Η ΜΑΡΙΑ ΤΟΜΑΖΟΥ έφτιαξε μια ταινία στο πιο «γραφειοκρατικό» πρόγραμμα. Ένα φύλλο Excel κυλάει προς τα κάτω τόσο γρήγορα, που τα κελιά του αρχίζουν να κινούνται. Χαρακτήρες του πληκτρολογίου και σχήματα γίνονται χρωματιστές φιγούρες. Από πάνω ακούγεται η φωνή της δημιουργού, που λέει ότι αυτή η ταινία δεν έχει κανέναν λόγο να υπάρχει.
Δεν είναι σχήμα λόγου. Η Μαρία πράγματι είχε τέτοιες σκέψεις όταν έφτιαχνε το πρότζεκτ.
Το ενός λεπτού animation με τον εντελώς κυριολεκτικό τίτλο «I made a film in Excel» έγινε viral μέσα σε λίγες μέρες στο Instagram, ενώ το παρουσίασε και το Colossal, ένα από τα πιο γνωστά σάιτ για την οπτική κουλτούρα. Η ίδια δεν το περίμενε καθόλου.
«Δεν πιστεύω ότι το AI θα καταστρέψει τη δημιουργικότητα. Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν πότε έχει μπει αγάπη και ψυχή σε ένα έργο».
«Αν ήξερα ότι θα γινόταν αυτό, θα το έστελνα σε φεστιβάλ μικρού μήκους», λέει στο WIRED Greece. «Ειλικρινά, πίστευα ότι ήταν ένα τίποτα». Η ταινία όμως βρήκε έναν λόγο ύπαρξης που η ίδια δεν είχε προβλέψει: άνθρωποι που δεν γνώριζαν τίποτα για εκείνη άρχισαν να αναγνωρίζουν στις αμφιβολίες της κάτι από τον εαυτό τους.
Η Μαρία Τομάζου είναι από την Κύπρο και ζει εδώ και εννιά χρόνια στην Αγγλία. Σπούδασε εικονογράφηση και animation στο Kingston University και μετά έκανε μεταπτυχιακό στη σκηνοθεσία animation στο National Film and Television School. Η ταινία αποφοίτησής της, το stop-motion «The Tornado Outside», μπήκε στη βραχεία λίστα των Student BAFTA το 2023 και προβλήθηκε σε φεστιβάλ όπως το Animafest Cyprus.
Το stop-motion είναι η ειδικότητά της. «Το διάλεξα γιατί είναι πολύ ανθρώπινο. Βλέπεις υλικά που αναγνωρίζεις: ξέρεις ότι αυτό είναι πλαστελίνη ή ότι αυτό το καπάκι από μπουκάλι νερού χρησιμοποιείται για τραπέζι», μου λέει γεμάτη ενθουσιασμό, κάνοντας κινήσεις με τα χέρια της μπροστά στην κάμερα, από το Λονδίνο. «Όταν ζωντανεύεις τις κούκλες, νιώθεις λίγο σαν θεά. Δίνεις ζωή σε κάτι που δεν είχε».
Σήμερα δουλεύει ως τεχνικός στο Kingston University. Βοηθά φοιτητές να μάθουν κάμερα, φωτισμό και προγράμματα animation, αλλά δεν πληρώνεται για τη δική της δημιουργική δουλειά. «Αυτό είναι ένα όνειρο», λέει. Και η είσοδος στον χώρο, κατά την ίδια, γίνεται πιο δύσκολη με τον καιρό. «Ακούγαμε τις ιστορίες όσων αποφοίτησαν πριν από εμάς, ότι βρήκαν δουλειά σε κάποιο στούντιο. Αυτά είναι πιο δύσκολα πια. Κάθε χρόνο που περνά είναι πιο δύσκολο», περιγράφει.
Μετά την αποφοίτηση, η Μαρία δυσκολευόταν να συνεχίσει να δημιουργεί. «Δεν υπήρχαν deadlines, δεν είχα πρόγραμμα. Νιώθω ότι τα όρια φέρνουν περισσότερη δημιουργικότητα», εξηγεί. Έτσι, αναβίωσε μια άσκηση από το πρώτο έτος του μεταπτυχιακού. Οι sound designers έφτιαχναν έναν ήχο ενός λεπτού, χωρίς να εξηγούν τι είναι ή τι είχαν στο μυαλό τους. Οι σκηνοθέτες animation έπρεπε να χτίσουν πάνω του μια ταινία.
Κάθε χρόνο μαζεύει την παρέα της από animators και ανταλλάσσουν ήχους, χωρίς να ξέρει κανείς ποιος έφτιαξε ποιον. Η άσκηση ξεκινά την 1η Οκτωβρίου και το deadline είναι το Halloween. Η ταινία του Excel ήταν η περσινή της συμμετοχή, που έμεινε ημιτελής. Ο ήχος είναι του Rich Farris.
Η αρχική ιδέα δεν είχε καμία σχέση με spreadsheets. Η Μαρία ήθελε να δημιουργήσει ένα πειραματικό animation πάνω σε πραγματικό φιλμ, χρησιμοποιώντας μπογιά και την αισθητική του παραδοσιακού animation. Ο ήχος που είχε λάβει ήταν χωρισμένος νοητά σε διαφορετικά κεφάλαια και εκείνη άρχισε να σημειώνει τι συνέβαινε σε κάθε σημείο. Ενώ μου εξηγεί πώς θα λειτουργούσε όλο αυτό, πιάνει ένα φιλμ που έχει «ντυθεί» με μικρές ζωγραφιές και το φέρνει κοντά στην κάμερα.
Για να οργανώσει τις σημειώσεις της, άνοιξε το Excel. «Είμαι άνθρωπος που χρειάζεται δομή και λογική. Και στη δουλειά μου, για την οποία πληρώνομαι, είμαι τέλεια στο Excel», λέει γελώντας. «Όταν τα έγραψα όλα, σκέφτηκα: γιατί να το κάνω αλλού, αφού το έχω ήδη εδώ;» Άρχισε να γεμίζει τα κελιά με χαρακτήρες του πληκτρολογίου, και κατέγραφε την οθόνη ενώ κατέβαινε πολύ γρήγορα στο φύλλο.
Κάπως έτσι, οι σημειώσεις άρχισαν να μετατρέπονται σε εικόνες. Το Excel έπαυε να είναι το μέρος όπου σχεδίαζε το πρότζεκτ και γινόταν το ίδιο το animation.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύντομο, πολύχρωμο έργο που κινείται μέσα στα κελιά ενός Excel spreadsheet. Ένα πρόγραμμα που έχουμε μάθει να συνδέουμε με πίνακες, προϋπολογισμούς, deadlines και δουλειά γραφείου μετατρέπεται ξαφνικά σε καμβά.
Για να το ολοκληρώσει χρειάστηκε σχεδόν έναν χρόνο, δουλεύοντας με διακοπές. Το άφηνε, το ξανάρχιζε, το άφηνε ξανά. Αν τα μάζευε όλα, υπολογίζει ότι αντιστοιχούν σε περίπου έναν μήνα με οκτάωρα.
Το πιο δύσκολο, πάντως, δεν ήταν η τεχνική, αλλά να βρει λόγο να το τελειώσει. Όταν ολοκληρώθηκε η εικόνα, η ταινία δεν είχε ακόμα αφήγηση. «Το κοίταζα και αναρωτιόμουν: τι είναι αυτό; Γιατί το έκανα; Ένιωθα ότι δεν άξιζε να υπάρχει». Τότε άρχισε να μιλάει στο μικρόφωνο και να λέει όσα ένιωθε. «Μόλις το έκανα, κατάλαβα ότι αυτός ήταν ο λόγος. Απλώς δεν το ήξερα μέχρι το τέλος». Το animation έγινε μια μικρή ταινία για την ίδια την ανάγκη της δημιουργίας.
Η ερώτηση που βρίσκεται στον πυρήνα του έργου είναι, τελικά, αν χρειάζεται πραγματικά να υπάρχει λόγος για να δημιουργήσουμε κάτι.
«Η κοινωνία μάς λέει ότι πρέπει να έχεις οκτάωρη δουλειά πέντε μέρες τη βδομάδα, να βγάζεις λεφτά, να έχεις σπίτι, να παντρευτείς, να κάνεις παιδιά», αναφέρει. «Όταν “σπαταλάς” την ώρα σου», συνεχίζει, «για να κάνεις κάτι δημιουργικό, το οποίο δεν ταιριάζει σε αυτά τα πράγματα που μας λέει η κοινωνία, αναρωτιέσαι, γιατί το κάνω;»
Η απάντηση ήρθε από τους άλλους. Το έργο άρχισε να διαδίδεται στο Instagram και άνθρωποι που δεν γνώριζαν την ίδια, ούτε την ιστορία πίσω από το project, άρχισαν να λένε ότι αναγνώριζαν κάτι από τον εαυτό τους.
Ξαφνικά, κάτι που είχε δημιουργηθεί χωρίς ξεκάθαρο λόγο απέκτησε έναν: κάποιος άλλος το είδε και ένιωσε ότι τον αφορά.
«Απλώς εξέφραζα τον εαυτό μου», λέει. «Δεν ήξερα ότι θα έβρισκα το νόημα στο να μην υπάρχει νόημα».
Το Excel, ένα από τα πιο συνηθισμένα εργαλεία του γραφείου, έδωσε στην ταινία κι ένα δεύτερο επίπεδο, που, επίσης, δεν το είχε σχεδιάσει. Παρόλο που δεν είναι σίγουρη ότι η ταινία μπορεί να χαρακτηριστεί «stop-motion», βρίσκει ένα κοινό σημείο: κάτι που αναγνωρίζεις από την καθημερινότητα γίνεται μέρος της τέχνης. «Κατά λάθος υπάρχει και ένα πιο βαθύ νόημα, ότι κάτι τόσο βαρετό μπορεί να γίνει κάτι τόσο δημιουργικό. Και πολλοί άνθρωποι το βλέπουν αυτό το νόημα».
«Είναι κάπως σαν αντανάκλαση της ζωής μου. Έχω τη δουλειά που μου δίνει λεφτά, όπου δουλεύω στο Excel, και τη δουλειά που δεν είναι δουλειά, επειδή δεν πληρώνομαι, όπου προσπαθώ να είμαι δημιουργική. Ενώθηκαν και μαζί έφτιαξαν κάτι».
Ανάμεσα στα σχόλια κάτω από το βίντεο, ένα από τα πιο πολυσυζητημένα ρωτούσε γιατί να κάτσει κανείς να παιδευτεί, τώρα που υπάρχουν AI για δημιουργία βίντεο. Η Μαρία δεν ανησυχεί και τόσο. «Δεν πιστεύω ότι το AI θα καταστρέψει τη δημιουργικότητα. Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν πότε έχει μπει αγάπη και ψυχή σε ένα έργο».
Για την ίδια, πέρα από το αποτέλεσμα, σημασία έχουν και όσα συνέβησαν μέχρι να φτάσεις εκεί: οι αμφιβολίες, τα λάθη, οι αποτυχημένες προσπάθειες, η αίσθηση ότι δεν ξέρεις αν αυτό που κάνεις έχει νόημα και η απόφαση να συνεχίσεις παρόλα αυτά.
«Το να παλεύεις για να δημιουργήσεις είναι ίσως το πιο ανθρώπινο πράγμα. Είναι επώδυνο, αλλά με κάνει να νιώθω άνθρωπος, να νιώθω ότι η ζωή έχει νόημα». Αν το AI έβγαζε τη δυσκολία από τη διαδικασία, ρωτά, «τι ανθρώπινο θα έμενε; Δεν θα υπήρχε κάτι με το οποίο να ταυτιστεί ο κόσμος».
Αυτό δεν σημαίνει ότι θα απέρριπτε κάθε χρήση AI. Αν ένα εργαλείο μπορεί να αφαιρέσει μια βαρετή ή επαναλαμβανόμενη διαδικασία, λέει, γιατί όχι; Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ευκολία αφαιρεί κάτι πιο σημαντικό: την ανάγκη να αποφασίσουμε γιατί θέλουμε να κάνουμε κάτι.
Φέρνει ως παράδειγμα ένα stop-motion κουκλάκι που πρέπει να πετάξει. Ένα εργαλείο ΑΙ θα μπορούσε να αφαιρέσει γρήγορα ένα rig ή να διορθώσει ένα τεχνικό πρόβλημα. Αλλά, λέει, υπάρχει μια προηγούμενη ερώτηση. Γιατί πρέπει να πετάξει το κουκλάκι; Αν το πρόβλημα είναι πραγματικά σημαντικό για την ιστορία, τότε αξίζει να περάσεις τη διαδικασία για να το λύσεις.
«Το AI είναι τόσο καλό στο να λύνει προβλήματα, που δεν σε αφήνει να σκεφτείς γιατί αυτή η σκηνή όπου η κούκλα πετάει είναι αρκετά σημαντική ώστε να κάνεις όλη τη δύσκολη δουλειά. Είναι πράγματι σημαντικό; Αν είναι, τότε αξίζει τον κόπο. Τα όρια και οι δυσκολίες φέρνουν δημιουργικότητα».
Το ρίσκο, κατά την ίδια, είναι η συνήθεια. «Όταν όλα γίνονται τόσο εύκολα, χάνεις την κρίση στο μυαλό σου: γιατί είναι σημαντικό αυτό; Αξίζει τον χρόνο μου;»
Η απήχηση της έδωσε κίνητρο. Μπορεί να συνεχίσει να δημιουργεί, χωρίς να χρειάζεται να ξέρει πάντα γιατί. Έχει φτιάξει κάποια πρότζεκτ που δεν έδειξε ποτέ σε κανέναν. «Μια ταινία δεν υπάρχει αν δεν έχει θεατές», λέει.
Τώρα σκοπεύει να συμμετάσχει σε φεστιβάλ και να φτιάξει κι άλλες ταινίες. Θυμάται ακόμα τις προβολές του «The Tornado Outside». «Ήταν υπέροχο να κάθεσαι στο σινεμά και να βλέπεις ανθρώπους να αντιδρούν στην ταινία σου. Αυτό θα ήθελα. Να κάθομαι στην αίθουσα και να τους ακούω».
Μετά από καιρό, έχει ξανά την αίσθηση ότι αξίζει να δημιουργεί, ακόμη κι όταν δεν ξέρει ακριβώς γιατί.
«Μου έδωσε ελπίδα να συνεχίσω να είμαι δημιουργική και δεν χρειάζεται να ξέρω γιατί κάνω οτιδήποτε», καταλήγει.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
