«Είχα καταλήξει να βλέπω ένα γλέντι Ρομά και να καταλαβαίνω το τελετουργικό, από το τόσο περιεχόμενο που είχα καταναλώσει», λέει στο WIRED Greece η Ευτυχία Σουφλέρη, ρεπόρτερ και παραγωγός πολυμεσικού περιεχομένου στο NEWS 24/7.
Από τα βίντεο «14 Φλεβάρη» μέχρι τα live του Ντίνου Ισούφη σε γάμους και βαφτίσια, οι Ρομά έχουν γίνει viral στο ελληνικό Tik Tok. Ωστόσο, στο ντοκιμαντέρ της Ευτυχίας, «Ρομά στο TikTok: Πώς η ζωή τους έγινε viral» – για το οποίο μάλιστα τιμήθηκε με το Βραβείο Νέας Δημοσιογράφου (Young Journalist Award) του Συμβουλίου της Ευρώπης- εξετάζονται ζητήματα πέρα από τα trends και τα memes.
«Γρήγορα κατάλαβα ότι το ερώτημα που θα έπρεπε να μας απασχολεί δεν είναι “γιατί οι Έλληνες Ρομά είναι viral στο TikTok;” αλλά “γιατί σχεδόν όλοι οι Έλληνες Ρομά έχουν μόνο TikTok;”», διευκρινίζει.
Η Ευτυχία γρήγορα συνειδητοποίησε ότι το virality των Ρομά στο TikTok οφείλεται στο ότι πολλοί, απλώς, δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν άλλες πλατφόρμες. Αυτό προκύπτει από τον αναλφαβητισμό και όχι από την έλλειψη πρόσβασης στην τεχνολογία αυτή καθαυτή.
Στην κουβέντα μας, η Ευτυχία εξηγεί πώς η τεχνολογία μπορεί να προβάλει τις παραγκωνισμένες κοινότητες των Ρομά. Από την άλλη, αναλύει πώς η τεχνολογία μπορεί και να «κουκουλώσει» καταστάσεις, αναφερόμενη στην έλλειψη δημοσίων δεδομένων για τις αμβλώσεις στη χώρα μας – μια παράλειψη που την οδήγησε σε έναν διαφορετικού είδους ερευνητικό λαβύρινθο.
Ρομά, Tik Tok και αναλφαβητισμός
Για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ, η Ευτυχία ταξίδεψε και μίλησε με μέλη της κοινότητας των Ρομά σε τέσσερις διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας: τον Ασπρόπυργο, τους Σοφάδες, τα Άνω Λιόσια και τη Θεσσαλονίκη, ενώ μάλιστα παρευρέθηκε και σε ένα γαμήλιο γλέντι.
Πριν από τις βιντεοσκοπημένες συνεντεύξεις του ντοκιμαντέρ, η ίδια μίλησε με πολλούς ανθρώπους off-camera κατά την προέρευνά της. Δεν χρησιμοποίησε κάποιο τέχνασμα για να κερδίσει την εμπιστοσύνη των κοινοτήτων που προσέγγισε, παρά ήταν ειλικρινής με τις προθέσεις της και ο κόσμος την αγκάλιασε.
Γρήγορα συνειδητοποίησε, όμως, ότι το virality των Ρομά στο TikTok οφείλεται στο ότι πολλοί, απλώς, δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν άλλες πλατφόρμες. Αυτό προκύπτει από τον αναλφαβητισμό και όχι από την έλλειψη πρόσβασης στην τεχνολογία αυτή καθαυτή.
«Οι Ρομά και πριν από το TikTok είχαν smartphones, είχαν megabytes στα προγράμματα κινητής τηλεφωνίας, ενώ κάποιοι έχουν πλέον και Wi-Fi στα σπίτια τους. Ωστόσο, για πολλούς, η χρήση του TikTok είναι η μοναδική τους επαφή με το ίντερνετ», εξηγεί.
Αυτό έχει να κάνει με την αρχιτεκτονική της ίδιας της πλατφόρμας. Είναι εύχρηστη και δεν χρειάζεται να ξέρεις ανάγνωση για να μπεις σε ένα live ή να στείλεις «καρδούλες» στη φίλη σου. «Στα TikTok lives μπορείς να δεις από παιδάκια μέχρι και ηλικιωμένους», τονίζει η Ευτυχία. «Ακόμα και αν είσαι ψηφιακά αναλφάβητος, η συγκεκριμένη πλατφόρμα έχει ευνοήσει τη συμπερίληψη».
Ωστόσο, η ορατότητα δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερες διακρίσεις ή απουσία στιγματιστικού λόγου. «Εννοείται πως δέχονται ρατσιστικό λόγο στα σχόλια. Ο μόνος τρόπος που μπορούν να το χειριστούν είναι απλά να κάνουν block έναν χρήστη, αλλά μέσα τους ακόμα επηρεάζονται», διευκρινίζει.
Κουβαλώντας και η ίδια μια προκατάληψη της ελληνικής κοινωνίας, όπου τα social media αποτελούν συχνά μέσο για dating, η Ευτυχία αναρωτήθηκε αν οι Ρομά κοινωνικοποιούνται ή αναζητούν ρομαντικές σχέσεις μέσω του TikTok. Μιλώντας με διάφορα άτομα της κοινότητας, συνειδητοποίησε ότι συνέβαινε το ακριβώς αντίθετο.
«Σε αυτή την κοινότητα, όπου ακόμα γίνονται προξενιά και γάμοι από πολύ νεαρές ηλικίες, η αλλαγή που φέρνει το TikTok δεν είναι το dating, αλλά οι εξωσυζυγικές σχέσεις και οι χωρισμοί», της αποκάλυψαν.
Εκτός αυτού, η επικοινωνία με άνδρες εκτός κοινότητας στο TikTok είναι κάτι που φοβούνται οι νεαρές κοπέλες. «Οι μπαλαμοί στέλνουν μηνύματα στα δικά μας κορίτσια για να γνωριστούν. Αυτά, όμως, βλέπουν στην τηλεόραση ότι σκοτώνουν τις γυναίκες τους από ζήλια και θέλουν να τους αποφύγουν», μας μεταφέρει η Ευτυχία έκπληκτη πως της είπαν.
Σε κάθε περίπτωση, τόσο το ντοκιμαντέρ όσο και η αναγνώριση που έλαβε η Ευτυχία μέσω του βραβείου, αποτελούν μια υπενθύμιση του χρέους των δημοσιογράφων αλλά και της κοινωνίας εν γένει. «Στην Ελλάδα, ο ρατσισμός κατά των Ρομά είναι ο τελευταίος κοινωνικά αποδεκτός ρατσισμός που υπάρχει», αναφέρει η Ευτυχία. «Η ρητορική για τους Ρομά καταλήγει να καθορίζεται από άλλους. Έχουμε δημόσιο βήμα και ευθύνη να το αλλάξουμε αυτό».
Αμβλώσεις, δεδομένα και σιγή ιχθύος
Από τη μία, η τεχνολογία μπορεί να προβάλει και να συμπεριλάβει. Από την άλλη, μπορεί να αποκρύψει και να αποκλείσει. Δυστυχώς, η δεύτερη περίπτωση περιγράφει την εμπειρία της Ευτυχίας, όταν αποφάσισε να ερευνήσει το ζήτημα των αμβλώσεων στη χώρα μας.
«Για τις αμβλώσεις δεν υπάρχουν επίσημα στατιστικά στοιχεία στην Ελλάδα. Με αφορμή τις σχετικές δηλώσεις της κ. Καρυστιανού ξεκίνησε ένας διάλογος σε τελείως λάθος κατεύθυνση, με στατιστικά που ο καθένας έβγαζε από το μυαλό του», δηλώνει η Ευτυχία απογοητευμένη.
Σε αντίθεση με άλλες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου υπάρχουν αναλυτικές βάσεις δεδομένων με τον λόγο, τη μέθοδο διακοπής της κύησης ή ποιες ηλικίες αφορά, τα ελληνικά ιδιωτικά νοσοκομεία συνήθως καταγράφουν τον λόγο της άμβλωσης ως «παλίνδρομη κύηση» – δηλαδή μια εγκυμοσύνη που διακόπτεται για ιατρικούς λόγους. Η Ευτυχία τότε αναρωτήθηκε τι γίνεται στο δημόσιο σύστημα υγείας. Στην αρχή έκανε κάποια διερευνητικά τηλέφωνα, απλώς για να δει τη διαδικασία, αν υπάρχει αναμονή και πώς μεταχειρίζονται μια γυναίκα σε ανάγκη.
«Το χάπι δεν στο συνταγογραφεί εύκολα ένα δημόσιο ή ιδιωτικό νοσοκομείο, ενώ μια χειρουργική άμβλωση κοστίζει από 300 έως και 1.000 ευρώ. Πολλοί γυναικολόγοι και γιατροί δεν παραδέχονται ότι αυτό γίνεται με σκοπό τον πλουτισμό»
Ο τρόπος που την αντιμετώπισαν, η έλλειψη πληροφόρησης και η φρίκη του τηλεφωνήματος αυτού καθαυτού έσπρωξαν την Ευτυχία προς μία και μοναδική λύση: να τηλεφωνήσει σε 80 δημόσια νοσοκομεία σε όλη τη χώρα, προσποιούμενη ότι χρειάζεται η ίδια διακοπή κύησης.
«Στην πραγματικότητα έκανα πολλά περισσότερα από ένα τηλέφωνο για κάθε νοσοκομείο. Όπως λέμε ότι δεν υπάρχει συνέχεια στη δημόσια διοίκηση, έτσι δεν υπάρχει και ομοιογένεια», δηλώνει η Ευτυχία, η οποία χρειάστηκε να μιλήσει με τη γραμματεία και έως και πέντε διαφορετικά τμήματα προτού καταφέρει να επικοινωνήσει με τη διεύθυνση του εκάστοτε νοσοκομείου.
Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005) προστατεύει το δικαίωμα των γιατρών να αρνηθούν μια ιατρική πράξη για λόγους προσωπικής συνείδησης. Αυτό ισχύει, όμως, για τον κάθε γιατρό ατομικά και όχι για ολόκληρο το νοσοκομείο ως ίδρυμα.
«Ακούσαμε γιατρούς να λένε “έχω οδηγία από τον διευθυντή να μην κάνουμε αμβλώσεις”, να κάνουν κήρυγμα υπέρ του αγέννητου παιδιού, να λένε ότι θα τους αφορίσει η εκκλησία ή να προτείνουν το δικό τους ιδιωτικό ιατρείο», περιγράφει η Ευτυχία σοκαρισμένη.
«Δυστυχώς, το πιο θλιβερό ήταν όταν ρωτούσαν “σε πόσες εβδομάδες είστε;”, απαντούσα “8” και σχολίαζαν “απαπά, ολόκληρο μωράκι είναι, δεν το κάνω”, τη στιγμή που το νομικό πλαίσιο ορίζει ξεκάθαρα τις 12 εβδομάδες», εξηγεί η Ευτυχία. «Ο καθένας έβγαζε έναν δικό του νόμο από το μυαλό του και δεν μοιράζονταν καν το ιατρικό πρωτόκολλο. Μια καθαρά ιατρική ερώτηση κατέληγε να σημαίνει αποκλεισμό από τη δημόσια υγεία».
Σύμφωνα με δεδομένα του 2019, στη Φινλανδία, τη Σουηδία και τη Νορβηγία, 9 στις 10 αμβλώσεις γίνονται φαρμακευτικά (χημικά). Ενώ τα ποσοστά αυτά είναι υψηλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα οι αμβλώσεις γίνονται κατά κύριο λόγο χειρουργικά και όχι με τη χορήγηση του σχετικού χαπιού. Ο κύριος λόγος είναι το κόστος.
«Το χάπι δεν στο συνταγογραφεί εύκολα ένα δημόσιο ή ιδιωτικό νοσοκομείο, ενώ μια χειρουργική άμβλωση κοστίζει από 300 έως και 1.000 ευρώ. Πολλοί γυναικολόγοι και γιατροί δεν παραδέχονται ότι αυτό γίνεται με σκοπό τον πλουτισμό», τονίζει η Ευτυχία, για την οποία η «βιομηχανία των χειρουργικών αμβλώσεων» δεν απέχει καθόλου από εκείνη των καισαρικών.
Πέρα από το οικονομικό κομμάτι, οι χειρουργικές επεμβάσεις προτιμώνται από τους γιατρούς καθώς υπάρχει έλλειψη εμπιστοσύνης στις υπόλοιπες νοσοκομειακές δομές της χώρας. «Το έχουν συνηθίσει, τους βολεύει, ξέρουν ότι παίρνει συγκεκριμένο χρόνο και μετά δεν έχουν στο μυαλό τους τις επιπλοκές που μπορεί να φέρει το χάπι, όπως μια αιμορραγία στο σπίτι. Αν ήμασταν σε μια χώρα όπου μπορούσαμε να εμπιστευτούμε τυφλά το ΕΚΑΒ, θα χορηγούσαν πιο εύκολα το χάπι», μεταφέρει η Ευτυχία.
Σε κάθε περίπτωση, τα σώματα των γυναικών γίνονται έρμαια μιας δημόσιας δομής που δεν τους παρέχει ούτε τα απαραίτητα δεδομένα, ούτε την επιλογή της μεθόδου, πολλές φορές, ούτε καν μια έγκαιρη ημερομηνία επίσκεψης. «Θα έπρεπε να μπορούμε να επιλέξουμε το δημόσιο νοσοκομείο, ακόμα και αν έχουμε την οικονομική δυνατότητα να ανταποκριθούμε σε μια ιδιωτική δομή», υπογραμμίζει η Ευτυχία. «Αλλά ας είμαστε ρεαλιστές: δεν ακούς εύκολα μια Ελληνίδα να λέει “θα πάω για τεστ Παπ στο δημόσιο”, τη στιγμή που μπορεί να διαθέσει χρήματα για μια ιδιωτική επίσκεψη».
Για ένα αύριο λογοδοσίας
Η Ευτυχία δεν είναι σε θέση να παραθέσει ούτε τον ακριβή αριθμό, ούτε την αναλογία μεταξύ φαρμακευτικών και χειρουργικών αμβλώσεων στη χώρα μας. Κι αυτό γιατί, απλώς, δεν υπάρχουν τα δεδομένα. «Είχα βρει τυχαία ένα έγγραφο του ΕΟΠΥΥ για τις ετήσιες αποζημιώσεις, όπου φαίνονταν ελάχιστες χημικές αμβλώσεις. Κυριαρχεί μεγάλη τρομολαγνεία και ταμπού, ειδικά από την πλευρά των επιστημόνων, τη στιγμή που η άμβλωση έχει αποποινικοποιηθεί στην Ελλάδα εδώ και 40 χρόνια», μοιράζεται μαζί μας.
Για την Ευτυχία, θα ήταν ευτυχές έργο να υπήρχαν επίσημα καταγεγραμμένα δεδομένα για τις αμβλώσεις, όχι μόνο για την απαραίτητη ενημέρωση των γυναικών, αλλά και για την εξάλειψη του κοινωνικού στίγματος που τις περιβάλλει. «Πολλές γυναίκες που μου μίλησαν ένιωθαν μεγάλη ντροπή για την πράξη τους και κανένας δεν προσπάθησε να τις ανακουφίσει. Η άμβλωση δεν αντιμετωπιζόταν ως μια ιατρική πράξη, αλλά ως ένα θέμα προς συζήτηση», περιγράφει, και ξαφνικά θυμάται ένα περιστατικό που τη στιγμάτισε.
«Δεν σημαίνει ότι αν απαγορεύσεις στις γυναίκες την άμβλωση, εκείνες θα κάνουν παιδιά. Σημαίνει ότι θα την αναζητήσουν ούτως ή άλλως και, τελικά, θα κινδυνεύσουν».
Κατά τη συμμετοχή της σε ένα πάνελ με θέμα τις αμβλώσεις, θυμάται χαρακτηριστικά τον πρόεδρο της Ένωσης Μαιευτήρων Γυναικολόγων Ελλάδος, Λουκά Κλέντζερη, να λέει ότι «όταν μία γυναίκα ζητάει άμβλωση, ο γυναικολόγος δεν πρέπει να το δει πολύ ελαφριά. Θα πρέπει να δει τους λόγους και να της δώσει εναλλακτικές μεθόδους σε περίπτωση που θα ήθελε να συνεχίσει την εγκυμοσύνη ή να δώσει το παιδί για υιοθεσία». «Αυτό ακούστηκε θεσμικά και δημόσια. Είναι ανήκουστα πράγματα αυτά. Φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλο πρόβλημα στην Ελλάδα και ένας από τους βασικότερους λόγους είναι η ιδιωτικοποίηση της υγείας», λέει η Ευτυχία.
Εκτός αυτού, η ανταπόκριση από τις επίσημες Αρχές είναι μηδαμινή. Απαντώντας σε ερώτηση σχετική με το ρεπορτάζ, στη Βουλή, ο Υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, δήλωσε ότι τον απασχολεί περισσότερο το δημογραφικό πρόβλημα – με λίγα λόγια, οι οικονομικοί δείκτες της χώρας έναντι της ευημερίας των γυναικών – μάλιστα διαδίδοντας fake news για τις γυναικολογικές κλινικές στη χώρα μας.
Η Ευτυχία εύλογα αντιπαραθέτει το παράδειγμα της Πολωνίας, όπου οι γεννήσεις έπιασαν πάτο το 2025, αγγίζοντας τα 1,07 παιδιά ανά γυναίκα, παρόλο που η χώρα διαθέτει ένα από τα αυστηρότερα και πιο περιοριστικά νομοθετικά πλαίσια κατά των αμβλώσεων στον κόσμο. «Δεν σημαίνει ότι αν απαγορεύσεις στις γυναίκες την άμβλωση, εκείνες θα κάνουν παιδιά. Σημαίνει ότι θα την αναζητήσουν ούτως ή άλλως και, τελικά, θα κινδυνεύσουν», λέει η Ευτυχία, εξηγώντας το αυτονόητο.
Στην Ελλάδα, το υπόγειο αλλά και παράνομο καθεστώς μιας έμμεσης απαγόρευσης των αμβλώσεων είναι πλέον γεγονός. Το ζήτημα είναι ότι έχουμε επίγνωση της κατάστασης, χωρίς ωστόσο να μπορούμε να κάνουμε κάτι για να την αλλάξουμε.
«Είναι απάνθρωπο να τηλεφωνείς σε ένα δημόσιο νοσοκομείο για μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και να ακούς κήρυγμα. Είναι απάνθρωπο να σου λένε “όχι” κι εσύ να μην έχεις να δώσεις τα 500 ευρώ που σου ζητούν στο ιδιωτικό επειδή είσαι άνεργη», καταλήγει η Ευτυχία, λίγο πριν κλείσουμε το τηλέφωνο.
