναι ο χρόνος: «Γλιτώνεις πάρα πολλά βήματα αντί να περιμένεις στο τηλέφωνο».
Η φιλοδοξία είναι ένας πολίτης που θέλει μια ληξιαρχική πράξη ή πληροφορίες για τη Βοήθεια στο Σπίτι να μην χρειαστεί να πατήσει το πόδι του σε υπηρεσία – να κλείσει ραντεβού διαδικτυακά ή να μην έρθει ποτέ. Και όλα όσα παράγονται θα είναι ανοιχτά: «Είναι Open Data. Και τα αισθητήρια περιβαλλοντικά, ενεργειακά».
Στο ίδιο πακέτο μπαίνουν και υπηρεσίες «Έξυπνης Γειτονιάς» μέσω του Athens Hub: Wi-Fi σε πλατείες, περιβαλλοντικοί αισθητήρες για ποιότητα αέρα και θερμοκρασία, ψηφιακές οθόνες που σε μέρες καύσωνα ενημερώνουν για τις κλιματιζόμενες αίθουσες. Στη μικροκινητικότητα, όλα είναι σχεδόν έτοιμα: «Πενήντα έξυπνοι σταθμοί, 350 θέσεις φόρτισης και κλειδώματος για ποδήλατα. Είναι έτοιμα. Υπάρχουν».
Το υποέργο που -όπως υποστηρίζει- «προκαλεί ήδη χαμό», είναι αυτό για τους πεζόδρομους του εμπορικού τριγώνου. Το πρόβλημα είναι γνωστό σε όποιον περπατά στο κέντρο: οχήματα που μπαίνουν και παρκάρουν εκεί όπου δεν πρέπει. «Η λύση στηρίζεται σε κάμερες και μπάρες με αναγνώριση πινακίδας. Αναγνωρίζει από την κάμερα, πρασινίζει, ανοίγει η μπάρα. Δεν αναγνωρίζεται; Είναι κόκκινο». Θα περνούν μόνο πυροσβεστικά, ασθενοφόρα, επαγγελματίες για φορτοεκφορτώσεις, μόνιμοι κάτοικοι και ΑμεΑ.
Σε όλο αυτό το οικοδόμημα, υπάρχει και το κρίσιμο ερώτημα της κυβερνοασφάλειας. «Μέχρι τώρα ακραίες δεν έχουμε δεχθεί κυβερνοεπιθέσεις», λέει, μιλώντας για μία-δύο επιθέσεις σε υποσυστήματα «πολύ εύκολα διαχειρίσιμες». Ο ψηφιακός βραχίονας του Δήμου, η ΔΑΕΜ, έχει εξειδικευμένο τμήμα με μόνιμα στελέχη και συνεργάτες -«δύο από αυτούς έχουν και διδακτορικό στην κυβερνοασφάλεια»- ενώ υπάρχει και συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. «Είμαστε αρκετά ανθεκτικοί σε αυτό το κομμάτι», εκτιμά.
Ο οδικός χάρτης για την ΤΝ
Πέρα από τα υποέργα, ρωτάω για τη γενική στόχευση. Ο κ. Δούκας έχει επισκεφθεί δύο φορές τη Βοστώνη, μία από τις πρώτες πόλεις που έφτιαξαν εγχειρίδιο Τεχνητής Νοημοσύνης για τη δημόσια διοίκηση – και ετοιμάζει με ομάδα καθηγητών έναν αντίστοιχο οδικό χάρτη για την Αθήνα.
«Βλέπεις αυτή τη στιγμή τι κατανάλωση έχουμε στο Σεράφειο, πόσο κοστίζει, τι τραβάμε από τα φωτοβολταϊκά, τι αποθηκεύουμε και πώς βελτιστοποιούμε το σύστημα. Το κόστος έχει μειωθεί κατά 25% με τον αλγόριθμο που τρέχει εδώ και έξι μήνες».
Και εξηγεί πώς η ψηφιοποίηση και οι εφαρμογές ΤΝ μπορούν να τους «λύσουν τα χέρια» με δεδομένο ότι «έχουμε τρομακτικό πρόβλημα: δεν έχουμε κόσμο!». Μεταφραστικά εργαλεία για τις δημόσιες σχέσεις, αναζητήσεις σε νομικά κείμενα και αποφάσεις. Στη ΔΑΕΜ, παραδέχεται, ήδη «πληρώνουμε αρκετά λεφτά» για AI Agents και συγκεκριμένες εφαρμογές, ενώ σε υπηρεσίες όπως η νομική και οι διεθνείς σχέσεις «ακόμα δεν το χρησιμοποιούμε».
Ως παράδειγμα αναφέρει το Σεράφειο, που διαθέτει και πισίνα, όπου ήδη λειτουργούν αλγόριθμοι ενεργειακής διαχείρισης. «Βλέπεις αυτή τη στιγμή τι κατανάλωση έχουμε, πόσο κοστίζει, τι τραβάμε από τα φωτοβολταϊκά, τι αποθηκεύουμε και πώς βελτιστοποιούμε το σύστημα. Το κόστος στο Σεράφειο έχει μειωθεί κατά 25% με τον αλγόριθμο που τρέχει εδώ και έξι μήνες».
Στο δήμο της Αθήνας θεωρούν ότι το παράδειγμα του Σεραφείου μπορεί να επεκταθεί σε δεκάδες δημοτικά κτίρια και σχολικές μονάδες. Αν το ίδιο μοντέλο εφαρμοστεί σε μεγάλη κλίμακα, η εξοικονόμηση πόρων θα μπορούσε να είναι σημαντική.
Στο κυκλοφοριακό, ο Δήμος δεν έχει αρμοδιότητα – τα φανάρια ανήκουν στην Περιφέρεια. Όπως λέει, έχει γίνει συζήτηση με τη Google για μια εφαρμογή AI και έχουν σταλεί τα δεδομένα, αλλά «πρέπει να πάρουμε την έγκριση». Παράλληλα, μέσα από το δίκτυο πόλεων C40, ο κ. Δούκας συνυπογράφει με άλλους δημάρχους ένα σύμφωνο για «πράσινες προδιαγραφές» στα ενεργοβόρα και υδροβόρα data centers, χωρίς να υπάρχει τέτοια εγκατάσταση εντός του Δήμου.
Η πόλη που μαθαίνει από τα δεδομένα της
Κλείνοντας, ο κ. Δούκας εκτιμά ότι ο Δήμος Αθηναίων μπορεί να γίνει ο πρώτος δήμος στην Ελλάδα με τόσο εκτεταμένη αξιοποίηση ανοιχτών δεδομένων, προσβάσιμων από όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς. Σε περίπου έναν χρόνο, υπολογίζει, η πόλη θα έχει αλγορίθμους «που θα έχουν ταΐσει με πραγματικά δεδομένα μια πόλη που είναι πρωτεύουσα», βελτιστοποιώντας κρίσιμες λειτουργίες.
Και πάει ακόμη πιο πέρα: «Δεν νομίζω ότι υπάρχει άλλη πρωτεύουσα αυτή τη στιγμή που συζητάμε η οποία θα έχει διασυνδέσει τόσο κρίσιμες υποδομές» – σκουπίδια, καθαριότητα, σχολεία, νερό, ενέργεια.
