Όλα ξεκίνησαν με έναν αριθμό: «170 χώρες». Τόσες υποτίθεται ότι έχουν ενδημική βρουκέλλωση, μια λοιμώδη νόσο που μεταδίδεται κυρίως από τα ζώα στον άνθρωπο. Ο παθολόγος Γιώργος Παππάς, ένας από τους πιο πολυαναφερόμενους ερευνητές παγκοσμίως στο αντικείμενο, διαβάζοντας ξανά και ξανά την ίδια φράση κατάλαβε πως κάτι δεν πάει καλά.
«Τη βρουκέλλωση την ξέρω απ’ έξω και ανακατωτά. Είναι ένα αντικείμενο που με απασχολεί και το παρακολουθώ τα τελευταία 25 χρόνια. Οτιδήποτε κυκλοφορεί, από άρθρο, το διαβάζω. Πολλά έρχονται σε μένα για review, οπότε κάποια στιγμή, όταν διαβάζεις έναν τέτοιο αριθμό, “170 χώρες”, λες “ώπα, κάτι δεν πάει καλά εδώ”. Αφού ξέρουμε ανά πάσα στιγμή πόση είναι η επιδημιολογία της βρουκέλλωσης στον κόσμο, σίγουρα δεν είναι 170 χώρες – και δεν ήταν ποτέ 170 χώρες».
Εξακολουθεί να μην είναι νοημοσύνη. Είναι μια τεράστια συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών που ακόμη δεν μπορεί να ξεχωρίσει την ήρα από το στάρι.
Η πρώτη φορά μπορεί να είναι λάθος. Η δεύτερη απροσεξία. Μετά, αρχίζει να γίνεται μοτίβο. «Το βλέπεις μια φορά, λες “εντάξει, λάθος κάνανε”. Το βλέπεις δεύτερη φορά, λες “ξεχαστήκανε”. Μετά το βλέπεις τρίτη, τέταρτη, πέμπτη, και το διορθώνεις άμα είσαι reviewer και λες “πού το βρήκατε;” – μετά συνειδητοποιείς ότι όλο αυτό το πράγμα έρχεται κυρίως από συγκεκριμένες χώρες και σε συγκεκριμένη ποιότητα άρθρων, όχι καλή. Σε συγκεκριμένα κείμενα τα οποία είναι γραμμένα είτε AI-generated είτε από paper mill – που πληρώνεις κάποιον να σου γράψει ένα άρθρο».
Αποφάσισε να αρχίσει το ψάξιμο. Στην αρχή βρήκε 110. Στο τελευταίο update, στα τέλη Μαρτίου 2026, η λίστα είχε φτάσει τα 117 άρθρα. Πάνω από το 70% προέρχεται από την Κίνα. Από την Ελλάδα, κανένα. «Αυτά τα άρθρα λένε ψέματα». Κι εδώ ξεκινά το πιο αποκαλυπτικό κομμάτι της ιστορίας. Πού βασίζεται αυτό το «170»; Πουθενά. «Πέταγε απλώς ότι “σε 170 χώρες είναι ενδημική η βρουκέλλωση” χωρίς να εξηγεί πού το βρήκε αυτό, χωρίς να υπάρχει κάποιο reference σχετικό για να το τεκμηριώσει».
«Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό άρθρων, σχεδόν ένα στα τρία, έκανε αναφορά σε δικό μου άρθρο, το οποίο ήταν τραγικό κι ακόμα πιο ανησυχητικό». Πρόκειται για μια δημοσίευσή του στο Lancet Infectious Diseases το 2006, πάνω στη γεωγραφική κατανομή της βρουκέλλωσης ανά χώρα – «μακράν με τις περισσότερες αναφορές στην ιστορία της βρουκέλλωσης». Μόνο που το άρθρο δεν λέει τίποτα για 170 χώρες. «Αλλά επειδή είναι από το 2006, ποιος θα το ψάξει ότι όντως είναι έτσι; Θα πιστέψει ο άλλος που διαβάζει ότι όντως το λέει. Αλλά φυσικά δεν το λέει…»
Σε άλλες περιπτώσεις, η παραπομπή ήταν ακόμα πιο εξωφρενική: «Υπήρχε ένα άρθρο για τη Drosophila, μια μύγα δηλαδή που είναι δημοφιλής σε διάφορα βιολογικά πειράματα. Το εν λόγω άρθρο το είχε χρησιμοποιήσει ως αναφορά κάποιος και στη συνέχεια το δικό του άρθρο το χρησιμοποίησαν ως αναφορά άλλοι τρεις-τέσσερις για να υποστηρίξουν κάτι για την επιδημιολογία της βρουκέλλωσης – χρησιμοποιώντας ένα άρθρο για μια μύγα. Καμία σχέση δηλαδή…»
Όταν ρώτησε τις μηχανές
Ο Γιώργος Παππάς δεν περιορίστηκε στην ανάλυση των 117 άρθρων. Θέλησε να δει τι απαντούν και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα. Η διαδικασία ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2023. «Ήταν χαρακτηριστικό ότι το συζητούσαμε με έναν παθολόγο και του λέω “κάτσε να πατήσω να ρωτήσω”. Ρωτάμε εκείνη την ώρα: “Σε πόσες χώρες υπάρχει βρουκέλλωση;” Και χωρίς καμία άλλη διευκρίνιση το LLM απαντά κατευθείαν: “170 χώρες”».
Από τότε έχουν περάσει σχεδόν τρία χρόνια. Τα μοντέλα έχουν αλλάξει γενιές. Η εικόνα όμως, σύμφωνα με τον κ. Παππά, παραμένει απογοητευτική. «Τις πήρα όλες μία-μία με τη σειρά. Το DeepSeek -και μιλάμε για τους Κινέζους, ενώ η πλειονότητα των άρθρων που αναπαρήγαγαν αυτόν τον μύθο ήταν κινεζικά- σε ποσοστό περίπου 70% μου έλεγε ότι η βρουκέλλωση υπάρχει σε 170 ή και περισσότερες χώρες. Άλλα μοντέλα, όπως το Gemini, μου απαντούσαν πάλι ότι “δεν είναι ακριβώς έτσι, αλλά το 170 ισχύει”, παραθέτοντας μάλιστα και αναφορές. Τα περισσότερα μοντέλα, ακόμη και το Claude -κάτι που μου έκανε ιδιαίτερα αρνητική εντύπωση- κατέληγαν σε παρόμοια συμπεράσματα».
Μία εξαίρεση έκανε τον ερευνητή να σταθεί με έκπληξη απέναντι στα αποτελέσματα. «Μόνο το Copilot πήγε καλά. Και αυτό μου έκανε μεγάλη εντύπωση, γιατί το αντιμετώπισε σαν να το έψαχνα εγώ ο ίδιος. Χωρίς να το ρωτήσω, μου είπε: “Κοίτα να δεις, στη βιβλιογραφία αυτό δεν ισχύει. Αν θέλεις, μπορώ να σου εξηγήσω πώς ξεκίνησε και πώς διαδόθηκε”. Και πράγματι η εξήγηση ήταν ακριβώς αυτή. Ήταν μια πολύ εντυπωσιακή, πολύ σωστή και πολύ τεκμηριωμένη απάντηση».
Όλα τα υπόλοιπα μοντέλα αναπαρήγαγαν ουσιαστικά την ίδια παραπληροφόρηση.
«Σου έλεγαν ότι “το 170 ισχύει – μπορεί να μην ισχύει ακριβώς έτσι, αλλά ισχύει” και σου έδιναν δέκα αναφορές για να το στηρίξουν. Μόνο που αυτές οι αναφορές ήταν είτε ψεύτικες είτε πλασματικές είτε ανύπαρκτες. Και σε αρκετές περιπτώσεις παρέπεμπαν είτε στα δικά μου άρθρα είτε σε κάποιο από εκείνα τα 117 δημοσιεύματα που αναπαρήγαγαν το ίδιο λάθος».
Ποιος ωφελείται;
Η εύλογη ερώτηση είναι γιατί συμβαίνει αυτό. Η απάντηση του Γιώργου Παππά δεν παραπέμπει σε κάποια συνωμοσία, αλλά σε ένα σύστημα κινήτρων. «Κανένας δεν κερδίζει ουσιαστικά κάτι από αυτό. Απλώς κάποιοι γράφουν άκριτα άρθρα χωρίς να έχουν οργανωμένη γνώση του θέματος, επειδή θέλουν να δημοσιεύσουν. Κάποιος θα γράψει για τη βρουκέλλωση. Γιατί; Επειδή τη γνωρίζει σε βάθος; Όχι απαραίτητα. Αλλά η δημοσίευση έχει όφελος για την καριέρα του. Στον ακαδημαϊκό χώρο, το να δημοσιεύεις είναι σχεδόν προϋπόθεση για να προχωρήσεις και να προαχθείς».
Το «publish or perish», με άλλα λόγια, συναντά την ΑΙ. Κι από αυτή τη συνάντηση προκύπτει ένας μηχανισμός αυτοαναπαραγωγής λαθών: μοντέλα που γράφουν, συγγραφείς που δεν ελέγχουν επαρκώς, περιοδικά που δεν εντοπίζουν τα προβλήματα και, ολοένα συχνότερα, εργαλεία AI που συμμετέχουν ακόμη και στη διαδικασία αξιολόγησης.
Προτιμώ ένα ανθρώπινο άρθρο με μικρά λάθη παρά ένα κείμενο που μοιάζει τεχνητά τέλειο.
«Πλέον έχουμε φτάσει σ’ ένα σημείο όπου κάποιος ζητά από την τεχνητή νοημοσύνη να του γράψει ένα άρθρο. Το άρθρο αυτό περνά, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, σε κάποια περιοδικά από αβλεψία, απροσεξία ή ελλιπή γνώση. Στη συνέχεια η ίδια η ΑΙ το υιοθετεί ως πηγή, επιβεβαιώνει την πλάνη της και την ανακυκλώνει ακόμη περισσότερο. Σύντομα θα κάνει και το review η ΑΙ, καθώς ήδη υπάρχει η τάση προς αυτή την κατεύθυνση. Και μετά το περιεχόμενο θα δημοσιεύεται και θα αναπαράγεται ξανά από την ίδια».
Το αποτέλεσμα, προειδοποιεί, είναι ότι η πραγματικότητα κινδυνεύει να χαθεί μέσα σε έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο αναφορών. «Κάπου στον πραγματικό κόσμο θα προσπαθούμε ορισμένοι να βγάλουμε άκρη και να πείσουμε ότι αυτό δεν είναι πραγματικό».
Το λάθος περνά στα μεγάλα περιοδικά
Θα ήταν παρήγορο να πιστέψει κανείς ότι όλα αυτά συμβαίνουν μόνο στα λεγόμενα predatory journals, όπου πληρώνεις για να δημοσιεύσεις σχεδόν οτιδήποτε. Δεν συμβαίνει. «Ακόμα και στα “σοβαρά” περιοδικά, όπως το PLOS Neglected Tropical Diseases, όπου είμαι Section Editor, έχουν περάσει δύο τέτοια άρθρα μέσα στο 2026. Δεν πέρασαν από μένα, πέρασαν από άλλον editor που δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα».
Ούτε οι μεγάλοι εκδοτικοί όμιλοι μένουν ανεπηρέαστοι. Ο κ. Παππάς αναφέρει ως παράδειγμα τα περιοδικά μαζικής παραγωγής άρθρων που λειτουργούν υπό ισχυρά επιστημονικά brands, αλλά με αμφιλεγόμενο ποιοτικό έλεγχο. Στην ογκολογία η κατάσταση είναι ήδη πολύ σοβαρή. Στη βρουκέλλωση κρατά ακόμη επειδή κάποιοι ασχολούνται συστηματικά. «Η επόμενη φάση είναι να απευθυνθώ σε κάθε περιοδικό που έχει δημοσιεύσει τέτοιο άρθρο και να ζητήσω διόρθωση. Να δούμε ποιος θα απαντήσει και ποιος όχι».
Η κριτική γνώση
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται μια θεμελιώδης αδυναμία. «Τα μοντέλα ΑΙ δεν μπορούν να ξεχωρίσουν ότι ένα άρθρο στο New England Journal of Medicine, στο Nature ή στο Lancet έχει διαφορετικό βάρος από ένα αμφίβολης ποιότητας άρθρο. Βλέπουν ότι ένα άρθρο λέει όχι και άλλα 117 λένε ναι, οπότε ακολουθούν τα 117. Δεν έχουν κριτική γνώση. Δεν μπορούν να κάνουν κριτική ανάγνωση της βιβλιογραφίας».
Η λύση; Πρώτον, αυστηρότερος έλεγχος στα σοβαρά περιοδικά. «Πρέπει να φροντίσουμε ώστε τέτοιες πληροφορίες να μην περνούν στα αξιόπιστα περιοδικά. Ακόμα και με αυστηρές κυρώσεις αν χρειαστεί». Το δεύτερο είναι η εκπαίδευση. «Πρέπει να μάθουμε στους φοιτητές και στους νέους ερευνητές ότι υπάρχει διαβάθμιση γνώσης. Έχει σημασία τι γράφεις, πού το δημοσιεύεις και ποιος το υιοθετεί».
Την πληροφορία πρέπει να την αναζητήσεις μόνος σου. Δεν είναι εύκολη η επιστήμη, θέλει μεράκι.
Πριν κλείσουμε, τον ρωτάω αν ο ίδιος εμπιστεύεται την ΑΙ. Η απάντηση είναι κατηγορηματική: «Είμαι πάρα πολύ επιφυλακτικός. Μπορώ να δεχθώ τη χρήση της για γλωσσική επιμέλεια από κάποιον που δεν ξέρει καλά αγγλικά. Αλλά προτιμώ ένα ανθρώπινο άρθρο με μικρά λάθη παρά ένα κείμενο που μοιάζει τεχνητά τέλειο».
Κι επιμένει σε έναν ορισμό που θεωρεί κρίσιμο: «Εξακολουθεί να μην είναι νοημοσύνη. Είναι μια τεράστια συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών που ακόμη δεν μπορεί να ξεχωρίσει την ήρα από το στάρι». Ακόμη και τα πιο εξειδικευμένα ιατρικά μοντέλα, προσθέτει, συνεχίζουν να δίνουν λανθασμένες ή άσχετες αναφορές.
Το τελικό συμπέρασμα μοιάζει με προειδοποίηση προς τους νέους επιστήμονες: «Την πληροφορία πρέπει να την αναζητήσεις μόνος σου. Να ψάξεις τις δημοσιεύσεις, τις επίσημες πηγές, τα δεδομένα. Δεν είναι εύκολη η επιστήμη. Πρέπει να το εξηγήσουμε στους νέους ερευνητές. Είναι εργώδες πράγμα και θέλει μεράκι».
