Η Βικιπαίδεια κλείνει τα 25 της χρόνια φέτος. Κι όμως, παρά το άνθος της ηλικίας της, τους 15 δισεκατομμύρια μηνιαίους επισκέπτες, τα περισσότερα από 65 εκατομμύρια άρθρα της και τους 250.000 εθελοντές της, κινδυνεύει να χαθεί.
Κι αυτό γιατί, ενώ παλαιότερα το πρώτο αποτέλεσμα σε μια αναζήτηση στο Google ήταν μια σελίδα της Βικιπαίδειας, σήμερα είναι μια σύνοψη του Gemini.
Υπάρχουν, ωστόσο, κι εκείνοι που συνεχίζουν να πιστεύουν στη Βικιπαίδεια, θεωρώντας την το πιο αξιόπιστο καταφύγιο για την ελευθερία της έκφρασης σε μια εποχή που οι αλγόριθμοι επιβάλλουν τη δική τους λογοκρισία.
Πώς, όμως, κατέληξε αυτός ο κολοσσός πληροφορίας να αντιμετωπίζει υπαρξιακό κίνδυνο; Τι ρόλο παίζει το AI; Και, πρωτίστως, υπάρχει πια χώρος για μια ανοιχτή, crowd-sourced εγκυκλοπαίδεια;
Η Βικιπαίδεια ιδρύθηκε το 2001 – τότε που έπρεπε κανείς να είναι υπομονετικός για να λάβει την πληροφορία. Τη διαχειρίζεται ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Wikimedia Foundation και μέχρι πρότινος λειτουργούσε αποκλειστικά με ένα σύστημα εθελοντικών δωρεών.
Ωστόσο, το δωρεάν μοντέλο μπορούσε να φτάσει μόνο μέχρι ένα σημείο. Άλλωστε, μεταξύ άλλων, η συντήρηση των servers κοστίζει ακριβά.
Δεδομένου ότι η επισκεψιμότητα της ιστοσελίδας είχε σημειώσει πτώση 8%, το 2025 η Βικιπαίδεια σύναψε συμφωνίες με κορυφαίες εταιρείες AI, όπως η Amazon, η Meta, η Microsoft και η γαλλική Mistral AI, χρεώνοντάς τες για τη μαζική πρόσβαση των μοντέλων τους στα δεδομένα της.
Τον Ιανουάριο του 2026, τη θέση της διευθύνουσας συμβούλου στο Wikimedia Foundation ανέλαβε η Bernadette Meehan, πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στη Χιλή, με βιογραφικό που εκτείνεται από το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας μέχρι τη Wall Street, τρέφοντας τον κόσμο ελπίδα για το μέλλον του οργανισμού.
Τελευταία, η Βικιπαίδεια έχει βρεθεί συχνά στο πολιτικό στόχαστρο. Ρεπουμπλικανοί στο Αμερικανικό Κογκρέσο τη κατηγορούν για παραποίηση της αλήθειας και προώθηση ιδεολογικών προκαταλήψεων – μεροληψία που τα AI μοντέλα κινδυνεύουν να αναπαράγουν.
Συγκεκριμένα, ο Γερουσιαστής από το Τέξας, Ted Cruz, θεωρεί το περιεχόμενο της εγκυκλοπαίδειας αντισημιτικό και γεμάτο αφηγήματα υπέρ της Χαμάς, ενώ ο Elon Musk απέτρεπε το κοινό από το να κάνει δωρεές στη «Wokepedia», όπως την αποκαλούσε.
Όπως συμβαίνει με τη νοσταλγία για την αναλογική εποχή, έτσι και οι χρήστες αρχίζουν να αναζητούν την αυθεντικότητα της παλιάς Βικιπαίδειας και γενικότερα του διαδικτύου πριν από την κυριαρχία των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.
Μάλιστα, ο Musk λάνσαρε τη δική του εκδοχή, τη Grokipedia, η οποία παραδόξως όχι μόνο αντλεί δωρεάν περιεχόμενο από τη Βικιπαίδεια, αλλά παράγει και παραπλανητικές «ψευδαισθήσεις» – κάτι που ο ίδιος προσπέρασε ελαφρά, δηλώνοντας ότι «έτσι λειτουργούν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα».
Εκτός αυτού, πολλοί Ρεπουμπλικανοί αμφισβήτησαν ακόμα και τον μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα της ιστοσελίδας που της εξασφαλίζει φοροαπαλλαγές, με την κυβέρνηση Trump να ξεκινά έρευνα για το ποιος πραγματικά κινεί τα νήματα.
Η διευθύνουσα σύμβουλος, Bernadette Meehan, δήλωσε ρητά ότι δεν επιθυμεί να εμπλακεί σε έναν «πόλεμο αξιών». Πιστεύει ότι σήμερα χρειαζόμαστε τον ανοιχτό διάλογο και την πολυφωνία περισσότερο από ποτέ. Κι αυτό γιατί η δημοκρατία της πληροφορίας στη Βικιπαίδεια έχει δεχτεί διαχρονικά ισχυρά πλήγματα.
Η εγκυκλοπαίδεια έχει απαγορευτεί στην Κίνα, τη Μιανμάρ και τη Βόρεια Κορέα, ενώ παραλίγο να απαγορευτεί και στην Ινδονησία. Παράλληλα, συντάκτες της στη Σαουδική Αραβία και τη Λευκορωσία έχουν φυλακιστεί ακόμα και εξοριστεί.
Από τα 934 αιτήματα διαγραφής ή τροποποίησης περιεχομένου που έλαβε η Βικιπαίδεια μόλις τον τελευταίο χρόνο, τα 117 προήλθαν από κυβερνήσεις – κυρίως από τη Ρωσία, η οποία αντέδρασε στις επικριτικές αναφορές για τον στρατό της μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία.
Υπάρχουν, ωστόσο, κι εκείνοι που συνεχίζουν να πιστεύουν στη Βικιπαίδεια, θεωρώντας την το πιο αξιόπιστο καταφύγιο για την ελευθερία της έκφρασης σε μια εποχή που οι αλγόριθμοι επιβάλλουν τη δική τους λογοκρισία.
Τα τελευταία 8 χρόνια, η Βρετανίδα φυσικός και επίκουρη καθηγήτρια στο Imperial College του Λονδίνου, Jess Wade, έχει γράψει περισσότερες από 2.200 βιογραφίες στη Βικιπαίδεια, με σκοπό να δώσει ορατότητα σε γυναίκες και περιθωριοποιημένες ομάδες επιστημόνων που διαφορετικά θα παρέμεναν στην αφάνεια.
Κάθε χρόνο, ένα πλαίσιο στην κορυφή της ιστοσελίδας εμφανίζεται διακριτικά ζητώντας οικονομική ενίσχυση: «Αγαπητέ αναγνώστη, σου ζητάμε ταπεινά μια μικρή βοήθεια», προαναγγέλλοντας ένα τέλος που, ευτυχώς, δεν έχει έρθει ακόμα.
Η σελίδα «Οι προβλέψεις για το τέλος της Βικιπαίδειας» μετρά ήδη 9 χρόνια ζωής, αλλά σήμερα φαντάζει πιο επίκαιρο από ποτέ. Την ίδια στιγμή, το Wikimedia Foundation αναζητά τρόπους να ανανεώσει τη κοινότητα των συντακτών του, ξεπερνώντας το κυρίαρχο δημογραφικό προφίλ των λευκών, boomer ανδρών.
Ο στόχος είναι να προσελκύσει τη νέα γενιά – ανθρώπους που δεν αναζητούν την προβολή, αλλά θέλουν να καταγράψουν τις τάσεις και τις έννοιες που διαμορφώνουν τη δική τους πραγματικότητα, από το looksmaxxing μέχρι το φαινόμενο 6-7.
Όπως συμβαίνει με τη νοσταλγία για την αναλογική εποχή, έτσι και οι χρήστες αρχίζουν να αναζητούν την αυθεντικότητα της παλιάς Βικιπαίδειας και γενικότερα του διαδικτύου πριν από την κυριαρχία των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.
Σε σχετική συζήτηση στο Reddit, ο χρήστης XanAykroyd σημειώνει: «Η Βικιπαίδεια είναι από τις ελάχιστες ιστοσελίδες που διατήρησαν την ποιότητά τους στον χρόνο. Το ChatGPT είναι καλό αν θες συντομία», ενώ ο χρήστης kitty_kobayashi προσθέτει: «Κάποιες φορές ανατρέχω σε παλιά άρθρα στο ιστορικό σε εκδοχή του 2006-2008. Είναι σαν μια προσωπική μηχανή του χρόνου».
Γιατί όσο κι αν η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας δίνει όλες τις απαντήσεις στο πιάτο, η Βικιπαίδεια ίσως παραμένει η τελευταία γωνιά του διαδικτύου όπου η ανθρώπινη περιέργεια, η αλήθεια, η συλλογική γνώση ακόμα και η χαζομάρα εξακολουθούν να ανήκουν σε όλους μας.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
