Από την 1η Ιανουαρίου 2027, οι νέοι κάτω των 15 δεν θα μπορούν να μπουν σε πλατφόρμες όπως το Instagram ή το TikTok στην Ελλάδα. Είναι μια από τις πιο φιλόδοξες απόπειρες στην Ευρώπη να μπει όριο σε έναν ψηφιακό κόσμο που μοιάζει εκτός ελέγχου.
Ωστόσο, οι απαγορεύσεις στο ίντερνετ σπάνια λειτουργούν όπως σχεδιάζονται. Συχνά δεν εξαφανίζουν τη δραστηριότητα, αλλά τη μετακινούν. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι νέοι στην Ελλάδα θα παρακάμψουν την απαγόρευση που ανακοινώθηκε στις 8 Απριλίου του 2026, αλλά και πού ακριβώς θα καταλήξουν.
Καθώς η ψηφιακή αλληλεπίδραση είναι πλέον συνώνυμη με την ύπαρξη των νέων σε κοινωνικά πλαίσια, όταν κλείνει η «κεντρική πύλη», οι χρήστες δεν επιστρέφουν απαραίτητα στην αναλογική ζωή. Συχνά μεταναστεύουν σε «γκρίζες ζώνες» του ίντερνετ..
Ήδη, σε χώρες όπου εφαρμόστηκαν παρόμοια μέτρα, οι νέοι χρήστες δεν «βγήκαν offline» αλλά μετακινήθηκαν σε ιδιωτικά Discord servers, σε Telegram κανάλια, σε ανώνυμα forums και gaming περιβάλλοντα, όπου η εποπτεία είναι μικρότερη και οι κίνδυνοι συχνά μεγαλύτεροι.
Η κυβερνητική πρωτοβουλία βασίζεται σε καλές προθέσεις και πραγματικά στοιχεία. Είναι όμως τελικά τόσο απλό να περιορίσεις τους νέους από τα social media;
Οι προθέσεις της Ελλάδας
Έπειτα από την Αυστραλία αλλά και την Γαλλία, η Ελλάδα μπαίνει πλέον στη λίστα των χωρών που θα επιβάλλουν απαγόρευση της πρόσβασης των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι αποφάσεις αυτές τροφοδοτούνται από ανησυχίες για την ασφάλεια των παιδιών στα ψηφιακά περιβάλλοντα και για τον αντίκτυπο των social media στην ψυχική υγεία τους.
«Νομίζω πως όλοι το βλέπουμε γύρω μας και όλοι, ενσυνείδητα ή και υποσυνείδητα, ξέρουμε ότι δεν είναι φυσιολογικό να αφήνουμε τα παιδιά μας να κυκλοφορούν χωρίς προστασία σε ένα άγνωστο και χαοτικό, γεμάτο κινδύνους περιβάλλον», δηλώνει στο WIRED Greece ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου.
Περιγράφει τη λογική της απαγόρευσης με έναν παραλληλισμό: δεν θα αφήναμε ένα παιδί να κυκλοφορεί μόνο του σε μια ξένη πόλη ή χώρα χωρίς καθοδήγηση. Όσο κι αν, όπως λέει ο κ. Παπαστεργίου, ο ψηφιακός εθισμός δεν υπάρχει ακόμη στη βιβλιογραφία και δεν έχει μελετηθεί επαρκώς, «εθελοτυφλεί κάποιος εάν πιστεύει ότι δεν υπάρχει πρόβλημα με τον εθισμό των ανηλίκων στους αλγόριθμους που έχουν ακριβώς αυτήν την αποστολή: να παρέχουν περιεχόμενο που θα κάνει τον χρήστη να μείνει αφοσιωμένος στην παρακολούθησή του».
Πράγματι η φετινή έκθεση του World Happiness Report συνδέει την παθητική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης με την επιδείνωση της ψυχικής υγείας των εφήβων, αποδίδοντας τις συνέπειες στο άγχος, την κατάθλιψη και σε ψηφιακούς κινδύνους όπως ο εκβιασμός και ο διαδικτυακός εκφοβισμός.
Ωστόσο, το θέμα δεν είναι μονάχα η πρόθεση, αλλά και η εφαρμογή των μέτρων. Και, όπως σε κάθε απαγόρευση, προκύπτουν ερωτήματα: Τι απαγορεύεις; Θα δουλέψει η πρωτοβουλία ή θα σπρώξει τους νέους σε πιο επικίνδυνα ψηφιακά περιβάλλοντα; Και, τελικά, μια γενιά που πιθανώς είναι πιο εξοικειωμένη με την τεχνολογία από τους ίδιους τους ρυθμιστές, με τι θα έρθει αντιμέτωπη, όταν, αναπόφευκτα, βρει την «πίσω πόρτα»;
Τι είναι social media και τι δεν είναι
Η πρώτη πρόκληση σε κάθε απαγόρευση είναι ο ίδιος ο ορισμός: τι ακριβώς απαγορεύεις;
Μια απλή ερμηνεία των social media, την οποία ακολουθεί και η Ελλάδα, αφορά ψηφιακές εφαρμογές ή ιστοσελίδες που δίνουν στους χρήστες την ευκαιρία να δημιουργούν και να μοιράζονται περιεχόμενο, και να συμμετέχουν σε κοινωνική δικτύωση. Πράγματι, Facebook, Instagram, TikTok, X, και άλλες πλατφόρμες με παρόμοια χαρακτηριστικά πληρούν τις προϋποθέσεις. Ωστόσο, δεν είναι μόνο αυτές οι γνωστές εφαρμογές που έχουν αυτές τις λειτουργίες, δημιουργώντας ένα πιθανό κενό στην εφαρμογή του μέτρου.
Η Ελλάδα φαίνεται πως ήδη επεξεργάζεται αυτή την παράμετρο, παρότι δεν έχει ακόμα τις απαντήσεις. Ερωτούμενος αν η απαγόρευση θα επεκταθεί και σε άλλες πλατφόρμες, ο κ. Παπαστεργίου σημειώνει: «Ναι, το επόμενο βήμα είναι το gaming και η Τεχνητή Νοημοσύνη».
Ο υπουργός θέτει το ερώτημα: μπορούμε να αφήσουμε ένα παιδί να συζητά ακατάσχετα με το ΑΙ «για το πώς να κατασκευάσει μια βόμβα;». «Προφανώς και κάτι πρέπει να κάνουμε», απαντά, σημειώνοντας πως «πρέπει να γίνει σε συνεννόηση με τις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να επεκταθεί το μέτρο στο στοιχηματικό περιβάλλον και στο πεδίο της Τεχνητής Νοημοσύνης.
«Η λίστα των πλατφορμών είναι δυναμική, και όποια “σπρώχνει” σε ανελέητο scrolling είναι στο στόχαστρο για να επεκταθεί και εκεί η απαγόρευση», τονίζει.
Ψηφιακή μετανάστευση: Από το Instagram στο 4chan
Τι συμβαίνει, όμως, όταν τα παιδιά φεύγουν αναγκαστικά από πλατφόρμες με αλγόριθμους προστασίας και ρυθμιστικά πλαίσια, για να μεταφερθούν σε περιβάλλοντα με περισσότερα «τυφλά σημεία»;
Καθώς η ψηφιακή αλληλεπίδραση είναι πλέον συνώνυμη με την ύπαρξη των νέων σε κοινωνικά πλαίσια, όταν κλείνει η «κεντρική πύλη», οι χρήστες δεν επιστρέφουν απαραίτητα στην αναλογική ζωή. Συχνά μεταναστεύουν σε «γκρίζες ζώνες» του ίντερνετ, κάποιες εκ των οποίων μοιράζονται αρκετά χαρακτηριστικά με τα social media, όμως, πιθανότατα, θα αποφύγουν την απαγόρευση. Πρόκειται για πλατφόρμες σαν το Discord, το Telegram, το 4chan και τα κοινωνικά περιβάλλοντα σε βιντεοπαιχνίδια, όπως το Roblox και το Fortnite.
***
Quiz
Γιατί το Roblox περιγράφεται ως «πλατφόρμα» και όχι ως ένα μεμονωμένο παιχνίδι;
➜ Επειδή παίζεται μόνο σε μεγάλες πλατφόρμες όπως το PlayStation.
➜ Επειδή φιλοξενεί εκατομμύρια διαφορετικά παιχνίδια.
➜ Επειδή είναι μόνο για επαγγελματίες προγραμματιστές.
Βρες την απάντηση εδώ ή στο τέλος του κειμένου.
***
Στην Αυστραλία, την πρώτη χώρα που εφάρμοσε απαγόρευση για τους νέους κάτω των 16, αυτό έχει ήδη ξεκινήσει. Σύμφωνα με την eSafety Commissioner, τα παιδιά εκεί βρίσκουν τρόπους να παρακάμπτουν τα μέτρα προστασίας που εφαρμόζουν οι πλατφόρμες.
«Συμβαίνει ήδη», λέει στο WIRED Greece ο Tom Sulston, Head of Policy της Digital Rights Watch, του αυστραλιανού μη κερδοσκοπικού οργανισμού για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον ψηφιακό κόσμο. «Βλέπουμε τους νέους να συρρέουν σε μη ρυθμιζόμενες πλατφόρμες, όπου έχουν λιγότερη πρόσβαση σε λειτουργίες ασφαλείας και δεν έχουμε ιδέα τι συμβαίνει εκεί. Το κάπως άγνωστο κοινωνικό δίκτυο Lemon8 είδε την επισκεψιμότητά του να αυξάνεται σημαντικά μετά την έναρξη ισχύος της απαγόρευσης», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά social media, οι πλατφόρμες αυτές δεν βασίζονται σε αλγόριθμους αξίας εκατομμυρίων, αλλά μπορεί να αναθέτουν τον έλεγχο του περιεχομένου σε ομάδες moderators. Η μετακίνηση αυτή καθιστά τους εφήβους λιγότερο ορατούς στους γονείς και στις Αρχές, δημιουργώντας ένα κενό εποπτείας που οι επιτήδειοι μπορεί να εκμεταλλευτούν.
«Ανησυχώ μήπως οδηγήσουμε τους εφήβους σε ιστότοπους όπως το 4chan ή σε ακροδεξιά message boards. Υπάρχει επίσης η παρενέργεια ότι οι έφηβοι θα είναι πλέον λιγότερο πιθανό να καταγγείλουν αν ενήλικες επιχειρήσουν να τους εκμεταλλευτούν, καθώς θα βρίσκονται κάπου όπου “δεν θα έπρεπε” να είναι», λέει ο κ. Sulston.
Χώρες που έχουν επιβάλει απαγορεύσεις και περιορισμούς, ηλικιακούς ή γενικούς, έχουν καταγράψει μετακινήσεις σε άλλες πλατφόρμες. Στην Ινδία, μετά την απαγόρευση του TikTok, πολύς κόσμος έσπευσε σε άλλες, λιγότερο ελεγχόμενες πλατφόρμες, ενώ αρκετοί στράφηκαν στα VPN. Σε χώρες όπως η Κίνα, πολίτες χρησιμοποιούν κλώνους απαγορευμένων εφαρμογών, που συχνά περιέχουν spyware. Στη Βρετανία, μετά την αυστηροποίηση των κανονισμών, σημειώθηκε αύξηση της χρήσης εφαρμογών τύπου Discord, το οποίο επίσης παίρνει μέτρα για την επαλήθευση ηλικίας -μάλιστα, μετά τις σχετικές ανακοινώσεις της πλατφόρμας, αρκετοί χρήστες άρχισαν να ψάχνουν για εναλλακτικές.
Ενώ το Discord είναι μια ευρέως χρησιμοποιούμενη πλατφόρμα για gaming, λειτουργεί συχνά με ιδιωτικούς server. Έρευνες έχουν τεκμηριώσει περιπτώσεις όπου εξτρεμιστικές οργανώσεις και παιδόφιλοι προσεγγίζουν ανήλικους μακριά από τα μάτια των Αρχών, σε servers με θέμα δημοφιλή βιντεοπαιχνίδια. Σε πλατφόρμες όπως το Telegram έχουν εντοπιστεί κλειστές ομάδες για διαμοιρασμό περιεχομένου, οι οποίες έχουν γίνει εστίες διακίνησης πορνογραφικού υλικού (revenge porn) και απάτης. Τέλος, το 4chan, ένα ανώνυμο imageboard χωρίς την ανάγκη δημιουργίας λογαριασμού, έχει ταυτιστεί με την έλλειψη ελέγχου περιεχομένου. H πλατφόρμα έχει καταστεί πρόσφορο έδαφος για τη διάδοση ρητορικής μίσους, ρατσιστικών θεωριών συνωμοσίας και ακραίου πολιτικού ριζοσπαστισμού.
Cybersecurity: Η παγίδα της παράκαμψης
Υπάρχει ένας ακόμα μεγάλος κίνδυνος: να λειτουργήσει η απαγόρευση ως «απαγορευμένος καρπός». Οι ανήλικοι μπορεί να στραφούν προς εργαλεία παράκαμψης, όπως ένα δωρεάν VPN, μεγάλο ποσοστό των οποίων δεν αποκλείεται να έχει κινδύνους, καθώς συχνά περιέχει κακόβουλο λογισμικό (malware).
«Δεν άλλαξε στην πραγματικότητα σχεδόν τίποτα», αναφέρει στο WIRED Greece η 15χρονη Emily από το Brisbane της Αυστραλίας. «Οι περισσότεροι φίλοι μου απλώς παρέκαμψαν την απαγόρευση χρησιμοποιώντας VPN, αλλάζοντας την ημερομηνία γέννησης στα προφίλ τους, μέχρι και χρησιμοποιώντας πλαστά έγγραφα. Είναι κάπως αστείο», συμπληρώνει.
Όπως τονίζει στο WIRED Greece ο Λευτέρης Χελιουδάκης, Εκτελεστικός Διευθυντής της Homo Digitalis, μη κυβερνητικής οργάνωσης στην Ελλάδα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων, οι πάροχοι δωρεάν VPN συχνά συλλέγουν και επεξεργάζονται προσωπικά δεδομένα των χρηστών για να τα πουλήσουν σε μεσάζοντες δεδομένων, οδηγώντας σε κατάρτιση προφίλ (profiling). «Όταν ένας χρήστης χρησιμοποιήσει VPN για να εισέλθει σε μία πλατφόρμα από μία χώρα εκτός ΕΕ, τότε χάνει και τις σημαντικές προστασίες που παρέχει το ενωσιακό δίκαιο (GDPR) για την προστασία των προσωπικών του δεδομένων», αναφέρει.
Παράλληλα, υποστηρίζει πως οι μηχανισμοί επαλήθευσης είναι ευχερώς παρακαμπτόμενοι. Σε περίπτωση εφαρμογής του μέτρου αποκλειστικά μέσω του Kids Wallet, λέει, «η πρακτική παράκαμψή του θα είναι εφικτή, για παράδειγμα μέσω της αγοράς ενός δεύτερου κινητού από τον ανήλικο».
Ο κ. Παπαστεργίου αναγνωρίζει αυτόν τον κίνδυνο. «Παρακάμψεις πάντα θα υπάρχουν, ας μην εθελοτυφλούμε ότι η λύση θα λειτουργήσει αυτόματα στο 100%», λέει και αναφέρεται στο παράδειγμα της Αυστραλίας, τονίζοντας πως τα αποτελέσματα απαιτούν χρόνο και συνεργασία με τους γονείς.
«Έχουμε συζητήσει και προτείνει στις πλατφόρμες τους τρόπους με τους οποίους θα πιστοποιούν την ηλικία και το Kids Wallet είναι ένας από αυτούς. Ακόμη, τους έχουμε προτείνει να ελέγχουν το τηλέφωνο το οποίο έχει δηλωθεί για τη δημιουργία λογαριασμού στα social media και εφόσον πρόκειται για ελληνικό να γίνεται κατευθείαν αποκλεισμός του χρήστη κάτω των 15 ετών», σημειώνει ο υπουργός. «Οι πλατφόρμες έχουν μεθόδους και εργαλεία που τους παρέχουμε. Δεν έχουν δικαιολογία για να μην εφαρμόζουν το μέτρο».
Τα «honeypots» της ταυτοποίησης ηλικίας
Η εφαρμογή του νόμου απαιτεί, φυσικά, το λεγόμενο age verification για να ταυτοποιεί τους ανήλικους χρήστες. Στις 15 Απριλίου έγινε γνωστό ότι η ΕΕ προχωρά προς την υλοποίηση εφαρμογής επαλήθευσης ηλικίας, η οποία θα είναι σύντομα διαθέσιμη.
«Προχωράμε με πλήρη ταχύτητα και αποφασιστικότητα στην επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων μας. Καθιστούμε υπεύθυνες τις διαδικτυακές πλατφόρμες που δεν προστατεύουν επαρκώς τα παιδιά μας», δήλωσε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, σε συνέντευξη Τύπου στις Βρυξέλλες.
Η εφαρμογή, η οποία θα είναι συμβατή τόσο με κινητά όσο και με υπολογιστές, θα απαιτεί από τους χρήστες να ανεβάσουν το διαβατήριό τους ή την ταυτότητά τους για να επιβεβαιώσουν την ηλικία τους ανώνυμα. «Θα έχουμε μηδενική ανοχή απέναντι σε εταιρείες που δεν σέβονται τα δικαιώματα των παιδιών μας», πρόσθεσε η φον ντερ Λάιεν.
Ένας ανώτερος αξιωματούχος της Επιτροπής, έγραψε το πρακτορείο Reuters, αναγνώρισε ότι το σύστημα επαλήθευσης ηλικίας της ΕΕ μπορεί να παρακαμφθεί με τη χρήση VPN, αλλά δήλωσε ότι η πρωτοβουλία δεν αποσκοπεί στην αστυνόμευση των χρηστών στο διαδίκτυο.
«Το Kids Wallet είναι εργαλείο που παρέχουμε προκειμένου να υπάρχει από τις πλατφόρμες η δυνατότητα επιβεβαίωσης της ηλικίας και να μην υπάρχει η δικαιολογία της άγνοιας ως προς την πραγματική ηλικία του χρήστη».
Ωστόσο, μετά τις ανακοινώσεις, ειδικοί στον τομέα της κυβερνοασφάλειας εξέτασαν τον κώδικα της εφαρμογής και εντόπισαν αμέσως εξαιρετικά σημαντικά προβλήματα στον σχεδιασμό. Για την ακρίβεια, λίγες ώρες αργότερα, ο σύμβουλος ασφάλειας Paul Moore διαπίστωσε ότι η εφαρμογή αποθηκεύει ευαίσθητα δεδομένα στο τηλέφωνο του χρήστη και τα αφήνει απροστάτευτα. Ο Moore ισχυρίστηκε μάλιστα ότι κατάφερε να παραβιάσει την εφαρμογή σε λιγότερο από 2 λεπτά.
Από την ανάγκη για επαλήθευση ηλικίας, λοιπόν, μερικοί θεωρούν πως προκύπτει ένας συστημικός κίνδυνος για το σύνολο των πολιτών. Ο οργανισμός Electronic Frontier Foundation (EFF) προειδοποιεί ότι η συλλογή εγγράφων ταυτότητας ή βιομετρικών δεδομένων πλήττει την ψηφιακή ιδιωτικότητα και μπορεί να δημιουργήσει «honeypots» — κεντρικές βάσεις δεδομένων που αποτελούν υψηλού κινδύνου στόχους για κυβερνοεπιθέσεις.
«Έχουμε ενσωματώσει στο Kids Wallet την κοινή ευρωπαϊκή λύση που θα εφαρμοστεί παντού», απαντά από την πλευρά του ο κ. Παπαστεργίου. «Πρόκειται για μια zero knowledge proof τεχνολογική λύση. Τα δεδομένα των ανηλίκων είναι ούτως ή άλλως ευαίσθητα και δεν δίνεται κανένα απολύτως στοιχείο για τα παιδιά, ούτε καν η ηλικία τους», εξηγεί ο υπουργός και τονίζει πως «το μόνο που μαθαίνουν οι πλατφόρμες είναι εάν ο χρήστης είναι πάνω ή κάτω από τα 15 ή τα 18 ή τα 21».
«Το Kids Wallet είναι εργαλείο που παρέχουμε προκειμένου να υπάρχει από τις πλατφόρμες η δυνατότητα επιβεβαίωσης της ηλικίας και να μην υπάρχει η δικαιολογία της άγνοιας ως προς την πραγματική ηλικία του χρήστη», προσθέτει.
Ο Tom Sulston, ωστόσο, κάνει λόγο για σημαντικό ρίσκο. «Οι κίνδυνοι είναι υψηλοί, ειδικά όταν πρόκειται για βιομετρικά δεδομένα, όπως η αναγνώριση προσώπου για την εκτίμηση της ηλικίας», αναφέρει. «Μόλις τα βιομετρικά δεδομένα παραβιαστούν, δεν έχεις δυνατότητα επανόρθωσης».
Ανησυχεί, επίσης, όπως λέει, για «εγκληματίες που στήνουν “honeypots” για να δελεάσουν ανθρώπους να μοιραστούν τις ταυτότητες και τα βιομετρικά τους στοιχεία».
«Safety by Design»
Αντί για την οριζόντια απαγόρευση, μερικοί ειδικοί υποστηρίζουν πως η λύση μπορεί να βρίσκεται στο «Safety by Design». Σύμφωνα με αυτή την φιλοσοφία, οι ρυθμιστικές αρχές θα έπρεπε να επιβάλουν τεχνικούς περιορισμούς, όπως κατάργηση του infinite scroll και των εθιστικών αλγόριθμων για ανηλίκους. Παράλληλα, θα μπορούσαν να υπάρξουν ανώνυμα συστήματα ταυτοποίησης που δεν αποθηκεύουν προσωπικά δεδομένα καθώς και πρωτοβουλίες ενίσχυσης του ψηφιακού γραμματισμού.
«Οι απαγορεύσεις εκτοπίζουν αντί να μειώνουν τη χρήση των social media, κλείνοντας ταυτόχρονα ευκαιρίες για ανοιχτό διάλογο, συμμετοχή και ψηφιακό εγγραμματισμό.»
Ο κ. Χελιουδάκης αναφέρει πως, από το 2018, ο GDPR ορίζει το όριο των 15 ετών στην Ελλάδα για τη χρήση υπηρεσιών βάσει συγκατάθεσης. «Υπάρχει ήδη σχετική νομοθεσία, η οποία όμως δεν εφαρμόζεται αποτελεσματικά. Αντί για νέα μέτρα, θα ήταν πιο αποτελεσματικό να εφαρμοστούν ουσιαστικά οι ήδη υπάρχοντες κανόνες», λέει.
«Η εστίαση στις απαγορεύσεις αποσπά την προσοχή από την αντιμετώπιση του πραγματικού προβλήματος: ότι οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτες», τονίζει στο WIRED Greece ο Eiko Fried, Professor of Mental Health & Data Science στο Leiden University της Ολλανδίας. «Κατανοώ τις πρωτοβουλίες των γονέων που προσπαθούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους, αλλά υπάρχουν και πολλές άλλες ευάλωτες ομάδες στην κοινωνία, τις οποίες παραμελούμε με μια απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που στοχεύει στους νέους», σημειώνει.
Αντίθετα, τονίζει ο κ. Fried, «μπορούμε να βοηθήσουμε τα ευάλωτα άτομα συνολικά, αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα δομικά, αντί να το κρύβουμε από ορισμένες ομάδες. Για να το πετύχουμε αυτό, μπορούμε να θέσουμε ρυθμιστικούς κανόνες στις εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης».
Στο ερώτημα αν θα ήταν προτιμότερο να επιβληθούν αρχιτεκτονικές αλλαγές, ο κ. Fried απαντά: «Ναι, νομίζω ότι αυτό θα ήταν ένα ορθό βήμα προς τα εμπρός. Οι εταιρείες έχουν επενδύσει πολλά χρήματα, χρόνο και τεχνογνωσία στον σχεδιασμό εφαρμογών με στόχο τη μεγιστοποίηση των ποσοστών αλληλεπίδρασης, σε βαθμό που αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ανθυγιεινές συμπεριφορές για κάποιους. Αντί να αποκλείουμε την πρόσβαση για ορισμένους χρήστες, θα έπρεπε να ζητήσουμε από τις εταιρείες να επανασχεδιάσουν τις πλατφόρμες τους, ώστε να είναι εφικτό για όλους να έχουν μια ασφαλή και υγιή εμπειρία».
Η Μαργαρίτα Παναγιώτου, Senior Lecturer στην Εκπαιδευτική Ψυχολογία στο Manchester Institute of Education (The University of Manchester) συμφωνεί. «Οι απαγορεύσεις εκτοπίζουν αντί να μειώνουν τη χρήση των social media, κλείνοντας ταυτόχρονα ευκαιρίες για ανοιχτό διάλογο, συμμετοχή και ψηφιακό εγγραμματισμό», υποστηρίζει στο WIRED Greece. «Υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα για τη μετατόπιση της εστίασης σε μια ασφαλέστερη, αναπτυξιακά κατάλληλη ψηφιακή ενασχόληση».
«Η εφαρμογή περιορισμών ελλείψει μακροπρόθεσμων στοιχείων αιτιώδους συνάφειας αποτελεί πρόκληση», αναφέρει, σημειώνοντας πως η ψυχική υγεία των νέων επηρεάζεται από ένα πλέγμα σύνθετων παραγόντων και η τεχνολογία είναι μόνο ένας από αυτούς. Καθώς δεν γνωρίζουμε ακόμα ποιες θα είναι οι συνέπειες τέτοιων περιορισμών στην κοινωνική ανάπτυξη και στις ψηφιακές δεξιότητες των παιδιών, τονίζει, κάθε κίνηση πρέπει να γίνεται με μεγάλη προσοχή, συνεχή έλεγχο και διάλογο με τους ίδιους τους εφήβους και τις οικογένειές τους.
Η κ. Παναγιώτου θεωρεί πως οι πλατφόρμες θα πρέπει «να λογοδοτούν για τον σχεδιασμό περιβαλλόντων κατάλληλων για την ηλικία των χρηστών» και αναφέρει πως για πολλούς νέους, ειδικά για όσους βιώνουν κοινωνική απομόνωση, οι ψηφιακοί χώροι αποτελούν βασική πηγή κοινωνικής σύνδεσης. «Η κατάργηση της πρόσβασης ενέχει τον κίνδυνο μείωσης αυτών των ευκαιριών, ιδιαίτερα για τις ευάλωτες ομάδες», τονίζει.
Την άποψη αυτή συμμερίζεται ο κ. Sulston, θεωρώντας πως οι άνθρωποι που κινδυνεύουν περισσότερο είναι οι νέοι που ζουν στο περιθώριο, «ΛΟΑΤΚΙ+ έφηβοι, άτομα που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή με αναπηρία».
«Δεν είναι αποδεκτό να “πετάμε στα σκυλιά” τους πιο ευάλωτους εφήβους μας σε μια προσπάθεια να κάνουμε τους υπόλοιπους ελαφρώς καλύτερα», υποστηρίζει.
Η «μάχη» με τις πλατφόρμες
Φυσικά, η απαγόρευση δεν ήταν η πρώτη σκέψη για τις κυβερνήσεις που επιθυμούν να προστατεύσουν τους νέους, αλλά η ύστατη λύση. Η «μάχη» με τις μεγάλες πλατφόρμες, άλλωστε, είναι δύσκολη διαδικασία.
«Παρότι εξαρχής φάνηκε να υπάρχει ενδιαφέρον από τη μεριά τους, δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι ήταν τόσο ειλικρινές», αναφέρει ο κ. Παπαστεργίου, αναφορικά με την ανταπόκριση των Big Tech στις πιέσεις για αλλαγές. Υπήρξαν, προσθέτει ο υπουργός, «πλατφόρμες που έλαβαν μέτρα αλλά υπήρξαν και άλλες οι οποίες πετούσαν την μπάλα στην κερκίδα με αιτιάσεις του είδους “ναι αλλά να δούμε πρώτα ποιοι άλλοι θα ακολουθήσουν στη λήψη μέτρων και αλλαγών”».
«Το προτεινόμενο πλαίσιο δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία: τον εθιστικό σχεδιασμό των πλατφορμών. Αντίθετα, μεταφέρει την ευθύνη στους γονείς, κλονίζοντας τη σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά.»
«Τελικά, δεν κατέστη δυνατόν να καθίσουμε με ειλικρινείς προθέσεις και να βρούμε λύση», καταλήγει ο υπουργός. «Σε έναν “κανονικό” κόσμο, και σε έναν κόσμο στον οποίο οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων θα είχαν συναίσθηση του ρόλου και της ευθύνης τους, δεν θα έπρεπε να έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο».
Πλέον, ωστόσο, η πίεση για αλλαγή είναι πολιτική και νομική, και ξεπερνά τα σύνορα της Ευρώπης. Στις 25 Μαρτίου 2026, ένα σώμα ενόρκων στις ΗΠΑ εξέδωσε μια ιστορική ετυμηγορία, κρίνοντας τη Meta και την Alphabet (YouTube) υπεύθυνες για «αμελή σχεδιασμό» (negligent design), επιδικάζοντας αποζημίωση 6 εκατομμυρίων δολαρίων για τη βλάβη που προκάλεσαν οι αλγόριθμοί τους στην ψυχική υγεία ενός ανήλικου κοριτσιού. Είναι μια σημαντική εξέλιξη, καθώς οι πλατφόρμες στις ΗΠΑ για δεκαετίες στις ΗΠΑ οχυρώνονταν πίσω από την Πρώτη Τροπολογία (First Amendment) και την απόλυτη ελευθερία της έκφρασης για να αποφύγουν πρόστιμα και ρυθμίσεις. Πλέον, άνοιξε η πόρτα για να τιμωρούνται δικαστικά όταν η ίδια η «αρχιτεκτονική» τους κρίνεται επικίνδυνη, ειδικά για τους ανήλικους.
«Το προτεινόμενο πλαίσιο δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία: τον εθιστικό σχεδιασμό των πλατφορμών», σημειώνει κ. Χελιουδάκης. Αντίθετα, εκτιμά, μεταφέρει την ευθύνη στους γονείς, κλονίζοντας τη σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά.
Σχολιάζοντας τα μέτρα, ο Λευτέρης Χελιουδάκης εκτιμά πως από το 2027 οι πλατφόρμες θα υποχρεωθούν σε μαζική επαλήθευση ηλικίας των χρηστών στην Ελλάδα μέσω εργαλείων όπως το Kids Wallet. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι η πρόταση αυτή «αποτελεί ευθεία παραβίαση του Άρθρου 28 της DSA», καθώς ο ευρωπαϊκός κανονισμός απαγορεύει στα κράτη-μέλη να επιβάλλουν στις πλατφόρμες την επεξεργασία πρόσθετων προσωπικών δεδομένων για την αξιολόγηση ανηλικότητας.
Πάντως, σημειώνει, «τεχνικά είναι δυνατόν ένα πορτοφόλι ψηφιακής ταυτότητας να διαμοιράζεται με τις πλατφόρμες μόνο το γεγονός ότι ένας χρήστης είναι άνω Χ ηλικίας».
Παράλληλα, ο κ. Χελιουδάκης κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το ενδεχόμενο λογοκρισίας. «Αν οι έλεγχοι μεταφερθούν στο επίπεδο του browser ή του λειτουργικού συστήματος, οι μεγάλες αμερικανικές εταιρείες θα αποκτήσουν υπέρμετρη εξουσία επί της πρόσβασης των Ευρωπαίων πολιτών στο διαδίκτυο», τονίζει, απηχώντας τις ανησυχίες ακαδημαϊκών για την ψηφιακή ελευθερία.
Αυτά τα ερωτήματα πρέπει να απαντηθούν μέσα στους επόμενους οκτώ μήνες.
Το χρονοδιάγραμμα, άλλωστε, σύμφωνα με τον Δημήτρη Παπαστεργίου, είναι πλέον σαφές. «Έχει ετοιμαστεί το σχέδιο νόμου, το οποίο έρχεται να επεκτείνει το Digital Services Act, άρα απαιτεί διαβούλευση και έγκριση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό θα γίνει άμεσα, με σκοπό το καλοκαίρι να ψηφιστεί από τη Βουλή», αναφέρει. «Θα δοθεί προθεσμία στις πλατφόρμες για συμμόρφωση και από την 1η Ιανουαρίου του 2027 θα εφαρμοστεί η απαγόρευση».
Τον Ιανουάριο του 2027, λοιπόν, το παιδί που δεν θα μπορεί να μπει στα social media πολύ πιθανό να βρει μια άλλη χαραμάδα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα την περάσει, αλλά τι ακριβώς θα συναντήσει στην άλλη πλευρά.
***
➜ Απάντηση
Γιατί το Roblox περιγράφεται ως «πλατφόρμα» και όχι ως ένα μεμονωμένο παιχνίδι;
Το Roblox είναι ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς δεν είναι ακριβώς παιχνίδι. Είναι μια ψηφιακή πλατφόρμα όπου οι χρήστες μπορούν να παίζουν, να δημιουργούν και να κοινωνικοποιούνται. Φαντάσου το σαν μια τεράστια διαδικτυακή παιδική χαρά, ή σαν ένα διαφορετικό YouTube: αντί για βίντεο, προσφέρει εκατομμύρια μικρά παιχνίδια, που λέγονται «εμπειρίες» (experiences), και τα οποία είναι φτιαγμένα από άλλους χρήστες. Οι χρήστες μπορούν να μπουν σε παιχνίδια με πίστες εμποδίων και κούρσες, σε προσομοιώσεις ζωής και διαγωνισμούς μόδας, να παίξουν παιχνίδια τρόμου ή να εξερευνήσουν ψηφιακά σύμπαντα με δικούς τους κανόνες ή ακόμα και εσωτερική οικονομία.
Για να μάθεις τι ακριβώς κάνουν τα παιδιά στο Roblox, μπορείς να επισκεφτείς το αναλυτικό άρθρο μας.
