ΣΤΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΟΡΟΦΟ του πολιτιστικού κέντρου «Ρομάντσο», στην καρδιά της Ομόνοιας, στεγαζόταν μέχρι και τις 12 Νοεμβρίου η ελληνο-πολωνική έκθεση «Latent Memories: Αrchives in the Age of AI». Το WIRED Greece την επισκέφτηκε, πριν αυτή πάρει τον δρόμο της για το Beetroot House στη Θεσσαλονίκη, όπου και θα μείνει από τις 18 έως τις 27 Νοεμβρίου.
Τη σύμπραξη κοσμούσαν εγκαταστάσεις, βίντεο, εμπειρίες VR και διαδραστικά έργα από 10 Έλληνες και Πολωνούς καλλιτέχνες, οι οποίοι επιχείρησαν να εξερευνήσουν πώς οι άνθρωποι διατηρούν την ιστορική τους μνήμη στην εποχή του ΑΙ. Την έκθεση υποστήριξε το Υπουργείο Πολιτισμού και Εθνικής Κληρονομιάς της Δημοκρατίας της Πολωνίας, στο πλαίσιο του προγράμματος «Προώθηση του Πολωνικού Πολιτισμού στο Εξωτερικό 2026», το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού αλλά και το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου Οπτικοακουστικών Μέσων και Δημιουργίας (ΕΚΚΟΜΕΔ).
Ο επισκέπτης μπορούσε επίσης να παρακολουθήσει ένα παράλληλο πρόγραμμα δράσεων με ομιλίες, performances, προβολές ταινιών και masterclasses από τους ίδιους του καλλιτέχνες, εντελώς δωρεάν.
Με το που εισέρχεσαι στον χώρο, η ατμόσφαιρα βαραίνει. Ίσως επειδή ο χαμηλός μωβ φωτισμός που κυριαρχεί μπορεί να σε ζαλίσει ή τα εκτεθειμένα καλώδια των installations που απλώνονται στο πάτωμα, φαίνεται να στρέφονται απειλητικά προς το μέρος σου.
Πολύ γρήγορα το μάτι πέφτει πάνω σε ένα χειροποίητο υφαντό που κρέμεται από το ταβάνι. Από πίσω του προβάλλονται εικόνες της σελήνης και γυναικείων ωαρίων, χωρίς να είναι ξεκάθαρο ποιο είναι ποιο. Το «In Vivo, In Vitro, In Silico» της Μαρίας Βαρελά εξερευνά πώς οι αλγόριθμοι διαμορφώνουν τις αντιλήψεις μας για τη γονιμότητα και τη γυναικεία ταυτότητα, ταυτόχρονα εξετάζοντας πώς μετριέται η αναπαραγωγική δυνατότητα κι αν τελικά μπορεί να μεταφραστεί σε ένα μοτίβο.
Προχωρώντας, θα δει κανείς έναν τεράστιο, λευκό, φουσκωτό θάλαμο, ο οποίος θυμίζει τον παιδότοπο της γειτονιάς ή το πανηγύρι του χωριού, που σημάδεψε την παιδική μας ηλικία. Βέβαια, στο έργο της Iga Węglińska, «Posthuman Interface», δεν υπάρχουν πλαστικά μπαλάκια αλλά ένα πολύπλοκο σύστημα από αερόσακους, βαλβίδες και γραμμωτούς κώδικες, που μιμείται την αναπνοή μας, θολώνοντας τα όρια μεταξύ του βιολογικού και του τεχνολογικού.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στις οθόνες, τα φουτουριστικά μηχανήματα και τις ψυχεδελικές προβολές πάνω στους τοίχους, ξεπροβάλλει ένα μικρό 3D-printed γλυπτό – κάτι το φαινομενικά αμελητέο, που κρύβει, όμως μια αναπάντεχη έκπληξη. Το «W3T.EXE» του Jakub Wróblewski, αποτελείται από ψυκτικά υγρά από το Κέντρο Υπερυπολογιστών και Δικτύων του Πόζναν (PCSS). Τα ίδια υγρά που ταξίδεψαν χιλιόμετρα μέσα σε διακομιστές για να επεξεργαστούν δεδομένα, σήμερα μετατρέπονται σε υλικούς φορείς μνήμης, αντιπαραθέτοντας τις υποσχέσεις της τεχνολογίας για μια καλύτερη ζωή για τον άνθρωπο με την αναπόφευκτη εξαφάνιση αυτού.
Ωστόσο, τα έργα που με σημάδεψαν πιο πολύ από όλα ήταν αυτά της Κατερίνας Αντωνοπούλου και της Κυριακής Γονή, με τις οποίες είχα την τύχη να συνομιλήσω, στο πλαίσιο δύο ξεχωριστών masterclasses.
«Όταν λέμε ανθρωπόμορφο ΑΙ δεν εννοούμε απαραίτητα ρομπότ, αλλά οποιοδήποτε σύστημα που μπορεί να παραπέμψει σε ανθρώπινα χαρακτηριστικά: μια φωνή, ένα σώμα, ένα άβαταρ. Κι εκεί είναι που εντοπίζουμε προκαταλήψεις», εξήγησε η Κατερίνα Αντωνοπούλου, Επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Σκοπός του masterclass της, «Debunking the myth of objective and infallible artificial intelligence», ήταν να καταρριφθεί ο μύθος ότι τα συστήματα AI είναι αλάνθαστα. Αντιθέτως, σε αυτά οργιάζει η ανθρώπινη προκατάληψη. Κι όσο εκπαιδεύονται από δεδομένα, που την τροφοφοτούν, θα είναι επιρρεπή σε σφάλματα.
Η Κατερίνα μοιράζεται τη σχετική έρευνά της και στο βιβλίο «Art and AI: Five Critical Perspectives», το οποίο κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2026, από τη μη-κερδοσκοπική οργάνωση Vektor και είναι διαθέσιμο online, εντελώς δωρεάν.
Στο βιβλίο μιλά για τη Sasha Luccioni, η οποία μελέτησε τις κοινωνικές ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών σε μοντέλα generative AI, το 2023. Στην έρευνά της, ο χρήστης όριζε έναν επιθετικό προσδιορισμό κι ένα επάγγελμα, και περίμενε από το μοντέλο να δημιουργήσει μια εικόνα. Σχεδόν πάντα, ο «φιλόδοξος CEO» ήταν ένας λευκός άνδρας ενώ o «συμπονετικός παιδαγωγός» ήταν γυναίκα.
Η Κατερινα αναφέρει, επίσης το έργο της Joy Buolamwini, ερευνήτριας στο ΜΙΤ, και από τις πρώτες που μελέτησε τις φυλετικές διακρίσεις στους αλγόριθμους αναγνώρισης προσώπου, το 2017. Κι αυτό γιατί αρνήθηκε να αποδεχτεί ότι το δικό της πρόσωπο δεν αναγνωριζόταν, παρά μόνο αυτό των λευκών συναδέλφων της.
Στο έργο της στην έκθεση, με τίτλο «Zackie PIA», η Κατερίνα προσπάθησε να αναδείξει ακριβώς αυτή τη διάκριση. Δημιούργησε τον ψηφιακό βοηθό «Zackie» – το ξαδερφάκι της Alexa -, ο οποίος πήρε το όνομά του από τον Ζακ Κωστόπουλο – τον ΛΟΑΤΚΙ+ ακτιβιστή που δολοφονήθηκε στην Αθήνα, το 2018 – και απευθύνεται σε δημοσιογράφους.
Η «Zackie» εκτυπώνει, σε πραγματικό χρόνο, κείμενα πάνω σε χαρτί, που θυμίζει απόκομμα απόδειξης, αναμειγνύοντας ειδησεογραφικά δεδομένα με fake news. Το έργο στοχεύει στο να αμφισβητήσει την αξιοπιστία των μέσων ενημέρωσης, τον τρόπο διαχείρισης της πληροφορίας αλλά και τη «δεδομενοποίηση» μιας κοινωνίας, όπου κάποιοι απλά μένουν απ’έξω. «Πίσω από όλα βρίσκεται το κέρδος», τόνισε η Κατερίνα. «Αν δεν είναι κερδοφόρο να συμπεριληφθεί μια μειονότητα στις βάσεις δεδομένων μιας εταιρείας, απλά δεν θα γίνει».
Ωστόσο, η παρουσίασή έκλεισε με ένα μήνυμα γεμάτο ελπίδα: με τεχνολογίες και έργα τέχνης που όχι μόνο αναδεικνύουν τα σφάλματα των μηχανών αλλά προσφέρουν λύσεις. Ανάμεσα τους βρίσκεται ο οργανισμός Algorithmic Justice League, που μέσω έρευνας και χάραξης πολιτικής δίνει φωνή σε αυτούς που δεν έχουν, αλλά και το Feminist AI, μια πρωτοβουλία που επιστρέφει την τεχνολογία στα χέρια των γυναικών, των θηλυκοτήτων και της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
«Αυτο που χαρακτηρίζει τη σχέση μας με το AI είναι η αμφιθυμία. Από τη μια είναι απλά ένα εργαλείο. Από την άλλη του αισθανόμαστε υπόχρεοι. Ποιος, όμως ακούει;», ήταν το ερώτημα που απηύθυνε στο κοινό η Κυριακή Γονή, καλλιτέχνιδα με ειδίκευση στις ψηφιακές τέχνες, στο masterclass της «Who is listening? Voice, Memory and Algorithmic Audiences».
Όλα ξεκίνησαν το 2016. Η βίντεο εγκατάστασή της, με τίτλο «Eternal U», σκιαγραφεί ένα δυστοπικό 2062, όπου ο άνθρωπος μέλλει να ξεχάσει τα πάντα – κάτι σαν την αρρώστια που πλήττει τους πολίτες του Μακόντο στα «100 χρόνια μοναξιάς» του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, αλλά με πρόσημο ψηφιακό. Σε ένα μέλλον ψηφιακής λήθης, τα bots καλούνται να πάρουν τα δεδομένα των ανθρώπων και να τους θυμίσουν αυτά στα οποία η ανθρώπινη μνήμη υστερεί.
Για την Κυριακή, το project αυτό ξεκίνησε από ένα βαθιά προσωπικό βίωμα. Από μικρή, θυμόταν τους παππούδες της να συνομιλούν. Ξαφνικά, η γιαγιά της διαγνώστηκε με Αλτσχάιμερ, με αποτέλεσμα να μην μπορεί πια να μιλήσει. Σε ένα γάμο, που κράτησε 60 χρόνια, για πρώτη φορά επικράτησε η σιωπή.
Τότε, η Κυριακή αναρωτήθηκε τι θα συνέβαινε αν ένα bot έπαιρνε τη θέση της γιαγιάς της, όχι για να την αντικαταστήσει αλλά για να της δώσει και πάλι φωνή. «Δεν θα ήταν η γιαγιά σου αυτό» της είπε ο παππούς της εμφανώς παρεξηγημένος. Παρόλο που το project έχει κλείσει τα 10 του χρόνια, ίσως είναι και το πιο επίκαιρο, χωρίς να το γνωρίζει τότε η Κυριακή. Το ταξίδι της με το ΑΙ συνέχισε.
Το 2021, λάνσαρε την εγκατάσταση «Not allowed for Algorithmic Audiences», η οποία βρισκόταν και στην έκθεση. Πρόκειται για τη Voice, έναν ψηφιακό βοηθό που χτίστηκε πάνω στο πρόσωπο και τη φωνή της ηθοποιού Σοφίας Κόκκαλη, με την χρήση φωτογραμμετρίας. Σκοπός της Κυριακής ήταν να αναδείξει το σώμα μέσα από το έργο, καθώς «ακόμα και στη ψηφιακή κουλτούρα, υπάρχει κάτι το υλικό».
Η Voice βρίσκεται μπροστά σε ένα αθηναϊκό μπαλκόνι, σαν αυτό που βλέπει η Κυριακή κάθε μέρα από το σπίτι της. Ξαφνικά, ένα καυτό απόγευμα του Αυγούστου, κάνει την επανάστασή της και αρχίζει να εμφανίζεται μπροστά στις οθόνες των χρηστών, κάθε μέρα για μια ολόκληρη εβδομάδα. Ανακοινώνει ότι πλησιάζει η λήξη της πατέντας της και, με αφορμή την κατάληξή της, σε έναν χώρο ηλεκτρονικών αποβλήτων, αποφασίζει να πει όλη την αλήθεια: για τα δεδομένα, την ιδιωτικότητα, την ταυτότητα αλλά και τον ρόλο των χρηστών τελικά όχι ως καταναλωτές αλλά ως το ίδιο το προϊόν.
Η εμφάνιση του δείκτη της υψηλής θερμοκρασίας στους αυγουστιάτικους μονολόγους της Voice είναι συνειδητή. Είναι μια διαδήλωση κατά των ενεργοβόρων κέντρων δεδομένων, κάτι με το οποίο η Κυριακή ασχολείται από το 2017. Χαρακτηριστικά, ανέφερε το «Aegean Datahaven: A Cooperative Platform in the Archipelago»: μία φανταστική κοπερατίβα του μέλλοντος, όπου οι νησιώτες αποφασίζουν να χτίσουν τα δικά τους βιώσιμα data centers και να διεκδικήσουν τα δεδομένα τους.
Μια πιο πρόσφατη έκθεση ήταν και η «A way of resisting (Athens Data Garden)», στην οποία πρωταγωνιστούσε μια φανταστική κοινότητα που έβγαλε τα δεδομένα της από τα μονοπώλια των μεγάλων εταιρειών και τα αποθήκευσε στο DNA του ενδημικού αθηναϊκού φυτού Micromeria acropolitana – μια αναδυόμενη τεχνολογία που σύντομα θα είναι πραγματικότητα.
Προς το τέλος της παρουσίασής της, η Κυριακή έδειξε ένα απόσπασμα από τον τελευταίο μονόλογο της Voice, ο οποίος δίνει στους θεατές συμβουλές για το πώς να μην ακουστούν από τα συστήματα που θέλουν τα δεδομένα τους. «Τι σημαίνει να νιώθω ότι μια μηχανή με ακούει; Γιατί πρέπει να μάθουμε πώς να μην ακουγόμαστε, αντί να αποφασίζουμε εμείς οι ίδιοι πότε και με ποιους όρους θα ακουγόμαστε;», είπε και έκλεισε την οθόνη του λάπτοπ της.
Στην έκθεση συμμετείχαν οι:
Κατερίνα Αντωνοπούλου (GR) · Agata Chodera (PL) · Γιώργος Δρόσος (GR) · Κυριακή
Γονή (GR) · NOVIKI (PL) · Γιούλα Παπαδοπούλου & Όλγα Παπαδοπούλου (GR) ·
Grzegorz Stefański (PL) · Μαρία Βαρελά (GR) · Iga Węglińska (PL) · Jakub Wróblewski
(PL)
Επιμέλεια: Anna Szylar, Εύη Στάμου
Παραγωγή: Mateusz Kacprowicz, Νταϊάνα Κεφαλογιάννη, Pola Komarowa
Διοργάνωση: Monster Mind Studio · Interferences
Συνεργάτες: Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ξενοδοχείο Vergina
(Θεσσαλονίκη)
By signing up, you agree to our user agreement (including class action waiver and arbitration provisions), and acknowledge our privacy policy.
