Σύμφωνα με δεδομένα που επικαιροποιήθηκαν τον Μάιο του 2026, ο πόλεμος στο Ιράν έχει στοιχίσει τη ζώη σε πάνω από 3.500 ανθρώπους. Η τιμή του πετρελαίου ξαναπέφτει στα 83 δολάρια το βαρέλι, με το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, και οι δύο πλευρές μπορεί να κατέληξαν σε συμφωνία αποκλιμάκωσης, ωστόσο κάτι έμεινε. Κι αυτό είναι τα memes.
«Υπάρχει και ο κίνδυνος, όμως, όπου ο αλγόριθμος ξέρει τι μας αρέσει και μας παρουσιάζει μόνο αυτό. Έτσι μπορεί κανείς να κλειστεί σε φούσκες, βλέποντας memes που επιβεβαιώνουν τις πολιτικές του απόψεις. Εν τέλει αυτό σκοτώνει τον διάλογο».
Τις ψηφιακές πλατφόρμες κατέκλυσαν τα deep fakes με γυναίκες στρατιώτες να λένε «Habibi come to Iran» και memes από επίσημες κυβερνητικές σελίδες. Στo viral video «Undefeated», που δημοσίευσε ο Λευκός Οίκος πριν κάποιους μήνες, πρωτοστατούν γραφικά του Nintendo Wii, όπου σε κάθε strike, κάθε forehand, και κάθε «hole in one» στο golf, μια αμερικανική ρουκέτα συντρίβει επιτυχώς έναν ιρανικό στόχο.
«Ο ρόλος της εκάστοτε κυβέρνησης είναι να εκφράζει τους πολίτες. Είναι ένας ρόλος ουσιώδης και όχι εργαλειακός. Μemes όπως αυτά που ανεβάζει ο Λευκός Οίκος επί Trump κάνουν ακριβώς το αντίθετο – γελοιοποιούν τους θεσμούς και σπέρνουν τη διχόνοια», λέει στο WIRED Greece o 26χρονος Πάνος Τσούκαλης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Ο ευτελισμός της επικαιρότητας, όπου ακόμα και ο πόλεμος μετατρέπεται σε clickable περιεχόμενο, δεν είναι κάτι το τυχαίο. Είναι τακτική που ορίζει πώς ερμηνεύουμε τη βία, και ποιου ο θάνατος έχει σημασία. Πότε ξεκίνησε, όμως, η πολιτική χρήση των memes και τι σημαίνει για το μέλλον της διπλωματίας και της δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών;
Εν αρχή ήσαν τα memes
«Τα memes βασίζονται σε απλά αφηγήματα για να γίνουν πιο ευρέως διαδεδομένα. Συνήθως το κοινό-στόχος τους είναι άτομα που ήδη γνωρίζουν και έχουν προϋπάρχουσες αντιλήψεις για τα ζητήματα που πραγματεύονται», εξηγεί στο WIRED Greece η Sulafa Zidani, Επίκουρη Καθηγήτρια Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Northwestern.
Τα memes πάντα υπήρχαν, από τις ζωγραφιές σε προϊστορικά σπήλαια και τα πρώτα επαναστατικά «γκράφιτι» στην Πομπηία μέχρι τα πολιτικά καρτούν του 20ού αιώνα. Απλά ο όρος εισήχθη στη δημόσια σφαίρα πρώτη φορά το 1976 από τον Richard Dawkins. Με ετυμολογική ρίζα το ελληνικό «μιμείσθαι», τα memes είναι ένα μέσο εξάπλωσης πολιτιστικών μηνυμάτων και απόψεων.
«Ενώ πολλοί κρίνουν την επιτυχία ενός meme βάσει της διάδοσής του, η έρευνά μου έδειξε ότι μεγαλύτερη σημασία έχει η επίδραση στο κοινό-στόχο. Για τα δυτικά κοινά, η χρήση δυτικών ψηφιακών μέσων, για μεγαλύτερη απήχηση, είναι επιτακτική. Για τις τοπικές κοινότητες, όμως, η στοχευμένη χρήση της εκάστοτε οπτικής γλώσσας και των αναφορών έχει μεγαλύτερη βαρύτητα -και όχι τα likes», εξηγεί η κ. Zidani.
Σε κάθε περίπτωση, η χρήση των memes στον πολιτικό λόγο είναι συνειδητή. Ο συνδυασμός του οπτικού στοιχείου με ένα παιχνιδιάρικο και εύπεπτο κείμενο θίγει πολιτικά ζητήματα με πιο συμπεριληπτικό τρόπο από ένα ακαδημαϊκό δοκίμιο, εκδημοκρατίζοντας, κατά κάποιον τρόπο, τη συμμετοχή των χρηστών στον δημόσιο διάλογο.
«Ίσως οι πιο ενδιαφέρουσες συζητήσεις ξεκινάνε όταν κάποιος αντιμετωπίζει τα πολιτικά memes ως παράθυρο για να αφουγκραστεί την κοινή γνώμη. Όταν δολοφονήθηκε ο CEO της UnitedHealthcare, το ίντερνετ γέμισε με memes που παρουσίαζαν τον Luigi Mangione ως Μεσσία, τεκμήριο του πόσο μίσος έχουν δημιουργήσει οι ασφαλιστικές στην Αμερική», σχολιάζει ο Πάνος. «Υπάρχει και ο κίνδυνος, όμως, όπου ο αλγόριθμος ξέρει τι μας αρέσει και μας παρουσιάζει μόνο αυτό. Έτσι μπορεί κανείς να κλειστεί σε φούσκες, βλέποντας memes που επιβεβαιώνουν τις πολιτικές του απόψεις. Εν τέλει αυτό σκοτώνει τον διάλογο».
Ίσως η πρώτη τρανταχτή περίπτωση της πολιτικής χρήσης των memes την τελευταία δεκαετία συναντάται το 2014, κατά την προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία. Όταν τον Αύγουστο του 2014 Ρώσοι αλεξιπτωτιστές βρέθηκαν σε ουκρανικό έδαφος παράνομα, η Ρωσία ισχυρίστηκε ότι έγινε κατά λάθος. Ο επίσημος λογαριασμός του Καναδά στο NATO απάντησε γρήγορα στο Twitter, με τον σατιρικό χάρτη «εδώ Ρωσία», «εδώ όχι Ρωσία», σπεύδοντας να βοηθήσει τους στρατιώτες που μονίμως φαίνεται να «χάνονται», γιατί άλλωστε «η γεωγραφία είναι δύσκολη».
Από τον Trump στην ΕΕ
To 2018, o Trump ανέβασε ένα πόστερ του εαυτού του, με λεζάντα «Έρχονται οι κυρώσεις» («Sanctions are coming»), προοριζόμενο για το Ιράν. Ο Αμερικανός πρόεδρος χρησιμοποίησε τη γραμματοσειρά της γνωστής σειράς Game of Thrones, σε μια ξεκάθαρη παραλλαγή του slogan «Έρχεται ο χειμώνας» («Winter is coming»). H HBO προφανώς δεν χάρηκε με την αυθαίρετη χρήση της πνευματικής της ιδιοκτησίας, αλλά ο πρόεδρος έδειξε ότι η ποπ κουλτούρα είναι αξιοποιήσιμη ακόμα και για απειλές στους πολιτικούς του αντιπάλους.
Την ίδια περίοδο, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού άνοιξε μια σελίδα στο Facebook με όνομα DG Meme ή αλλιώς Γενική Διεύθυνση για Memes, Σάτιρα και Πλάκα (Directorate-General for Memes, Satire and Sober Fun). Σκοπός του δημιουργού της σελίδας, Fabio Mauri, ήταν να χρησιμοποιήσει τα memes, για να ενημερώσει τους πολίτες για τα μέσα και τα έξω της ΕΕ, να δημιουργήσει μια κοινότητα, και να πυροδοτήσει τον γόνιμο διάλογο. Σήμερα, η σελίδα του DG Meme στο Instagram μετρά 62,7 χιλιάδες ακόλουθους, σερβίροντας content όπως το meme του σοκαρισμένου Pikachu όταν ακούει ότι η ΕΕ δεν θα συμμετέχει στον ιρανο-αμερικανικό πόλεμο.
Βλέποντας τις παραπάνω περιπτώσεις, είναι εύκολο κάποιος να σκέφτεται με δυϊσμούς, το «καλό meme», το «κακό meme», τη «σατανική Αμερική», την «αγαπημένη Ευρώπη». «Τα memes δεν είναι εγγενώς προοδευτικά ή προβοκατόρικα. Το νόημά τους εξαρτάται από τη σχέση του δημιουργού και του κοινού στο οποίο απευθύνονται. Αν ένας κυβερνητικός φορέας ή πολιτικό πρόσωπο μοιραστεί ένα meme, αυτοί που συμφωνούν με την ιδεολογία του ενδέχεται να το θεωρήσουν ουσιαστικό, ενώ αυτοί που διαφωνούν μπορεί να το βρουν δυσάρεστο, ακόμα και cringe», επισημαίνει η κ. Zidani.
Στη μετα-Κόβιντ εποχή, η πολιτική χρήση των memes άρχισε να εξελίσσεται σε ρυθμούς άνευ προηγουμένου. Με το ξέσπασμα του ρωσο-ουκρανικού πολέμου το 2022, «στρατός» από χρήστες δημιούργησαν σελίδες στήριξης προς την Ουκρανία, όπως τη ΝΑFO (North Atlantic Fellas Organisation). Μεταξύ άλλων, χρησιμοποιούσαν ώς σύμβολο αλληλεγγύης τον doge, το γνωστό σκυλί ράτσας Shiba Inu, που κάποτε σου πέταγε το web page του 9GAG κάθε τρία λεπτά. Παρόλο που οι δράσεις αυτές δεν προέρχονταν από κάποιο επίσημο κυβερνητικό φορέα ή πολιτικό πρόσωπο, η στυγνή επίθεση και το bullying σε Ρώσους αξιωματικούς έκανε αίσθηση στην παγκόσμια πολιτική σκηνή.
Fast forward στο σήμερα, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει τις σελίδες της Βουλγαρίας και της Μάλτας στο Instagram, οι οποίες όχι μόνο ποστάρουν meme με Εβραίους να κινούν τα νήματα της παγκόσμιας τάξης αλλα ρίχνουν και μπηχτές η μία στην άλλη, διπλωματικό φιάσκο. Ωστόσο, ενώ αυτές οι σελίδες έχουν την μπλε σφραγίδα του verification και ακόλουθους που στο σύνολο αγγίζουν το 1 εκατομμύριο, δεν είναι οι επίσημες σελίδες των δύο χωρών. Εδώ τίθεται και ένα άλλο ζήτημα, αυτό της παραπληροφόρησης. Σελίδες σαν αυτές παραπλανούν τους χρήστες με ψευδές περιεχόμενο, κάνοντάς το να φαίνεται ότι έρχεται από τα υψηλά κλιμάκια δύο κυβερνήσεων, ενώ, σύμφωνα με το Reddit, έρχεται από το laptop ενός Αμερικανοασιάτη.
Το μέλλον της δημοκρατίας βρίσκεται στο Χ;
Πριν κάτι μήνες, στον λογαριασμό του Λευκού Οίκου στο Instagram είδαμε την AI-generated εικόνα του Trump με τον viral μηδενιστή πιγκουίνο να οδεύουν προς τη Γροιλανδία. Μπορεί ο ίδιος να μην ξέρει ότι στη Γροιλανδία δεν υπάρχουν πιγκουίνοι, αλλά το meme επιχείρησε να ρομαντικοποιήσει την επεκτατική καμπάνια του Αμερικανού προέδρου, χωρίς, όμως, ιδιαίτερη στήριξη από τους χρήστες του Instagram.
«Αντί να υιοθετούνται ουσιαστικές πολιτικές, όπως η μείωση του κόστους στέγης, επενδύσεις στην παιδεία ή μια αποφασιστική στροφή προς την πράσινη μετάβαση, γινόμαστε δέκτες κακόγουστων memes και shitposting με την ελπίδα πως αυτό θα μας αγγίξει πολιτικά. Το βρίσκω όχι μόνο cringe, αλλά πατερναλιστικό και προσβλητικό», σχολιάζει ο Πάνος.
Ίσως αυτοί που κινούν τα νήματα να θέλουν εσκεμμένα να μετατοπίσουν την πολιτική στις πλατφόρμες για να ευτελίσουν σημαντικές διπλωματικές αποφάσεις στα μάτια των πολιτών, και ενδεχομένως να περιορίσουν την πραγματική, οργανωμένη τους δράση εκτός οθόνης. Ωστόσο, στη δεκαετή έρευνα της κ. Zidani φαίνεται ότι «παρά τη δυσανάλογη εξουσία των ψηφιακών πλατφορμών και των κυβερνήσεων, οι άνθρωποι βρίσκουν δημιουργικούς τρόπους για να αντιμετωπίσουν τη λογοκρισία, να δράσουν και να ακουστούν». «Είναι ένας μακροχρόνιος αγώνας που πιστεύω θα συνεχιστεί», μας λέει γεμάτη ελπίδα.
Ο Πάνος δεν είναι τόσο αισιόδοξος. «Προς το παρόν, η γενιά μας εκφράζει την αγανάκτησή της πρωτίστως online, με streams, με memes, χωρίς ιδιαίτερη οργάνωση, συνέπεια και δομή. Ήδη ζούμε σε έναν κόσμο που οι σημαντικές αποφάσεις παίρνονται σε κλειστά δωμάτια διαπραγματεύσεων και το τι θα πει ο κόσμος στο Χ δεν έχει κάποια επιρροή. Το θέμα είναι πώς θα αλλάξει αυτό», αναρωτιέται.
