Υπάρχουν διάφορα πράγματα που σε εκπλήσσουν με τον Stephen Nelson. Το πρώτο είναι η διπλή του εμμονή: είναι εξίσου αφοσιωμένος στις διαφορετικές εκδοχές της Βίβλου και στην τεχνολογία που μπορεί να τις αναδείξει.
Το δεύτερο είναι ίσως πιο αφοπλιστικό. Παρότι δεν έχει ούτε σταγόνα ελληνικό αίμα, μιλά Ελληνικά με εκπληκτική άνεση, ενώ μάλιστα μεγαλώνει τον γιο του σε ελληνόφωνο σχολείο στην Καλιφόρνια. «Όταν ο μικρός έμαθε πως δεν είναι Έλληνας, έπαθε μια μικρή υπαρξιακή κρίση», παραδέχεται γελώντας στο WIRED Greece, ενώ κάθε φορά που αναφέρει την ελληνική γλώσσα, τα μάτια του αστράφτουν.
Εξηγεί πως η Καινή Διαθήκη γράφτηκε στα ελληνικά, πως η μεγαλύτερη παράδοση χειρογράφων της Βίβλου διαμορφώθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, και πως όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε στους Οθωμανούς, τα ελληνικά χειρόγραφα που «διέρρευσαν» προς τη Δύση «τροφοδότησαν», κατά τον Nelson, «ολόκληρη την Αναγέννηση».
Ο Nelson είναι ο ιδρυτής του Cross Bible, μιας διαδραστικής διαδικτυακής πλατφόρμας με χρήστες σε κάθε γωνιά της υφηλίου που μετατρέπει τη μελέτη της Βίβλου σε κάτι που θυμίζει περισσότερο εργαλείο ανάλυσης δεδομένων παρά εκκλησιαστικό εγχειρίδιο.
Η ιδέα πίσω από την πλατφόρμα μπορεί να είναι απλή στη σύλληψη αλλά παραμένει φιλόδοξη στην εκτέλεση: να μπορείς να βλέπεις διαφορετικές μεταφράσεις της Βίβλου δίπλα-δίπλα, να συγκρίνεις κείμενα, να αναζητάς παραπομπές και να κρατάς σημειώσεις — όλα σε έναν ενιαίο χώρο, online, χωρίς να χρειάζεται να ανοίξεις πέντε διαφορετικές καρτέλες ή να σηκωθείς να πάρεις βιβλίο από το ράφι.
Από το μπαλέτο στη Βίβλο
Η ιστορία του Nelson, καθώς και η ίδια σύλληψη του Cross Bible, ξεκινά από ένα απρόσμενο σημείο, από μια ρωσική σχολή μπαλέτου.
«Ξεκίνησα μπαλέτο όταν ήμουν εννέα», λέει στο WIRED Greece, «και κατέληξα να πηγαίνω στη Ρωσία για να σπουδάσω». Εκεί ήταν που ο ευαγγελικός Χριστιανός από την ενδοχώρα των ΗΠΑ ήρθε για πρώτη φορά αντιμέτωπος με την Ανατολική Ορθοδοξία, και με κάτι που τον εξέπληξε: η Βίβλος που είχε μαζί του δεν ήταν η ίδια με αυτή που διάβαζαν οι Ρώσοι.
«Ήταν ένα πραγματικό πολιτισμικό σοκ. Επισκεπτόμουν Ανατολικές Ορθόδοξες εκκλησίες και συνειδητοποιούσα: “Ουάου, υπάρχει ένας ολόκληρος, εντελώς διαφορετικός κόσμος. Υπάρχει αυτό το άλλο μισό του Χριστιανισμού για το οποίο δεν είχα ιδέα.”»
Αυτή η ανακάλυψη τον οδήγησε σε μια δια βίου εμμονή. Έμαθε ρωσικά, μελέτησε βυζαντινή ιστορία, και σιγά σιγά ανακάλυψε πως πίσω από τα ρωσικά κείμενα κρύβονταν τα ελληνικά, η γλώσσα που ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η αρχή των πάντων. «Το κυριλλικό αλφάβητο είναι το ελληνικό αλφάβητο με μερικά επιπλέον γράμματα», εξηγεί. Για εκείνον η μελέτη της Γραφής στα ελληνικά ήταν απαραίτητη για να καταλάβει τις διαφορετικές ιστορικές εκδοχές της Βίβλου, και να αποφύγει τα λάθη που χάνονταν στη μετάφραση.
Το 2015, παντρεύτηκε τη Ρωσίδα γυναίκα του, και οι δυο τους πήγαν μήνα του μέλιτος στην Ελλάδα. Τέσσερις μέρες στην Αθήνα, Σαντορίνη, Κρήτη αρκούσαν για να του αλλάξουν τη ζωή. «Αυτό ήταν», λέει και το πρόσωπό του φωτίζεται. «Εκεί κόλλησα το ελληνικό μικρόβιο. Γέμισα τη βαλίτσα μου με λεξικά και σχολικά βιβλία. Ήθελα να μάθω άπταιστα ελληνικά».
Το UX μελέτης της Βίβλου παραήταν βυζαντινό
Η πορεία του Nelson από τον επισκέπτη που αγοράζει λεξικά στον ιδρυτή μιας tech εταιρείας που φτιάχνει εργαλεία για τη μελέτη της Βίβλου περνά μέσα από μια απλή διαπίστωση: κανένα από τα υπάρχοντα εργαλεία δεν κάλυπτε τις ανάγκες του για τη μελέτη της Αγίας Γραφής.
«Έπρεπε να χρησιμοποιώ τέσσερις ή πέντε διαφορετικές ιστοσελίδες, δύο ή τρεις διαφορετικές σουίτες λογισμικού Βίβλου. Έτρεχα μπρος-πίσω στη βιβλιοθήκη μου συνεχώς. Μπήκα τόσο βαθιά στη μελέτη της Βίβλου, και απλά δεν υπήρχε πηγή που να κάλυπτε όλες τις ανάγκες μου» εξηγεί.
«Δεν είχα καμία φιλοδοξία να το προωθήσω, να βγάλω κέρδος, να το κάνω εταιρεία τεχνολογίας. Ήθελα απλά έναν ελβετικό σουγιά για τη δική μου μελέτη, ώστε να μπορώ να συγκρίνω τις διαφορετικές εκδοχές της Αγίας Γραφής».
Το λογισμικό που προϋπήρχε πριν δημιουργήσει το Cross Bible ήταν, κατά τον ίδιο, «σαν να είσαι στο πιλοτήριο ενός τζάμπο τζετ — έχεις όλα αυτά τα κουμπιά, τους διακόπτες, τις λειτουργίες που συσσωρεύονται από τη δεκαετία του 1990, από τις αρχικές μέρες της πρώτης ψηφιοποίησης της Βίβλου». Το UX, για όσους ήθελαν να μελετήσουν τη Βίβλο, με λίγα λόγια, παραήταν βυζαντινό.
Έτσι, αποφάσισε να φτιάξει το δικό του εργαλείο, αρχικά σε ένα υπολογιστικό φύλλο Excel, αργότερα σε μια βάση δεδομένων FileMaker Pro. «Δεν είχα καμία φιλοδοξία να το προωθήσω, να βγάλω κέρδος, να το κάνω εταιρεία τεχνολογίας. Ήθελα απλά έναν ελβετικό σουγιά για τη δική μου μελέτη, ώστε να μπορώ να συγκρίνω τις διαφορετικές εκδοχές της Αγίας Γραφής».
Χρειάστηκαν δέκα χρόνια για να εξελιχθεί αυτό το προσωπικό εργαλείο στο Cross Bible που λειτουργεί σήμερα. Η εταιρεία ιδρύθηκε επίσημα το 2022, η πρώτη κυκλοφορία έγινε τον Οκτώβριο του 2024, και σήμερα η πλατφόρμα φιλοξενεί πάνω από 30 μεταφράσεις της Βίβλου σε πολλές γλώσσες.
Τι κάνει το Cross Bible διαφορετικό
Στον πυρήνα του Cross Bible βρίσκεται μια ιδέα που ο Nelson αποκαλεί cross-reference — τη δυνατότητα, δηλαδή, να «διασταυρώνεις» διαφορετικά κείμενα, εκδοχές και παραπομπές χωρίς να χάνεις το νήμα αυτού που διαβάζεις.
Η πλατφόρμα του επιτρέπει ουσιαστικά την παράλληλη ανάγνωση έως και τεσσάρων εκδοχών της Βίβλου, τη σύγκριση ελληνικού πρωτοτύπου με σύγχρονες μεταφράσεις, καθώς και εργαλεία όπως σελιδοδείκτες, επισημάνσεις και προσωπικές σημειώσεις που αποθηκεύονται σε βάση δεδομένων. Φανταστείτε μια πλατφόρμα που θυμίζει ταυτόχρονα Google Docs, Kindle και ακαδημαϊκή βάση δεδομένων.
«Αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να βγάλουμε τις πληροφορίες από το υποσέλιδο, από τα ψιλά γράμματα που πιθανότατα θα αγνοείς τις περισσότερες φορές, και να τις βάλουμε στην ίδια γραμμή με το ίδιο το κείμενο» εξηγεί ο δημιουργός του.
Η πλατφόρμα δεν απευθύνεται ούτε στον εντελώς αρχάριο ούτε στον ακαδημαϊκό ειδικό. «Αν βρίσκεστε κάπου ενδιάμεσα — αν θέλετε να σκάψετε πιο βαθιά στη Βίβλο, αλλά δεν σκοπεύετε να πάρετε διδακτορικό ακόμα — εδώ έρχεται το Cross Bible», λέει ο Nelson. Η βασική πρόσβαση στο κείμενο της Βίβλου είναι δωρεάν, ενώ τα προχωρημένα εργαλεία μελέτης διατίθενται με συνδρομή.
Τεχνικά, η πλατφόρμα είναι χτισμένη σε Laravel, ένα PHP framework, και φιλοξενείται στο Laravel Cloud — ένα wrapper πάνω από υπηρεσίες AWS. Η ομάδα ανάπτυξης είναι μικρή και διασκορπισμένη, με προγραμματιστές τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ελλάδα.
«Η Ελλάδα έχει μια ζωντανή κοινότητα Laravel», λέει ο Nelson, «και είναι χρήσιμο να έχεις προγραμματιστές που δεν βλέπουν τα ελληνικά ως απλά δεδομένα — που μπορούν να αναγνωρίσουν τη γλώσσα.»
Πως μπαίνει το ΑΙ στο παιχνίδι
Το Cross Bible ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 2022 — τον ίδιο ακριβώς μήνα που κυκλοφόρησε το ChatGPT. Ο Nelson το βλέπει ως σύμπτωση που διαμόρφωσε τη δομή της εταιρείας.
«Δεν ξέρω πώς θα το είχα κάνει χωρίς παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη. Βασικά δημιούργησα έναν μηχανικό λογισμικού, έναν λογιστή, έναν δικηγόρο, έναν εταιρικό σύμβουλο. Όλοι τους ήταν AI που εκπαίδευα ώστε να κάνουν πράγματα για μένα», θυμάται.
Η φιλοδοξία υπάρχει, με λειτουργίες όπως text-to-speech, chatbot για θεματικές αναζητήσεις, ακόμα και AI-υποβοηθούμενη μετάφραση για γλώσσες που δεν έχουν ακόμα επίσημη έκδοση της Βίβλου.
Ωστόσο, η σχέση του με την τεχνητή νοημοσύνη είναι αμφίθυμη. «Ήταν ένα δίκοπο μαχαίρι. Αν ζητήσεις από το ΑΙ να σε βοηθήσει να μηχανέψεις οτιδήποτε, θα το υπερ-μηχανέψει. Και δεν είναι πραγματικά εξοικονόμηση χρόνου — το μόνο που κάνει είναι να σε αναγκάζει να κάνεις τη δουλειά 20 ατόμων.»
Για τη Γραφή ειδικά, η τεχνητή νοημοσύνη έχει επιδείξει προβληματική συμπεριφορά: «Θα σου δώσει εδάφια της Βίβλου που δεν υπάρχουν, και μάλιστα στα αρχαία ελληνικά. Θα σου πει για παράδειγμα “Ω, το πρωτότυπο κείμενο των Εφεσίων 4:5 λέει τάδε…”. Και πας να το ψάξεις, και δεν είναι εκεί, είναι απλά προϊόν της φαντασίας του».
Γι’ αυτό, η ενσωμάτωση τεχνητής νοημοσύνης στην πλατφόρμα παραμένει στα σχέδια και όχι ακόμα στην πράξη. Η φιλοδοξία υπάρχει, με λειτουργίες όπως text-to-speech, chatbot για θεματικές αναζητήσεις, ακόμα και AI-υποβοηθούμενη μετάφραση για γλώσσες που δεν έχουν ακόμα επίσημη έκδοση της Βίβλου. Αλλά ο Nelson επιμένει στον έλεγχο ποιότητας.
«Θα πρέπει να είναι με πολύ ελεγχόμενο τρόπο, ώστε να παραμένει στις ράγες και να μην εκτροχιάζεται», εξηγεί.
Η έμπνευση ήταν η Ελλάδα
Για τον Nelson, η Ελλάδα είναι πολλά παραπάνω από το σκηνικό του μήνα του μέλιτός του. Επιμένει πως η χώρα είναι ο πυρήνας του εγχειρήματός του — «και αυτό δεν είναι υπερβολή», ξεκαθαρίζει.
Εξηγεί πως η Καινή Διαθήκη γράφτηκε στα ελληνικά, πως η μεγαλύτερη παράδοση χειρογράφων της Βίβλου —αυτή που χρησιμοποιεί μέχρι σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία— διαμορφώθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, και πως όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε στους Οθωμανούς, τα ελληνικά χειρόγραφα που «διέρρευσαν» προς τη Δύση «τροφοδότησαν», κατά τον Nelson, «ολόκληρη την Αναγέννηση».
«Οι Έλληνες είναι πίσω από όλα. Αυτό είναι απλώς ένα γεγονός», λέει με τη χαρακτηριστική του άμεση διάθεση.
Σήμερα, το Cross Bible περιλαμβάνει ήδη ελληνικές εκδόσεις, τον Βάμβα και τον Σπυριδούλα, ενώ σύντομα αναμένεται η σύγχρονη ελληνική μετάφραση από την Ελληνική Βιβλική Εταιρεία. Παράλληλα, ο Nelson βρίσκεται σε επαφή με εκπροσώπους της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας για ενσωμάτωση της πλατφόρμας στην κατήχηση και την εκπαίδευση κληρικών.
Έπειτα υπάρχουν και οι ίδιοι οι θρησκευόμενοι Έλληνες, που αποτελούν ένα μεγάλο κομμάτι του κοινού του ίδιου του Nelson στο κανάλι του στο YouTube — εκεί όπου αναρτά βίντεο ντοκιμαντέρ για την ιστορία της King James Bible, τον Κώδικα Σινά και τις ελληνικές ρίζες της δυτικής Βίβλου. «Σήμερα περίπου το 25% των θεατών μου βρίσκονται στην Ελλάδα», λέει περήφανα.
Περπατώντας πάνω στην ιστορία της Βίβλου
Πίσω από το Cross Bible υπάρχει και ένα μη κερδοσκοπικό ίδρυμα, το Word for All, που στοχεύει να κάνει την πλατφόρμα του Cross Bible διαθέσιμη σε όσο το δυνατόν περισσότερες γλώσσες — όχι μόνο με την απόκτηση νέων μεταφράσεων, αλλά και με το πλήρες localization του περιβάλλοντος χρήστη.
«Η ιδέα είναι να εξυπηρετήσουμε ολόκληρο τον κόσμο και όχι μόνο την αγγλόφωνη φούσκα που έχει ήδη αντλήσει πάρα πολλούς πόρους», λέει.
Αυτό που ξεκίνησε ως ένα προσωπικό εργαλείο για έναν Αμερικανό που ήθελε να διαβάσει τη Βίβλο στα ελληνικά έχει εξελιχθεί σε κάτι σαφώς μεγαλύτερο. Και αν κάτι συμβολίζει τον Nelson, είναι ακριβώς αυτή η ικανότητα να βλέπει στην ελληνική κληρονομιά κάτι περισσότερο από ένα αντικείμενο μουσείου.
«Αν δεν ήταν η χώρα σου και η παράδοσή σου και ο πολιτισμός σου και η φιλοξενία που ένιωσα πηγαίνοντας στην Ελλάδα, τίποτα από αυτά δεν θα υπήρχε», καταλήγει. «Η ιστορία δεν είναι απλά κλεισμένη σε ένα σχολικό βιβλίο. Και στην Ελλάδα, νιώθω πως περπατώ πάνω στην ιστορία, της Βίβλου και όχι μόνο».
