«Δεν είναι παιχνίδι, είναι ταινία». Αν ασχολείσαι με τη βιομηχανία του gaming τα τελευταία χρόνια, μάλλον θα έχεις ακούσει αυτή τη φράση. Κάποτε την άκουγες με θετικό πρόσημο, ως έπαινο για τον ρεαλισμό και τη σκηνοθεσία. Πρόσφατα, όμως, η συζήτηση αναζωπυρώθηκε με αφορμή την κυκλοφορία του Mixtape, αναδεικνύοντας μια γνώριμη ανησυχία γύρω από τη φύση του μέσου και τη θέση του στο πλαίσιο της διαδραστικής αφήγησης.
Το Mixtape της εταιρείας Beethoven & Dinosaur είναι μια νοσταλγική, κινηματογραφική εμπειρία που ακολουθεί τρεις εφήβους στην τελευταία τους νύχτα μαζί, καθώς αποφοιτούν από το λύκειο στην Καλιφόρνια των 90s. Ο παίκτης δεν αντιμετωπίζει εχθρούς, σκορ ή παραδοσιακούς γρίφους. Μέσα από σουρεαλιστικές διαδραστικές σκηνές -από το να κάνει skate σε έναν δρόμο μέχρι να «πετάει» πάνω από την πόλη- ζωντανεύει τις αναμνήσεις της παρέας, υπό τους ήχους ενός εμβληματικού soundtrack. Η αλληλεπίδραση είναι σχεδιασμένη με μινιμαλισμό, λειτουργώντας αποκλειστικά ως συναισθηματικό όχημα για να βιώσει κανείς τη ροή, τη μουσική και τη μελαγχολία της νεότητας που χάνεται.
Στο Mixtape ο παίκτης δεν παρακολουθεί απλώς μια ιστορία. Εξερευνά χώρους, ανακαλύπτει αναμνήσεις και ενεργοποιεί αφηγηματικά γεγονότα. Οι μηχανισμοί υπάρχουν, απλώς δεν σχεδιάστηκαν για να δοκιμάσουν τα αντανακλαστικά, αλλά για να δημιουργήσουν βίωμα.
Για ένα κομμάτι του κοινού, μια εμπειρία τριών ωρών χωρίς fail states και με χαλαρούς μηχανισμούς δεν μπορεί να ορίζεται ως παιχνίδι, αλλά ως «διαδραστική ταινία» που μεταμφιέζεται σε video game. Η συζήτηση πήρε φωτιά όταν μεγάλα μέσα του εξωτερικού έδωσαν άριστα (ακόμα και 10/10) στο Mixtape. Πώς ένα έργο στο οποίο μπορείς, σε έναν βαθμό, να αφήσεις το χειριστήριο κάτω ανταγωνίζεται τίτλους με δεκάδες αλληλένδετα συστήματα; Πού μπαίνει το όριο ανάμεσα στο παιχνίδι και τον κινηματογράφο;
Το ερώτημα ακούγεται σύγχρονο, φέρνοντας στη μνήμη το debate με την εμφάνιση των «walking simulators» όπως το Gone Home. Στην πραγματικότητα, το θέμα απασχολεί ακαδημαϊκούς και δημιουργούς εδώ και δεκαετίες. Για να ξεδιαλύνουμε αυτόν τον κόμπο, το WIRED Greece επικοινώνησε με την Αγγελική Χρυσάνθη, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Paidia εναντίον Ludus
«Δεν πιστεύω ότι το συγκεκριμένο παιχνίδι εισάγει κάτι νέο, τουλάχιστον όχι με την έννοια μιας τομής που θα απαιτούσε νέα κατηγοριοποίηση», ξεκαθαρίζει η κ. Χρυσάνθη. «Ο όρος “βιντεοπαιχνίδι” είναι επαρκής για να το περιγράψει, όπως είναι επαρκής και για μια μακρά σειρά αφηγηματικών παιχνιδιών που έχουν ήδη χαράξει αυτόν τον δρόμο».
Για τους μελετητές των Game Studies, η συζήτηση γύρω από το τι συνιστά «πραγματικό» παιχνίδι είναι μάλλον κατάλοιπο του παρελθόντος. Από την εποχή των αντιπαραθέσεων μεταξύ λουδολόγων και αφηγηματολόγων, όπως σημειώνει η καθηγήτρια, δημιουργήθηκε ένα πλούσιο εννοιολογικό πλαίσιο, δίνοντάς μας τα κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία ώστε να μην εκκινεί η κουβέντα από το μηδέν. Οι έννοιες αυτές έχουν την αφετηρία τους στον Γάλλο κοινωνιολόγο Roger Caillois, εξηγεί η κ. Χρυσάνθη, ο οποίος όρισε στα μέσα περίπου του 20ού αιώνα το παιχνίδι ως ένα φάσμα μεταξύ δύο άκρων:
Paidia: Το ελεύθερο παιχνίδι, χωρίς αυστηρούς κανόνες, χωρίς απαραίτητα νικητή και ηττημένο, με έμφαση στην εμπειρία (π.χ. Journey).
Ludus: Το συστημικό παιχνίδι, με αυστηρούς κανόνες, περίπλοκα συστήματα και συγκεκριμένους στόχους (π.χ. Elden Ring).
Πολλά παιχνίδια βρίσκονται κάπου ανάμεσα στα δύο άκρα και ο σαφής διαχωρισμός δεν είναι πάντα ξεκάθαρος.
Η θεωρητικός Marie-Laure Ryan χρησιμοποίησε παρόμοιες έννοιες για να περιγράψει δύο προσεγγίσεις. Στα «narrative games» η ιστορία λειτουργεί ως κίνητρο για το gameplay, ενώ στις «playable stories» το gameplay υπηρετεί την ιστορία. Το Mixtape, με την έμφαση στην ατμόσφαιρα και τη χαλαρή αλληλεπίδραση, τοποθετείται σαφώς πιο κοντά στη δεύτερη κατηγορία.
Η συζήτηση περιπλέκεται όταν τίθεται το ερώτημα των ορίων. Αν ένα παιχνίδι μοιάζει όλο και περισσότερο με ταινία, σε ποιο σημείο παύει να είναι παιχνίδι, αν ποτέ συμβαίνει κάτι τέτοιο;
Η κ. Χρυσάνθη θεωρεί ότι ίσως αυτή η ερώτηση δεν έχει πλέον ιδιαίτερο νόημα και εξηγεί πως τα όρια μεταξύ των μέσων γίνονται όλο και πιο πορώδη: βιντεοπαιχνίδια, διαδραστικά ντοκιμαντέρ, υπερκειμενική λογοτεχνία, εμπειρίες AR και VR συνυπάρχουν πλέον στο ίδιο οικοσύστημα.
«Δεν βρίσκω ιδιαίτερο νόημα να επιστρέφουμε σε αυτά τα διλήμματα. Η διαδραστική ψηφιακή αφήγηση (IDN), ως πεδίο, έχει ήδη αναγνωρίσει ότι όλα τα παραπάνω είδη συνιστούν εκφάνσεις του ίδιου ευρύτερου φαινομένου. Πρόκειται για “εκφραστικές μορφές αφήγησης, υλοποιημένες ως υπολογιστικό σύστημα και βιωμένες μέσω μιας διαδικασίας συμμετοχής”, όπως την ορίζει ο Koenitz», αναφέρει και φτάνει στο συμπέρασμα πως «ίσως δεν χρειάζεται πια να χαράζουμε καθόλου όρια στη σύγχρονη οπτικοακουστική παραγωγή».
Το αφηγηματικό παράδοξο
Μια από τις εντονότερες κριτικές που δέχεται το Mixtape είναι ότι η ιστορία του προχωρά ακόμη κι αν ο χρήστης αφήσει το χειριστήριο, μειώνοντας φαινομενικά την αυτενέργειά του, αν και αυτό δεν ισχύει για το παιχνίδι στο σύνολό του. Η κ. Χρυσάνθη αμφισβητεί αυτή την παραδοχή σε δύο επίπεδα: την παρουσία των μηχανισμών και τη δομική αναγκαιότητα.
Πρώτον, οι μηχανισμοί δεν απουσιάζουν. Απλώς λειτουργούν διαφορετικά. Οι σκηνές του skateboarding απαιτούν καλύτερες δεξιότητες καθώς εξελίσσεται η ιστορία, και οι επιπτώσεις τους συνδέονται άμεσα με τον αφηγηματικό ρυθμό. Παράλληλα, η χωρική αφήγηση -η ανακάλυψη της ιστορίας μέσα από την κίνηση και εξερεύνηση στον χώρο- προσφέρει μια βιωματική εμπειρία που δεν θα είχαμε ποτέ με μια ταινία, αλλάζοντας την ψυχολογική εμπλοκή του παίκτη σε σχέση με την παθητική παρακολούθηση.
Δεύτερον, η ιστορία δεν συνεχίζεται ερήμην του παίκτη.
«Το συγκεκριμένο παιχνίδι έχει σχεδιαστεί ώστε να απαιτεί τη συμμετοχή του παίκτη για να εξελιχθεί», εξηγεί. «Πρέπει δηλαδή να ανατρέξεις ενεργά στις αναμνήσεις των χαρακτήρων, να τις ανακαλύψεις και να τις “ενεργοποιήσεις” για να δικαιωθεί η ιστορία στο τέλος της. Αυτό δεν είναι διακοσμητική λεπτομέρεια, αλλά αποτελεί δομική επιλογή στον σχεδιασμό».
Στο Mixtape ο παίκτης δεν παρακολουθεί απλώς μια ιστορία. Εξερευνά χώρους, ανακαλύπτει αναμνήσεις και ενεργοποιεί αφηγηματικά γεγονότα. Οι μηχανισμοί υπάρχουν, απλώς δεν σχεδιάστηκαν για να δοκιμάσουν τα αντανακλαστικά, αλλά για να δημιουργήσουν βίωμα.
Αυτή η ισορροπία περιγράφεται μέσω του «αφηγηματικού παραδόξου», λέει η καθηγήτρια. Όπως το διατυπώνουν οι θεωρητικοί Ruth Aylett και Sandy Louchart, ο δημιουργός επιδιώκει τον έλεγχο της κατεύθυνσης για να προσδώσει δομή, ενώ ο χρήστης απαιτεί αυτονομία στην αλληλεπίδραση, χωρίς ρητούς περιορισμούς.
«Αν ο στόχος είναι να φτιάξεις ένα δυνατό αφηγηματικό παιχνίδι, όπως εμφανώς επιδιώκουν οι δημιουργοί του Mixtape», λέει η κ. Χρυσάνθη, «τότε η ελεγχόμενη αφηγηματική δομή με μια μηχανική που εξυπηρετεί τους αισθητικούς, παιγνιώδεις και αφηγηματικούς σκοπούς του είναι μια λογική σχεδιαστική επιλογή». Ακόμα κι αν το παιχνίδι δεν προσφέρει τη δυνατότητα να αλλάξεις την έκβαση, προσφέρει την αυτενέργεια της βιωματικής ανακάλυψης. «Ο έλεγχος της ιστορίας δεν το κάνει λιγότερο παιχνίδι».
Κρίση ταυτότητας και η οικονομική εξίσωση
Αν η ακαδημαϊκή κοινότητα αντιμετωπίζει το Mixtape ως φυσική εξέλιξη, γιατί το mainstream κοινό αντιδρά με θυμό; Η κ. Χρυσάνθη εντοπίζει ένα φαινόμενο με πολλαπλά επίπεδα: ιδεολογικά, ψυχολογικά και οικονομικά.
Αρχικά, το κυρίαρχο πρότυπο παραμένει το παιχνίδι ως σύστημα κανόνων, στόχων, νίκης και ήττας, μοντέλο που φέρει σαφή ιδεολογική φόρτιση. Επικαλούμενη τον λουδολόγο Gonzalo Frasca, η κ. Χρυσάνθη επισημαίνει ότι η δυαδική λογική νικητών/ηττημένων είναι ενσωματωμένη στους κανόνες, μεταδίδοντας κοσμοαντιλήψεις. Λειτουργεί αποτελεσματικά σε ηγεμονικά ή πολωμένα αφηγήματα, αλλά δυσκολεύεται αλλού.
Σε μια εποχή διαρκούς ανόδου των τιμών, η «αξία» ενός παιχνιδιού μετράται με μια ψυχρή εξίσωση ωρών gameplay.
«Αυτή η δυαδική λογική αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες στον σχεδιασμό παιχνιδιών που επιδιώκουν να αναπαραστήσουν την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων, τον κοινωνικό βίο ή την ερμηνεία του παρελθόντος. Ακριβώς τέτοια διαδραστικά έργα με απασχολούν στο ερευνητικό και διδακτικό μου έργο», αναφέρει.
Όταν ένα παιχνίδι αρνείται αυτό το πρότυπο, εξηγεί, πολλοί παίκτες δεν το αντιλαμβάνονται απλώς ως μια διαφορετική καλλιτεχνική επιλογή, αλλά το βιώνουν ως απειλή για την ίδια τους την ταυτότητα.
Έπειτα, μπαίνει στην εξίσωση η οικονομική παράμετρος. Σε μια εποχή διαρκούς ανόδου των τιμών, η «αξία» ενός παιχνιδιού μετράται με μια ψυχρή εξίσωση ωρών gameplay.
«Ένα παιχνίδι μερικών ωρών ενεργοποιεί αντανακλαστικά οικονομικής ισοδυναμίας», λέει η καθηγήτρια. Μας φέρνει στο μυαλό ατελείωτα debates σχετικά με την τιμή παιχνιδιών όπως τα Resident Evil, που ολοκληρώνονται σε ένα δεκάωρο, εναντίον τίτλων σαν τα Assassin’s Creed, που απαιτούν δεκάδες ώρες.
Ωστόσο, όπως εύστοχα παρατηρεί η κ. Χρυσάνθη, πρόκειται για μια συναλλακτική λογική που δεν εφαρμόζουμε συχνά σε άλλες μορφές τέχνης. Πράγματι, δεν απαιτούμε συγκεκριμένη διάρκεια από μια θεατρική παράσταση για να δικαιολογήσει το εισιτήριο, ούτε από μια ταινία να φτάσει τις 4 ώρες.
Μια σύγκρουση προσδοκιών
Τελικά, σύμφωνα με την κ. Χρυσάνθη, η έντονη συζήτηση γύρω από το Mixtape δεν οφείλεται σε κάποιο εγγενές ελάττωμα του ίδιου του έργου, αλλά σε μια σύγκρουση προθέσεων και προσδοκιών.
«Το ζήτημα ανάγεται στις συγκεκριμένες προτιμήσεις που έχει ο καθένας και η καθεμία μας, και είναι όλες απολύτως θεμιτές», καταλήγει. «Υπάρχουν παίκτες που αναζητούν την πολυπλοκότητα, τη δυσκολία ή την εξάσκηση δεξιοτήτων, και άλλοι που προτιμούν το αντίθετο». Η σύγκρουση προκύπτει όταν η προτίμηση μετατρέπεται «σε κρίση του “παίζειν” και του “ανήκειν”, ή όταν η προώθηση δημιουργεί προσδοκίες που το ίδιο το έργο δεν ικανοποιεί».
«Όταν οι δημιουργοί είναι ειλικρινείς με τις επιλογές τους και το κοινό τις κατανοεί εκ των προτέρων, η συζήτηση για τη “νομιμότητα” ενός παιχνιδιού δεν υφίσταται», τονίζει.
Αν το Mixtape αποδεικνύει κάτι, είναι ότι τα βιντεοπαιχνίδια έχουν πλέον εξελιχθεί σε ένα μέσο αρκετά ευρύ ώστε να χωρά εμπειρίες που κάποτε θα θεωρούσαμε αδιανόητες.
