Στα 10 με 15 μέτρα βάθος, κάπου ανοιχτά της Κύπρου, η Χριστίνα Διαμαντοπούλου έχει φυτέψει βλαστούς Ποσειδωνίας. Τους νιώθει δικούς της. Η προστασία αυτού του πολύτιμου φυτού είναι δύσκολο έργο. Δεν θα δει σύντομα το αποτέλεσμα της δουλειάς της. Η Ποσειδωνία μεγαλώνει με πολύ αργούς ρυθμούς. Αλλά είναι μια συγκινητική διαδικασία για εκείνους που βάζουν τη στολή του δύτη και τη μεταφυτεύουν βλαστό-βλαστό κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
«Με συγκινεί όταν βλέπω ένα ωραίο λιβάδι», λέει η Χριστίνα, θαλάσσια βιολόγος, στο WIRED Greece, περιγράφοντας τη σημασία της Ποσειδωνίας, τους βασικούς κινδύνους που την απειλούν και τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να αντιμετωπιστούν.
Η σχέση της με τη δουλειά δεν είναι μόνο αριθμοί. Ξέρει ακριβώς ποιες εκτάσεις έχει φυτέψει η ίδια: «το 1 και το 6», λέει γελώντας. Παρακολουθεί πώς πάνε σε σχέση με τους υπόλοιπους, με μια διάθεση παιχνιδιάρικου ανταγωνισμού.
Η Χριστίνα Διαμαντοπούλου μιλά για έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους απέναντι στην κλιματική αλλαγή στη Μεσόγειο, αλλά, παράλληλα, για έναν σύμμαχο που ελάχιστος κόσμος έχει ακουστά. Για τους περισσότερους, είναι απλώς «φύκια». Δεν είναι ένα πανέμορφο, φανταχτερό θαλάσσιο φυτό. Η Ποσειδωνία περνά απαρατήρητη κάτω απ’ τα πόδια και τα πλοία μας.
Στην πραγματικότητα, όμως, είναι ζωτικής σημασίας για τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Μέσω της φωτοσύνθεσης παράγει οξυγόνο, ενώ τα λιβάδια της φιλοξενούν εκατοντάδες είδη και δεσμεύουν σημαντικές ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα. Παράλληλα, λειτουργούν ως φυσικό «φράγμα», προστατεύοντας τις ακτές από τη διάβρωση και συμβάλλοντας στη διατήρηση καθαρών νερών.
Η Χριστίνα είναι θαλάσσια βιολόγος στη Marine & Environmental Research (MER) Lab στην Κύπρο, όπου τρέχει δύο προγράμματα: το ένα αφορά την προστασία και αποκατάσταση λιβαδιών Ποσειδωνίας μέσω μεταφύτευσης, το άλλο τη χαρτογράφηση του υποθαλάσσιου θορύβου από πλοία και την επίδρασή του σε πληθυσμούς ρινοδέλφινων γύρω από το νησί. Ανάμεσα σε καταδύσεις, εργαστήριο και γραφείο, βρίσκει επίσης χρόνο να μαζεύει κοχύλια, γυαλί, ακόμα και πτερύγια λεοντόψαρου, και να τα μετατρέπει σε κοσμήματα, μια συνήθεια που κράτησε από την παιδική της ηλικία και σήμερα μοιράζεται σε μικρά markets και στο Instagram. Η βιωσιμότητα και η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος διατρέχουν τη δουλειά και την τέχνη της, αναπόσπαστα.
Το ταξίδι της ξεκίνησε πολύ πριν βρεθεί στην Κύπρο. «Όταν ήμουν μικρή, η μαμά μου μας πήγαινε για “εξερεύνηση” στο χωριό μας, σε βράχια και υφάλους στην παραλία», θυμάται. Έβλεπε καβούρια, θαλάσσιες ανεμώνες, μικρές γαρίδες, και μπήκε μέσα της ο σπόρος, αν και στο λύκειο ήθελε να γίνει κτηνίατρος -«χαίρομαι που δεν έγινα, γιατί θα ασχολούμουν με τα άρρωστα ζώα, ενώ τώρα ασχολούμαι με έναν πιο όμορφο τρόπο», λέει. Σπούδασε στο τμημα Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών, με Erasmus στη Γλασκώβη, ένα τετράμηνο στο ενυδρείο στην Κρήτη όπου τάιζε χελώνες και χταπόδια, αλλά και καρχαρίες με κουβάδες, και μεταπτυχιακό στο Άμστερνταμ όπου μελέτησε τον «πόλεμο» ανάμεσα σε κοράλλια και μακροφύκη, και αργότερα τη συμπεριφορά «ντροπαλών» δελφινιών του είδους Risso’s dolphin μέσω sonar. Πριν καταλήξει στη θαλάσσια βιολογία της Κύπρου, δούλεψε ακόμα και σε ένα project αρχιτεκτονικής τοπίου για βάλτους στην Ολλανδία. «Ήμουν στο Άμστερνταμ, κάπως έπρεπε να προσαρμοστώ», λέει.
Σήμερα η δουλειά της μοιράζεται ανάμεσα σε γραφείο, εργαστήριο και «πεδίο», στη βάρκα και στις καταδύσεις. «Προτιμώ μια μίξη και των τριών», εξηγεί, λέγοντας πως υπάρχουν μέρες που έρχεσαι από το νερό, πηγαίνεις στο εργαστήριο και μετά αποθηκεύεις τις φωτογραφίες στο γραφείο, όλα την ίδια μέρα.
Η μεταφύτευση της Ποσειδωνίας δεν είναι απλή υπόθεση. Το φυτό ανθίζει κάθε 6 με 10 χρόνια, οπότε η ομάδα της παίρνει ενήλικους βλαστούς με ρίζα αντί για σπόρους, και τους μεταφέρει σε σημεία όπου παλιά υπήρχε λιβάδι αλλά σήμερα έχει μείνει «φαλακρό». Μέχρι στιγμής έχουν καλύψει περίπου 250 τετραγωνικά μέτρα σε εννέα φάσεις των 25 τετραγωνικών -κλίμακα που η ίδια χαρακτηρίζει «πιλοτική». Η ανάπτυξη είναι αργή, 1 έως 6 εκατοστά τον χρόνο, και η επιβίωση του 70% των βλαστών ήδη θεωρείται επιτυχία. «Δεν είναι λογική η 100% επιτυχία», λέει η Χριστίνα, θέτοντας τις ρεαλιστικές βάσεις ενός τέτοιου πρότζεκτ.
Η ίδια είναι ξεκάθαρη πως η μεταφύτευση δεν είναι λύση για όλα. «Δεν μπορώ να πω ότι αυτό είναι δικαιολογία για να γίνει μια μαρίνα πάνω στην Ποσειδωνία και να πούμε “δεν πειράζει, θα τη βάλουμε πιο πέρα”», σημειώνει. «Δεν είναι λευκή επιταγή που λέει : “κάντε ό,τι θέλετε, έχουμε βρει τη λύση”».
Σε επίπεδο νομοθεσίας θεωρεί πως η προστασία υπάρχει. Η αλιεία με τράτα απαγορεύεται στα βάθη και στις περιοχές όπου αναπτύσσεται η Ποσειδωνία, ενώ απαγορεύονται κι άλλες πρακτικές που πλήττουν το φυτό. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή. «Άμα ρίξεις την άγκυρά σου πάνω στην Ποσειδωνία, δεν υπάρχει κάποιος να σου πει ότι αυτό είναι παράνομο», λέει, περιγράφοντας τις δυσκολίες της εφαρμογής τέτοιων κανόνων στη μέση της θάλασσας. Και το πιο ανησυχητικό, προσθέτει, είναι πως το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε άσχετους με το νερό. Σε σεμινάριο που έκανε η ομάδα της με δύτες, κάποιοι παραδέχτηκαν: «Εμείς κάποιες φορές ρίχνουμε άγκυρα πάνω στην Ποσειδωνία, γιατί θεωρούμε ότι θα πιάσει καλύτερα». Της έμεινε, όπως λέει, το σοκ που ένιωσε ακούγοντας ανθρώπους που αγαπούν τη θάλασσα να μην γνωρίζουν καν τι βλέπουν μέσα σε αυτήν: «Ήταν σοκ ότι δύτες, που τους αρέσει η θάλασσα, που θέλουν να έχει καλή υγεία ο βυθός, δεν ήξεραν τη σημασία της Ποσειδωνίας».
Η αναλογία που χρησιμοποιεί για να εξηγήσει τι σημαίνει αυτή η άγνοια έρχεται από τη στεριά. «Είναι σαν να κόβεις όλα τα δέντρα», λέει. «Πού θα κρυφτούν τα ελάφια;» Και επιμένει πως το πρόβλημα δεν είναι μόνο πρακτικό, αλλά και πολιτισμικό. Η καταστροφή ενός λιβαδιού δεν σημαίνει πολλά για το ευρύ κοινό, ενώ η καταστροφή ενός δάσους σημαίνει. Είναι σημαντικό, θεωρεί, να βλέπουμε το ίδιο το «κάηκε ένα δάσος» με το «καταστράφηκε ένα λιβάδι Ποσειδωνίας». «Αυτό ακόμα δεν είναι στο μυαλό του κόσμου. Είναι σε μας που ασχολούμαστε, αλλά όχι σε όλους», προσθέτει.
Η τεχνολογία βοηθά πολύ στο έργο τους. Ένα sonar μπορεί να συμβάλει στη χαρτογράφηση των λιβαδιών, ξεχωρίζοντας τα βράχια από την άμμο και από τα φυτά. Μπορεί, σε κάποιες περιπτώσεις, να μπερδεύει το ζωντανό φυτό με τις νεκρές ρίζες. Γι’ αυτό, είναι σημαντικά τα ανθρώπινα μάτια και χρειάζονται καταδύσεις για επιβεβαίωση. Η Χριστίνα εκτιμά πως η τεχνολογία αυτή μπορεί να γίνει ακόμα πιο ευαίσθητη με τον καιρό, ίσως και με τη βοήθεια του ΑΙ, ώστε ένα ROV να καταφέρνει να αναγνωρίζει τα είδη στον βυθό με μια σχετική αυτονομία. Εξάλλου, η θαλάσσια βιολόγος βλέπει ήδη θετικά άλλες χρήσεις του ΑΙ, όπως τις προσπάθειες για «μετάφραση» του ήχου των φαλαινών. Αυτές οι νέες τεχνολογίες, με κατάλληλη αξιοποίηση, θα μπορούσαν να εκτοξεύσουν την έρευνα, θεωρεί, δηλώνοντας γοητευμένη από πρότζεκτ που μπορεί να μας δώσουν μια ιδέα για «ποιο πράγμα μιλούν αυτά τα ζώα»
Έχει, πάντως, μια πρόταση για το θέμα της άγνοιας: μια ερώτηση για την Ποσειδωνία μέσα στις εξετάσεις άδειας ταχύπλοου, όπως γίνεται με τα σήματα οδήγησης.
Η δουλειά κάτω από το νερό έχει και τη δική της ένταση, που η Χριστίνα δεν κρύβει. «Νομίζω ότι αυτός είναι ο καλός δύτης, που έχει πάντα λίγο άγχος», λέει. «Κάποιοι που είναι λίγο “άντε πάμε κι ό,τι γίνει”, δεν θεωρώ ότι είναι τόσο ασφαλείς». Δεν το λέει θεωρητικά. Σε μια κατάδυση στα 18 μέτρα, κατάλαβε ξαφνικά ότι δεν έπαιρνε αέρα. Η μπουκάλα της είχε μείνει σχεδόν κλειστή από λάθος στον έλεγχο επιφανείας -κάτι που ακούγεται εφιαλτικό για εμάς που δεν έχουμε εμπειρία κάτω από το νερό. «Πανικοβλήθηκα», παραδέχεται κι εκείνη, και εξηγεί πως οι καταδύσεις αυτές δεν γίνονται μοναχικά, αλλά συντονισμένα. Έκανε το σήμα σε άλλο άτομο της ομάδας της, και το πρόβλημα λύθηκε με εφεδρικό οξυγόνο. «Δεν μου έχει τύχει άλλη φορά», λέει.
Μάλιστα, λίγο καιρό πριν από τη συνέντευξη, η εταιρεία της βίωσε έναν θάνατο που άγγιξε όλη την κοινότητα. Μια καθηγήτρια οικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Γένοβας, συνεργάτιδα του προγράμματος και, όπως την περιγράφει η Χριστίνα, «το πρόσωπο της Ποσειδωνίας», έχασε τη ζωή της μαζί με άλλους δύτες σε δυστύχημα μέσα σε σπηλιά στις Μαλδίβες. «Σοκαριστήκαμε», λέει, «και είπαμε όλοι “safety first”». Η ίδια δεν κάνει καταδύσεις σε σπηλιές ή ναυάγια χωρίς φως. «Δεν θέλω να νιώθω κλειστοφοβία», τονίζει.
Η Χριστίνα συνδυάζει την επιστήμη και τη βιωσιμότητα με την τέχνη του κοσμήματος, στη σελίδα της she.sells.seashells_jewellery. Η συνήθεια ξεκίνησε κι αυτή όταν ήταν παιδί, με τη μητέρα της, φτιάχνοντας wind chimes από κοχύλια. Δεν σκέφτηκε αρχικά να τα πουλήσει, μέχρι που άρχισε να δουλεύει στην Κύπρο και συνειδητοποίησε σε πόσο υλικό είχε πλέον πρόσβαση: στρείδια με ιριδίζον εσωτερικό, το εισβολικό είδος Pinctada radiata, sea glass, πεταλίδες που της πήρε καιρό να καταλάβει πώς να δουλέψει σε κόσμημα.
«Τα φορούσα και μου έλεγε κόσμος: “Α, τι ωραίο αυτό, από πού το πήρες;”. Και έλεγα: “Εγώ το έφτιαξα”», θυμάται.
Ακολουθεί έναν προσωπικό κανόνα: παίρνει νεκρά κελύφη, ιδίως αν είναι σπασμένα ή τρυπημένα, ώστε να είναι σίγουρη πως δεν θα χρησιμοποιηθούν από καβούρια ερημίτες που τα υιοθετούν ως σπίτι. Τα κοσμήματα πωλούνται σε φίλους, μικρά φεστιβάλ και workshops. «Δεν έχει φτάσει σε μέγεθος επιχείρησης», λέει, «αλλά πάει και λίγο μόνο του».
Το κομμάτι που της αρέσει περισσότερο σε όλη τη διαδικασία είναι το απρόβλεπτο. «Δεν ξέρω τι θα βρω την επόμενη φορά που θα βουτήξω, ή τι μπορεί να μου φέρει κάποιος και πώς θα το χρησιμοποιήσω», εξηγεί. «Αυτό μου αρέσει, ότι έχει μια έκπληξη και ένα problem solving όλη αυτή η διαδικασία».
Έχει φίλους που της φέρνουν δαγκάνες από καβούρια ή άλλα αντικείμενα του βυθού και τη ρωτάνε αν μπορεί να φτιάξει κάτι. Αποδέχεται την πρόκληση, ακόμα και αν δεν έχει ξανακάνει κάτι παρόμοιο.
Και βρίσκει πως, μεταξύ άλλων, η μαγεία με το χειροποίητο είναι ότι πίσω από όλα κρύβεται ένας άνθρωπος και όχι μια εταιρεία ή ένας κολοσσός. Παράλληλα, πιστεύει πως η τέχνη θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μήνυμα για ευαισθητοποίηση και ενημέρωση του κόσμου.
«Σε φέρνει σε επαφή με τη φύση και με τη θάλασσα. Ότι ένα κομμάτι γυαλί μπήκε κάποτε στο νερό από μια ακτή, το έφαγε η θάλασσα, το λείανε και μετά το ξανάβγαλε. Μπορεί να κουβαλάς μαζί σου μια ιστορία θαλασσινή. Αυτό είναι το concept», εξηγεί.
Το λεοντόψαρο είναι ένα ακόμη παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η Χριστίνα προσπαθεί να δώσει νέα ζωή σε υλικά που συνδέονται με τη θάλασσα. Το είδος είναι ξενικό και έχει εξαπλωθεί στη Μεσόγειο, δημιουργώντας προβλήματα στα τοπικά οικοσυστήματα. Έτσι, πρόσφατα άρχισε να ζητά από σεφ που το μαγειρεύουν να της κρατούν τα πτερύγια και τις ουρές, τα οποία αποξηραίνει και μετατρέπει σε κοσμήματα. «Μαθαίνεις το story πίσω από το κόσμημα», λέει. «Αυτό είναι από ψάρι; Ουάου». Για την ίδια, ένα τέτοιο αντικείμενο μπορεί να γίνει ένας διαφορετικός τρόπος να γνωρίσει κάποιος το λεοντόψαρο και την ιστορία της παρουσίας του στη Μεσόγειο, χωρίς να χρειάζεται να ξεκινήσει από μια επιστημονική διάλεξη για τα ξενικά είδη.
Άλλωστε, βλέπει τι μπορεί «να αγγίξει» τον κόσμο πιο εύκολα, μέσω μιας εικόνας σε μια ανάρτηση στα social media. Παρατήρησε πως μέσα σε πλαστικούς σωλήνες βρίσκονται συχνά χταπόδια, και σκέφτηκε πώς να το αξιοποιήσει: «Θέλω να βάλω post ότι φτιάξαμε όντως αυτό που λένε οι Beatles, το Octopus’s Garden. Τα χταπόδια πιστεύω θα συγκινήσουν περισσότερο».
Η Χριστίνα κουβαλά τη θάλασσα μαζί της και με έναν άλλον τρόπο. Έχει τατουάζ με δύο μέδουσες σε σχήμα γιν και γιανγκ στην πλάτη της. «Μου αρέσουν πάρα πολύ, γιατί είναι από τους πιο αρχέγονους οργανισμούς, από τότε που ο ωκεανός ήταν μια σούπα», εξηγεί. «Δεν έχουν καν κεντρικό νευρικό σύστημα, είναι ένα ζελέ, και κινούνται με έναν μαγευτικό τρόπο, σαν τα lava lamps».
Στο τέλος της κουβέντας, επανερχόμαστε στην Ποσειδωνία. «Ο ρυθμός της δεν μπορεί να ανταπεξέλθει στον ανθρώπινο», λέει η Χριστίνα. «Έχει εξελιχθεί για να αναπτύσσεται πολύ πιο αργά, και οι δικοί μας ρυθμοί είναι πολύ πιο έντονοι για να προσαρμοστεί». Η θαλάσσια βιολόγος δεν ζητά θαύματα, αλλά χρόνο. «Τουλάχιστον να σταματήσουν οι πιέσεις».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
