Περισσότεροι από τους μισούς χρήστες του διαδικτύου ανοίγουν καθημερινά κάποιο αρχείο που φιλοξενείται στις υποδομές της Google. Έγγραφα και spreadsheet, παρουσιάσεις και κοινόχρηστοι φάκελοι. Για τους περισσότερους, το Google Workspace έχει καταλήξει να θεωρείται συνώνυμο του ίδιου του internet και του σύγχρονου τρόπου εργασίας.
Ο Ανδρέας Τσαμάδος πιστεύει ότι αυτό είναι μεγάλο πρόβλημα. Και έχει, μάλιστα, την τόλμη να προτείνει μια νέα λύση.
Η Fileverse αναπτύσσεται ως λογισμικό ανοιχτού κώδικα, ενώ μεγάλο μέρος της διάδοσής της προέρχεται από κοινότητες που ενδιαφέρονται για την ιδιωτικότητα, το ανοιχτό λογισμικό και την αποκέντρωση.
Στα 29 του, ο μισός Έλληνας, μισός Γάλλος ερευνητής κυβερνοασφάλειας ολοκληρώνει το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με αντικείμενο τη χρήση ΑΙ σε κυβερνοεπιχειρήσεις και τη συνεργασία ανθρώπου και μηχανής. Τα τελευταία δυόμισι χρόνια, παράλληλα με την ακαδημαϊκή του έρευνα, έχει αφοσιωθεί σε ένα διαφορετικό πρόβλημα: πώς μπορείς να χτίσεις μια εναλλακτική απέναντι σε μια από τις ισχυρότερες τεχνολογικές αυτοκρατορίες του πλανήτη;
Η απάντηση που επιχειρεί να δώσει ο ίδιος και η δεκαμελής ομάδα του ονομάζεται Fileverse.
«Δεν θέλαμε να φτιάξουμε άλλο ένα εργαλείο που απαιτεί από τους χρήστες να μάθουν μια εντελώς νέα φιλοσοφία για να προστατεύσουν τα δεδομένα τους», λέει ο Ανδρέας στο WIRED Greece. «Θέλαμε να προσφέρουμε κάτι που να μοιάζει οικείο, αλλά να λειτουργεί με διαφορετικές αρχές».
Με μια πρώτη ματιά, η πλατφόρμα μοιάζει γνώριμη: έγγραφα, spreadsheets, αποθήκευση αρχείων, συνεργασία σε πραγματικό χρόνο. Σύντομα στις υπηρεσίες της Fileverse θα προστεθούν email, ημερολόγιο, φόρμες και εργαλεία whiteboarding. Σε επίπεδο εμπειρίας χρήσης, η πλατφόρμα προσπαθεί συνειδητά να μοιάζει με τις εφαρμογές που χρησιμοποιούν ήδη δισεκατομμύρια άνθρωποι μέσω της Google.
Η μεγάλη διαφορά ωστόσο βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια.
Για δεκαετίες, το κυρίαρχο μοντέλο του διαδικτύου βασίστηκε στη συγκέντρωση. Τα δεδομένα αποθηκεύονται σε κεντρικούς servers, κι έτσι η πρόσβαση ελέγχεται από μία εταιρεία. Οι υπηρεσίες συνδέονται μεταξύ τους μέσα σε κλειστά οικοσυστήματα που καθιστούν ολοένα δυσκολότερη τη μετακίνηση του χρήστη αλλού.
Η λογική αυτή δημιούργησε κολοσσούς όπως η Google, η Microsoft και η Meta. Ταυτόχρονα, όμως, δημιούργησε και μια νέα μορφή εξάρτησης. Όταν μια διακοπή λειτουργίας πλήξει μια μεγάλη cloud υπηρεσία, ο αντίκτυπος δεν περιορίζεται στην ίδια την εταιρεία. Επηρεάζονται επιχειρήσεις, δημόσιες υπηρεσίες, προγραμματιστές, καθώς και εκατομμύρια εργαζόμενοι που έχουν χτίσει την καθημερινότητά τους πάνω σε αυτές τις πλατφόρμες.
Για τον Ανδρέα, εκεί ακριβώς κρύβεται ένα τεράστιο πρόβλημα, όχι απλά όσον αφορά την ιδιωτικότητα, αλλά την ευρύτερη αρχιτεκτονική του διαδικτύου. Και εκεί βρίσκεται και η λύση που φιλοδοξεί να δώσει με την Fileverse: η αποκέντρωση.
Το internet δεν σχεδιάστηκε για μονοπώλια
«Δεν θεωρούμε ότι η απάντηση είναι να αντικαταστήσουμε μια αμερικανική εξάρτηση με μια ευρωπαϊκή εξάρτηση», υποστηρίζει εξηγώντας την βασική φιλοσοφία της Fileverse. «Θέλουμε να χτίσουμε συστήματα που να μην εξαρτώνται από κανέναν κεντρικό φορέα».
Αντί τα πάντα να περνούν από κεντρικούς servers, η εταιρεία αξιοποιεί αποκεντρωμένες τεχνολογίες, end-to-end κρυπτογράφηση και ένα μοντέλο αποθήκευσης που δίνει μεγαλύτερο έλεγχο στον ίδιο τον χρήστη. Τα έγγραφα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ακόμη και offline, χωρίς συνεχή σύνδεση με κάποιο cloud server στην άλλη άκρη του κόσμου.
Αυτό που φαίνεται να αλλάζει σήμερα είναι η συνειδητοποίηση ότι η εξάρτηση από τις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες αφορά και την ίδια την ψηφιακή αυτονομία.
Η προσέγγιση αυτή θυμίζει περισσότερο την αρχική υπόσχεση του internet ως ανοιχτού δικτύου παρά το σημερινό μοντέλο των ψηφιακών περιφραγμένων κήπων.
Το πιο ριζοσπαστικό στοιχείο της Fileverse, ωστόσο, δεν είναι μονάχα η κρυπτογράφηση και η αποκέντρωση, αλλά η φιλοδοξία της να καταστεί περιττή. Ο Ανδρέας περιγράφει ένα σύστημα όπου ακόμη και αν η εταιρεία εξαφανιστεί αύριο, οι χρήστες θα συνεχίσουν να έχουν πρόσβαση στα αρχεία και τα εργαλεία τους.
Σε μια εποχή όπου σχεδόν κάθε ψηφιακή υπηρεσία λειτουργεί ως συνδρομητική εξάρτηση από έναν πάροχο, η ιδέα ακούγεται σχεδόν αιρετική. Κι όμως, φαίνεται να βρίσκει μεγάλη ανταπόκριση. Όταν η ομάδα δημοσίευσε τις πρώτες εκδόσεις των εργαλείων της ως ανοιχτό λογισμικό, δεν της συνόδευσε με επιθετικές καμπάνιες marketing ή μεγάλες χρηματοδοτήσεις. Αντίθετα, το μόνο που έκανε ήταν να προσθέσει απλώς ένα κουμπί δωρεάς.
Κι όμως, η ανταπόκριση ήταν εντυπωσιακή. Μέσα στους πρώτους μήνες, περισσότεροι από 15.000 χρήστες είχαν συνεισφέρει οικονομικά στο project, προσφέροντας συνολικά πάνω από 300.000 δολάρια. Για μια ομάδα που προσπαθούσε να αποδείξει ότι υπάρχει ζήτηση για ένα διαφορετικό μοντέλο διαδικτυακής συνεργασίας, το μήνυμα ήταν σαφές: ίσως το internet να αναζητούσε ήδη μια εναλλακτική.
Η εποχή της ψηφιακής αυτονομίας
Η άνοδος της Fileverse συμπίπτει με μια ευρύτερη μετατόπιση που συντελείται τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη. Για μεγάλο διάστημα, οι ανησυχίες γύρω από τα προσωπικά δεδομένα, την επιτήρηση ή τη συγκέντρωση ισχύος στις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες παρέμεναν σχετικά αφηρημένες για τον μέσο χρήστη. Οι αποκαλύψεις του Edward Snowden, το σκάνδαλο της Cambridge Analytica και οι συνεχείς διαρροές δεδομένων δημιούργησαν ρωγμές στην εμπιστοσύνη προς τις μεγάλες πλατφόρμες.
Ακόμα κι έτσι ωστόσο, για τους περισσότερους, η ευκολία συνέχισε να υπερτερεί των ανησυχιών.
Αυτό που φαίνεται να αλλάζει σήμερα είναι η συνειδητοποίηση ότι η εξάρτηση από τις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες αφορά και την ίδια την ψηφιακή αυτονομία.
«Νομίζω ότι ο Trump λειτούργησε ως καταλύτης», υποστηρίζει ο Ανδρέας. «Δεν ήταν η αρχή της αλλαγής. Ήταν το σημείο όπου πολλές διαφορετικές ανησυχίες άρχισαν να συνδέονται μεταξύ τους».
Κατά την άποψή του, η δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες πλατφόρμες χτιζόταν εδώ και χρόνια. Οι αποκαλύψεις για τη μαζική συλλογή δεδομένων, η διάδοση των deepfakes, η εμπορευματοποίηση κάθε ψηφιακού ίχνους και η αίσθηση ότι οι χρήστες έχουν όλο και λιγότερο έλεγχο πάνω στην ψηφιακή τους ταυτότητα δημιούργησαν ένα υπόβαθρο δυσαρέσκειας που πλέον γίνεται πιο ορατό.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη άρχισε να συζητά όλο και πιο έντονα για την ψηφιακή της κυριαρχία. Από τις υποδομές cloud και τα μικροτσίπ μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη και τα κοινωνικά δίκτυα, η Ευρωπαϊκή Ένωση συνειδητοποιεί σταδιακά ότι η εξάρτηση της είναι στρατηγικό στραβοπάτημα. Η συζήτηση αυτή συνήθως περιστρέφεται γύρω από την ανάγκη δημιουργίας ευρωπαϊκών πρωταθλητών που θα μπορούν να ανταγωνιστούν τις αμερικανικές και κινεζικές πλατφόρμες. Ο Ανδρέας ωστόσο θεωρεί ότι το δίλημμα είναι λανθασμένο, και τοποθετεί την Fileverse σε ένα διαφορετικό σύμπαν.
«Δεν λέμε ότι πρέπει να γίνουμε ανεξάρτητοι από το αμερικανικό Big Tech για να εξαρτόμαστε από ένα ευρωπαϊκό Big Tech», υποστηρίζει. «Αντικαθιστώντας ένα μονοπώλιο με ένα άλλο, δεν λύνεις πραγματικά το πρόβλημα».
Η δική του πρόταση, λοιπόν, βρίσκεται πιο κοντά σε αυτό που αποκαλεί «αυτοκυριαρχία» (self-sovereignty): μια αρχιτεκτονική όπου οι χρήστες, οι οργανισμοί και οι εταιρείες διατηρούν τον έλεγχο των δεδομένων τους χωρίς να χρειάζεται να εμπιστεύονται κάποιον κεντρικό μεσάζοντα.
Σύμφωνα με τον Ανδρέα, ένα μεγάλο μέρος των πρώτων εταιρικών χρηστών της Fileverse προέρχεται από νεοφυείς επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην κυβερνοασφάλεια, στην τεχνητή νοημοσύνη ή σε άλλους τομείς όπου ο έλεγχος των δεδομένων θεωρείται κρίσιμος. «Βλέπουμε ολοένα περισσότερες ευρωπαϊκές startups να μας προσεγγίζουν από πολύ νωρίς», εξηγεί. «Δεν θέλουν να χτίσουν την εταιρεία τους πάνω σε υποδομές από τις οποίες εξαρτώνται πλήρως».
Το ίδιο ενδιαφέρον, όπως λέει, προέρχεται και από κυβερνητικούς φορείς. Αν και αποφεύγει να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες, αναφέρει ότι δύο κυβερνήσεις δοκιμάζουν ήδη εργαλεία της Fileverse.
Ο ίδιος αποδίδει μεγάλο μέρος αυτής της δυναμικής σε μια οργανική κοινότητα χρηστών που έχει δημιουργηθεί γύρω από το project. Η Fileverse αναπτύσσεται ως λογισμικό ανοιχτού κώδικα, ενώ μεγάλο μέρος της διάδοσής της προέρχεται από κοινότητες που ενδιαφέρονται για την ιδιωτικότητα, το ανοιχτό λογισμικό και την αποκέντρωση. Κάθε φορά που μια κυβέρνηση επιχειρεί να περιορίσει τη χρήση κρυπτογράφησης ή επανέρχεται η συζήτηση για την πρόσβαση των αρχών στις ιδιωτικές επικοινωνίες, η ομάδα βλέπει νέους χρήστες να αναζητούν εναλλακτικές λύσεις.
«Υπάρχει πλέον μια ολόκληρη γενιά χρηστών που αντιλαμβάνεται το τηλέφωνο, τα αρχεία και τα δεδομένα της ως προέκταση της ίδιας της ταυτότητάς της», λέει.
Ο Δαυίδ απέναντι στους Γολιάθ
Το ερώτημα, φυσικά, είναι αν μια ομάδα δέκα ανθρώπων μπορεί πραγματικά να αμφισβητήσει μια υποδομή που χρησιμοποιείται από δισεκατομμύρια χρήστες. Η ιστορία της τεχνολογίας είναι γεμάτη από ανθρώπους που πίστεψαν ότι μπορούσαν να τα βάλουν με μονοπώλια. Οι περισσότεροι απέτυχαν.
Ο Ανδρέας Τσαμάδος, πάντως, δεν φαίνεται να ανησυχεί ιδιαίτερα, ενώ αντλεί περηφάνια από το γεγονός πως η Fileverse, ως άλλος Δαυίδ, βρίσκει απέναντί της τους Γολιάθ της Silicon Valley.
H Fileverse δεν προσπαθεί να νικήσει τη Google στο δικό της παιχνίδι. Δεν διαθέτει τα data centers της, τα κεφάλαιά της ή τα δισεκατομμύρια χρηστών της. Προσπαθεί να κερδίσει σε ένα διαφορετικό πεδίο: στην εμπιστοσύνη.
«Αν ο ρυθμός ανάπτυξής μας συνεχιστεί έτσι, σε δύο χρόνια η Google θα αρχίσει να πανικοβάλλεται και να χρησιμοποιεί πιο επιθετικές τακτικές για να μας πιέσει», αναφέρει με ένα πονηρό χαμόγελο, που εμπνέει αυτοπεποίθηση.
Μέχρι στιγμής, τα σημάδια είναι ενθαρρυντικά. Η πλατφόρμα έχει δημιουργήσει μια ιδιαίτερα ενεργή κοινότητα χρηστών, προσελκύει νεοφυείς επιχειρήσεις που αναζητούν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στα δεδομένα τους, ενώ υποστηρικτές της περιλαμβάνουν προσωπικότητες όπως ο συνιδρυτής του Ethereum, Vitalik Buterin.
Για τον ίδιο, όμως, η μεγαλύτερη επιβεβαίωση δεν είναι οι χρήστες ή οι επενδυτές. Είναι ότι η συζήτηση που πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε περιθωριακή έχει πλέον μεταφερθεί στο κέντρο του δημόσιου διαλόγου.
H Fileverse άλλωστε δεν προσπαθεί να νικήσει τη Google στο δικό της παιχνίδι. Δεν διαθέτει τα data centers της, τα κεφάλαιά της ή τα δισεκατομμύρια χρηστών της. Προσπαθεί να κερδίσει σε ένα διαφορετικό πεδίο: στην εμπιστοσύνη. Κάποτε το internet σχεδιάστηκε ως ένα ανοιχτό δίκτυο, όπου κανένας φορέας δεν θα μπορούσε να ελέγχει τη ροή της πληροφορίας και της συνεργασίας.
Τρεις δεκαετίες αργότερα, ο Ανδρέας και μια νέα γενιά Ευρωπαίων δημιουργών προσπαθεί να ανακαλύψει αν αυτή η υπόσχεση μπορεί ακόμη να τηρηθεί.
