Λίγο μετά τις οκτώ το πρωί, οι διάδρομοι του Νοσοκομείου Παπαγεωργίου στη Θεσσαλονίκη αρχίζουν να γεμίζουν. Νοσηλευτές αλλάζουν βάρδια, φορεία μετακινούνται αθόρυβα, γιατροί ξεκινούν τα πρωινά τους ραντεβού. Στη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, όμως, η μέρα έχει διαφορετικό βάρος.
Η Ιωάννα περιμένει για την ωοληψία της. Αν όλα πάνε καλά, τα ωάρια που θα συλλεχθούν σήμερα θα καταψυχθούν και θα αποθηκευτούν σε δεξαμενές υγρού αζώτου στους -196°C. Εκεί μπορούν να παραμείνουν για χρόνια, μέχρι να αποφασίσει αν και πότε θα τα χρησιμοποιήσει.
Οι βασικοί λόγοι που οι γυναίκες δεν κάνουν παιδιά δεν είναι η έλλειψη επιθυμίας για οικογένεια, αλλά το αυξημένο κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση, η εργασιακή ανασφάλεια, η δυσκολία εύρεσης συντρόφου και οι ανισότητες στη φροντίδα των παιδιών.
Η εικόνα μοιάζει βγαλμένη από επιστημονική φαντασία. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια τεχνολογία που εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες. Η πρώτη εγκυμοσύνη από κρυοσυντηρημένο ωάριο, το 1986, αποτέλεσε σημείο καμπής για την αναπαραγωγική ιατρική, ενώ η εξέλιξη των τεχνικών κατάψυξης μετέτρεψε σταδιακά την πρακτική αυτή σε μια καθιερωμένη ιατρική επιλογή.
Το ερώτημα, ωστόσο, γίνεται αναπόφευκτα και κοινωνικό. Σε μια κοινωνία όπου η απόκτηση κατοικίας γίνεται δυσκολότερη, οι σχέσεις διαμορφώνονται διαφορετικά και η δημιουργία οικογένειας μετατίθεται ολοένα αργότερα, τι ακριβώς προσφέρει η κρυοσυντήρηση ωαρίων; Μια ιατρική λύση ή μια νέα μορφή επιλογής;
«Είναι ανακουφιστικό»
Η Ιωάννα, 40 ετών, είναι από την Θεσσαλονίκη. Δεν έχει γνωρίσει ακόμη τον άνθρωπο με τον οποίο θα ήθελε να δημιουργήσει οικογένεια. Η επιθυμία, όμως, να γίνει μητέρα υπάρχει.
Μετά από προσωπική έρευνα κατέληξε στη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής του Νοσοκομείου Παπαγεωργίου, τη μοναδική δημόσια μονάδα του είδους της στη Βόρεια Ελλάδα. Σύμφωνα με τον διευθυντή της, καθηγητή Μαιευτικής-Γυναικολογίας και Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής του ΑΠΘ, Δρ Στρατή Κολυμπιανάκη, πραγματοποιούνται περίπου 300 κύκλοι ετησίως.
«Άρχισα να το ψάχνω, να διαβάζω για τράπεζες σπέρματος, για εξωσωματική γονιμοποίηση, και έτσι, βρήκα για την κρυοσυντήρηση», λέει.
«Είναι η πρώτη φορά στα χρονικά που οι γυναίκες μπορούν να αποφασίζουν αν θα κάνουν παιδιά και πότε. Και αυτό είναι πολύ ανακουφιστικό».
Για τη Ιωάννα , η κρυοσυντήρηση αποτελεί μια εναλλακτική. «Είναι ένα Plan B. Μου έδειξε ένα δρόμο σε μια περίοδο που είχα απογοητευτεί πολύ και πίστευα ότι δεν είχα επιλογές».
Τι σημαίνει στην πράξη «παγώνω τα ωάριά μου»
Η διαδικασία ξεκινά με ορμονική διέγερση διάρκειας περίπου δύο εβδομάδων. Μέσω καθημερινών ενέσεων που γίνονται εύκολα στο σπίτι και με τακτικές εξετάσεις, οι γιατροί επιδιώκουν να ωριμάσουν περισσότερα ωάρια από όσα παράγονται φυσιολογικά σε έναν κύκλο.
Ακολουθεί η ωοληψία, μια σύντομη επέμβαση κατά την οποία συλλέγονται τα ωάρια. Στο εργαστήριο, οι εμβρυολόγοι αξιολογούν ποια είναι κατάλληλα για κατάψυξη και τα αποθηκεύουν σε ειδικές δεξαμενές υγρού αζώτου.
Αν η γυναίκα επιλέξει να τα χρησιμοποιήσει στο μέλλον, τα ωάρια αποψύχονται, γονιμοποιούνται στο εργαστήριο και εξελίσσονται σε έμβρυα πριν μεταφερθούν στη μήτρα.
«Δεν πρέπει να δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι τα κατεψυγμένα ωάρια εγγυώνται ένα παιδί», τονίζει ο επικ. καθηγήτης Μαιευτικής-Γυναικολογίας ΑΠΘ και ειδικός στην αναπαραγωγική ιατρική Δρ. Χρήστος Βενέτης, ένας από τους τρεις γιατρούς της Μονάδας. «Αυξάνουν τις πιθανότητες, δεν εξαλείφουν την αβεβαιότητα». Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διάσταση της τεχνολογίας: δεν προσφέρει βεβαιότητα, αλλά περισσότερα πιθανά μονοπάτια.
Η πραγματική κρίση επιλογών
Για χρόνια κυριαρχούσε η άποψη ότι οι γυναίκες καθυστερούν τη μητρότητα επειδή δίνουν προτεραιότητα στην καριέρα τους. Τα δεδομένα όμως δείχνουν μια πιο σύνθετη εικόνα.
Πρόσφατη μεγάλη έρευνα του UNFPA σε 14 χώρες κατέληξε ότι εκατομμύρια άνθρωποι αποκτούν λιγότερα παιδιά από όσα επιθυμούν. Οι βασικοί λόγοι δεν είναι η έλλειψη επιθυμίας για οικογένεια, αλλά το αυξημένο κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση, η εργασιακή ανασφάλεια, η δυσκολία εύρεσης συντρόφου και οι ανισότητες στη φροντίδα των παιδιών. Η πιο χαρακτηριστική διαπίστωση της έκθεσης ήταν ότι «η πραγματική κρίση γονιμότητας είναι η έλλειψη επιλογών».
Όταν η βιολογία συναντά την κοινωνία
Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα, η γυναικεία γονιμότητα βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο της περίπου μεταξύ 20 και 30 ετών. Ξεκινά μια ήπια πτώση από 30-32 η οποία γίνεται εντονότερη μετά τα 35.
Την ίδια στιγμή, η σύγχρονη κοινωνία μεταθέτει τη δημιουργία οικογένειας προς αργότερες ηλικίες. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, η μέση ηλικία της μητέρας, για οποιαδήποτε σειρά γέννησης, έφτασε τα 32,2 έτη το 2024, το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί στη χώρα.
Ανάμεσα σε αυτά τα δύο δεδομένα, τη βιολογία και την κοινωνική πραγματικότητα, αναπτύσσεται το ενδιαφέρον για την κρυοσυντήρηση ωαρίων.
Από την ιατρική ανάγκη στην κοινωνική επιλογή
Η τεχνολογία δεν είναι καινούρια. Αυτό που είναι καινούριο είναι η αποτελεσματικότητά της. Η μέθοδος της υαλοποίησης (vitrification), που επικράτησε τα τελευταία 10-15 χρόνια, βελτίωσε θεαματικά τα ποσοστά επιβίωσης των ωαρίων μετά την απόψυξη.
«Σήμερα μιλάμε για ποσοστά επιβίωσης 80% έως 90% στα ωάρια», λέει η καθ. Εμβρυολογίας-Γενετικής του ΑΠΘ και υπεύθυνη του Εργαστηρίου Εμβρυολογίας και της Τράπεζας Κρυοσυντήρησης της Μονάδας, Κατερίνα Χατζημελετίου.
Στην Ελλάδα ένας κύκλος κρυοσυντήρησης σε ιδιωτική μονάδα μπορεί να κοστίσει από 3.000 έως 6.000 ευρώ. Στη Μονάδα του Παπαγεωργίου, το κόστος της διαδικασίας είναι σημαντικά χαμηλότερο.
«Πριν από μερικές δεκαετίες αυτά τα ποσοστά θεωρούνταν αδιανόητα». «Είναι ταχύτερη μέθοδος, ενώ, έχει αποδειχτεί ότι δεν επηρεάζει την ποιότητα των ωαρίων και των εμβρύων που φυλάσσονται».
Η κρυοσυντήρηση χρησιμοποιήθηκε αρχικά σχεδόν αποκλειστικά σε γυναίκες που επρόκειτο να υποβληθούν σε θεραπείες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τη γονιμότητά τους. Σήμερα χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα για αυτό που διεθνώς αποκαλείται social freezing: τη διατήρηση γονιμότητας χωρίς να υπάρχει κάποια ιατρική ένδειξη.
Το θεσμικό πλαίσιο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στην Ελλάδα διαμορφώθηκε αρχικά το 2005, όμως αλλαγές στις μεταρρυθμίσεις του 2022 και του 2024 επέκτειναν τα ηλικιακά όρια, διεύρυναν την πρόσβαση στις τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και αναγνώρισαν την κρυοσυντήρηση ωαρίων όχι μόνο για ιατρικούς αλλά και για κοινωνικούς λόγους. Παράλληλα καταργήθηκαν περιορισμοί που στο παρελθόν συνέδεαν ορισμένες διαδικασίες με την ύπαρξη ή συναίνεση συντρόφου.
Με άλλα λόγια, η διατήρηση γονιμότητας έπαψε να αφορά αποκλειστικά γυναίκες που αντιμετωπίζουν ασθένεια και μετατράπηκε σε μια επιλογή αναπαραγωγικού σχεδιασμού.
Το κόστος της επιλογής
Στην Ελλάδα ένας κύκλος κρυοσυντήρησης σε ιδιωτική μονάδα μπορεί να κοστίσει από 3.000 έως 6.000 ευρώ. Στη Μονάδα του Παπαγεωργίου, το κόστος της διαδικασίας είναι σημαντικά χαμηλότερο. Αν και το τελικό ποσό εξαρτάται από τις εξετάσεις και τις ενέσεις ορμονών, υπολογίζεται έως και περίπου τέσσερις φορές κάτω, ενώ η ετήσια συντήρηση κοστίζει 40 ευρώ.
Το ζήτημα έχει αρχίσει να απασχολεί και κυβερνήσεις. Στην περιφέρεια της Puglia στην Ιταλία, οι τοπικές αρχές επιδοτούν έως και 3.000 ευρώ γυναίκες ηλικίας 27- 37 ετών για να προχωρήσουν σε κρυοσυντήρηση ωαρίων, αντιμετωπίζοντας τη διατήρηση γονιμότητας ως μέρος μιας ευρύτερης δημογραφικής πολιτικής.
Η τάση είναι πανευρωπαϊκή. Στην Ισπανία, ο αριθμός των γυναικών που κατέψυξαν τα ωάριά τους αυξήθηκε κατά 142% μέσα σε μία δεκαετία, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ισπανικής Εταιρείας Γονιμότητας.
«Βλέπουμε τα ποσοστά των γυναικών που έρχονται για κρυοσυντήρηση στη Μονάδα να αυξάνονται», λέει ο Δρ. Κολυμπιανάκης. Πρόκειται κυρίως για γυναίκες ή ζευγάρια 34 έως 37 ετών, αρκετές από τις οποίες ταξιδεύουν από το εξωτερικό για να πραγματοποιήσουν τη διαδικασία στην Ελλάδα λόγω του χαμηλότερου κόστους.
Η online αναζήτησή μας οδήγησε και σε μια άλλη ανακάλυψη. Από την Αυστραλία μέχρι τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, κοινότητες όπως οι International Solo Mothers by Choice, η Solo Mum Collective και δεκάδες άλλες διαδικτυακές ομάδες χιλιάδων γυναικών, με διαφορετικές σεξουαλικές ταυτότητες, ανταλλάσσουν στο Instagram εμπειρίες, συμβουλές και πρακτικές πληροφορίες για τη μητρότητα χωρίς σύντροφο. Αυτό που πριν από λίγες δεκαετίες αντιμετωπιζόταν ως εξαίρεση, σήμερα αποκτά τη μορφή ενός διεθνούς κοινωνικού κινήματος γύρω από την αναπαραγωγική αυτονομία.
Εκεί όπου παράγεται η γνώση
Η οργανική σύνδεση της Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής του Νοσ. Παπαγεωργίου με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο είναι κάτι που την καθιστά ταυτόχρονα κλινική δομή και ερευνητικό εργαστήριο. Κολυμπιανάκης, Ζεπειρίδης και Βενέτης, οι τρεις γιατροί της Μονάδας, φέρουν εξειδικευμένη γνώση από το εξωτερικό στο αντικείμενο της αναπαραγωγικής ιατρικής.
Το 2023, οι Κολυμπιανάκης και Βενέτης συμπεριλήφθηκαν στη λίστα του κορυφαίου 2% των επιστημόνων παγκοσμίως, σύμφωνα με τη βιβλιομετρική αξιολόγηση του Πανεπιστημίου Stanford και του εκδοτικού οίκου Elsevier. Οι διαρκείς ερευνητικές προσπάθειες της Μονάδας παραμένουν ενεργές: από τη γονιμότητα και τις ορμόνες έως την ποιότητα του σπέρματος και το εάν η λήψη βιταμινών μπορούν να το επηρεάσουν.
«Αυτό που διαφοροποιεί τη Μονάδα είναι ότι εδώ δεν μεταφέρεται απλώς γνώση. Παράγεται», λέει ο Κολυμπιανάκης.
Παρά τον έντονο και υψηλό βαθμό εξειδίκευσης, αυτό που κάνει τη Μονάδα να ξεχωρίζει είναι και ο ανθρώπινος παράγοντας. «Έχουμε ανθρώπους που έρχονται και ξαναέρχονται», λέει η μαία και συντονίστρια της Μονάδας, Δέσποινα Σαββαίδου. «Μια γυναίκα έχει καταψύξει τα ωάριά της, αργότερα προχωρά σε γονιμοποίηση, κάνει ένα παιδί και μετά μπορεί να επιστρέψει για δεύτερο ύστερα από κάποια χρόνια. Δημιουργείται μια σχέση. Γίνεσαι μέρος της ιστορίας των ανθρώπων και των προσπαθειών τους. Βλέπεις τις χαρές και τα δύσκολά τους».
Το ερώτημα της ασφάλειας
Για τον Δρ. Βενέτη, μεγάλη πρόκληση αποτέλεσε η μακροπρόθεσμη ασφάλειά των θεραπειών γονιμότητας. Στην Αυστραλία, όπου ειδικεύτηκε, συμμετείχε σε ερευνητικά προγράμματα με χρηματοδότηση που ξεπέρασε το 1,5 εκατ. δολάρια. Οι μελέτες παρακολούθησαν γυναίκες για διάστημα έως και 28 χρόνων, δημιουργώντας ένα από τα μεγαλύτερα σύνολα δεδομένων διεθνώς για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.
Τα αποτελέσματα δεν έδειξαν ουσιαστική αύξηση του συνολικού φορτίου καρκίνου στις γυναίκες που υποβλήθηκαν σε θεραπείες γονιμότητας σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ένα αποτέλεσμα, πολύ σημαντικό για το πεδίο. «Στην ιατρική δεν υπάρχει ποτέ απόλυτη βεβαιότητα», λέει. «Υπάρχει όμως συνεχής αξιολόγηση των δεδομένων».
Την ίδια στιγμή, νέα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης αρχίζουν να εισέρχονται στα εργαστήρια αναπαραγωγής. Αναλύουν εικόνες εμβρύων, παρακολουθούν την ανάπτυξή τους σε πραγματικό χρόνο και επιχειρούν να υποστηρίξουν τις αποφάσεις των ειδικών. Ο Βενέτης αυτοχαρακτηρίζεται ταυτόχρονα «AI enthusiast» και «AI conscious». Προειδοποιεί και για το φαινόμενο του AI washing, τη χρήση δηλαδή του όρου «τεχνητή νοημοσύνη» περισσότερο ως εργαλείου μάρκετινγκ παρά ως πραγματικής καινοτομίας.
Πιθανότητες αντί για βεβαιότητες
Λίγη ώρα αργότερα, η Ιωάννα βγαίνει από τη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Κάπου πίσω από τις πόρτες του εργαστηρίου, οι εμβρυολόγοι έχουν ήδη αναλάβει το επόμενο βήμα. Όπως λέει, βρίσκεται σε σκέψεις για το πως και πότε θα χρησιμοποιήσει τα ωάριά της στο μέλλον. Αυτό που ξέρει με βεβαιότητα είναι ότι σήμερα έφυγε με περισσότερες επιλογές από όσες είχε όταν μπήκε. Και αυτό για την ίδια αποτελεί ένα βήμα πιο κοντά στο μέλλον που είχε ονειρευτεί.
