Ένα τυφλό άτομο μπορεί σήμερα να περιηγηθεί στο ίντερνετ με αυτονομία. Μπορεί να διαβάσει ειδήσεις, να κάνει αναρτήσεις στα social media ή συναλλαγές με τράπεζες. Μπορεί να κάνει και κάτι που παλιότερα θα έμοιαζε ανύπαρκτο σενάριο: να απολαύσει τηλεοπτικές σειρές ή βιντεοπαιχνίδια.
Μέχρι να πέσει σε captcha που του ζητά να βρει τα ποδήλατα στην εικόνα για να αποδείξει πως είναι άνθρωπος και όχι ρομπότ. Είτε σε pop-up διαφημίσεις, είτε σε δομικά προβλήματα εφαρμογών. Εκεί προκύπτει ένα ψηφιακό τείχος, συχνά ανυπέρβλητο.
Στον πυρήνα της, η πλοήγηση του διαδικτύου προσφέρει τα ίδια σε όλους. Ωστόσο, η εμπειρία διαφέρει σημαντικά. Για ένα τυφλό άτομο, η ψηφιακή πραγματικότητα δεν βασίζεται στα οπτικά ερεθίσματα, αλλά κυρίως στον ήχο. Παρότι έχουν γίνει πολλά βήματα, σήμερα πολλές ελλείψεις παραμένουν.
Η προσβασιμότητα δεν θα έπρεπε να είναι μια πράξη «καλοσύνης», αλλά ένα αυτονόητο δικαίωμα.
Στην Ελλάδα προκύπτουν ιδιαίτερα εμπόδια που αποκλείουν χιλιάδες ανθρώπους από την ψυχαγωγία, την κοινωνικοποίηση ή τις κρατικές υπηρεσίες. Παρά τις βελτιώσεις, υπάρχει ακόμη έλλειψη κουλτούρας, σύμφωνα με όσα είπε στο WIRED Greece η Χρυσέλλα Λαγαρία, Co-founder και CEO της Black Light, οργανισμού που εξειδικεύεται στην εκπαίδευση επιχειρήσεων πάνω στις ανάγκες των τυφλών ατόμων.
Η «ομπρέλα» της οπτικής αναπηρίας
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, εκτιμάται πως οι τυφλοί άνθρωποι παγκοσμίως είναι περίπου 40 εκατομμύρια και πως 295 εκατομμύρια έχουν μέτρια έως σοβαρή οπτική αναπηρία. Στην Ευρώπη, σύμφωνα με το European Blind Union, εκτιμάται πως ζουν περίπου 2,5 εκατομμύρια τυφλοί άνθρωποι, με πάνω από 30 εκατομμύρια να έχουν κάποιου είδους οπτική αναπηρία. Για την Ελλάδα δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία, αλλά εκτιμάται πως ο αριθμός των τυφλών ατόμων φτάνει περίπου τις 25.000-30.000.
Καθώς οι ανάγκες του κάθε τυφλού ατόμου μπορεί να διαφέρουν, η τεχνολογία πρέπει να λαμβάνει υπόψη πως η τύφλωση είναι μια «ομπρέλα». Στην Ελλάδα, νομικά τυφλός θεωρείται όποιος έχει οπτική οξύτητα μικρότερη από 1/20 στο καλύτερο μάτι.
Αυτό το φάσμα περιλαμβάνει όσους έχουν ολική ή μερική απώλεια όρασης, αλλά κι εκείνους που βλέπουν σκιές ή φως. Οι ποικίλες ανάγκες τους καλύπτονται από αναγνώστες οθόνης, μεγεθυντικούς φακούς ή άλλες εφαρμογές.
Από το Symbian στο VoiceOver
Ορόσημο για την τεχνολογία στάθηκε το 2009, με την κυκλοφορία του iPhone 3GS, που έφερε το VoiceOver και έθεσε τα θεμέλια για τη σύγχρονη προσβασιμότητα, διαδεχόμενο τις πρώτες προσπάθειες στα τηλέφωνα Symbian του 2005. Σήμερα, η ανάγνωση οθόνης είναι προεγκατεστημένη σε κάθε συσκευή iPhone ή Android. Ο χρήστης αγγίζει το interface και ακούει σε πραγματικό χρόνο την περιγραφή του σημείου επαφής: το κείμενο μιας ανάρτησης, το πλήκτρο που επέλεξε, την εικόνα που προβάλλεται. Αντίστοιχα εργαλεία υπάρχουν και σε υπολογιστές.
«Αυτή η αυτονομία είναι κατάκτηση που παλαιότερα θα θεωρούνταν επιστημονική φαντασία», αναφέρει η Χρυσέλλα Λαγαρία. Η ίδια, έχοντας εκ γενετής τύφλωση, γνωρίζει καλά ότι το λογισμικό είναι μόνο το ένα κομμάτι του παζλ. Το άλλο «παίζεται» από τους δημιουργούς των ιστοσελίδων και εφαρμογών. Εκεί εντοπίζονται τα σημαντικότερα προβλήματα.
User Experience: Πέρα από τη στοιχειώδη πρόσβαση
Από τις 28 Ιουνίου 2025, η Ευρωπαϊκή Πράξη Προσβασιμότητας (Νόμος 4994/2022) καθιστά υποχρεωτική τη συμμόρφωση με τα πρότυπα προσβασιμότητας σε προϊόντα, υπηρεσίες και ιστότοπους.
Ωστόσο, πολλές εφαρμογές παραμένουν μερικώς ή και καθόλου προσβάσιμες. Το ζήτημα, εξηγεί η Χρυσέλλα, δεν είναι μόνο να μπορείς να κάνεις κάτι σε στοιχειώδες επίπεδο, αλλά να έχεις και μια αξιοπρεπή εμπειρία χρήστη (User Experience – UX).
«Είναι απογοητευτικό να θέλεις να κάνεις μια καθημερινή εργασία, όπως να γραφτείς σε ένα newsletter ή να αγοράσεις κάτι online, και να βρίσκεις μπροστά σου εμπόδια όπως οπτικά captcha χωρίς ηχητική εναλλακτική», αναφέρει.
Κάτι που συχνά παραλείπεται από τις εικόνες στο διαδίκτυο είναι το εναλλακτικό κείμενο (alt text), το οποίο περιγράφει σύντομα το περιεχόμενό τους. Ο αναγνώστης οθόνης μπορεί να το διαβάσει και να αντιληφθεί μια εικόνα, αν το κείμενο είναι αναλυτικό. Πρόκειται για ένα απλό στην εφαρμογή του σύστημα. Ωστόσο στην πράξη συνήθως παραμελείται, και οι αυτόματες περιγραφές που προκύπτουν από συστήματα ΑΙ δεν είναι επαρκείς.
Χωρίς το alt text, εξηγεί η Χρυσέλλα, «τα τυφλά άτομα αποκλείονται από την αισθητική των προϊόντων, από τα memes, ακόμα και από την προσωπική πληροφορία μιας ανάρτησης στα social media».
Ως παράδειγμα, μας φέρνει οικογενειακή φωτογραφία σε γενέθλια, στην οποία φαίνεται ο εορτάζων μαζί με μια τούρτα και ένα μήνυμα τύπου «χρόνια πολλά». Η αυτόματη περιγραφή, αν υπάρχει, μπορεί να γράφει κάτι τέτοιο: «άτομα και κείμενο», χάνοντας όλη την ουσία, το συναίσθημα και το context.
Social media και ο γλωσσικός αποκλεισμός στην ψυχαγωγία
Στα social media, η κατάσταση έχει, επίσης, πολλά προβλήματα. Το Facebook υποχώρησε δομικά από την προσβασιμότητα τα τελευταία χρόνια -«κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Ντόναλντ Τραμπ», εκτιμά η Χρυσέλλα. Το TikTok παραμένει η πιο δυσπρόσιτη πλατφόρμα, καθιστώντας σχεδόν αδύνατο για έναν τυφλό χρήστη να ανεβάσει περιεχόμενο αυτόνομα.
Σύμφωνα με την ίδια, όσο οι πλατφόρμες εστιάζουν όλο και περισσότερο στο βίντεο, με short clips και reels, τόσο αποκλείουν τα τυφλά άτομα, που βασίζονται όλο και πιο πολύ σε χειροκίνητες περιγραφές που γράφουν οι χρήστες προαιρετικά.
Στην ψυχαγωγία, για την Ελλάδα το κενό είναι σε μεγάλο βαθμό γλωσσικό. Ενώ πλατφόρμες όπως το Netflix και το HBO προσφέρουν ηχητική περιγραφή, αυτή σπάνια υπάρχει στα ελληνικά. «Η μόνη σειρά του Netflix με αυτή τη δυνατότητα είναι το Μαέστρο», σημειώνει η Λαγαρία. Έτσι, αποκλείονται χιλιάδες τυφλοί άνθρωποι, ειδικότερα μεγαλύτερης ηλικίας, που δεν γνωρίζουν Αγγλικά. Ακόμα και σε ελληνικές πλατφόρμες, όπως το Ertflix, παρότι γίνονται προσπάθειες και υπάρχουν σειρές με ηχητική περιγραφή, η πλοήγηση παραμένει δύσχρηστη λόγω προβλημάτων στον σχεδιασμό, εξηγεί η συνιδρύτρια της Black Light.
Κρατικές υπηρεσίες, τράπεζες και η πρόκληση της εργασίας
Στις κρατικές υπηρεσίες και τις τράπεζες, επιμένει η ασυνέπεια. Στο gov.gr, ενώ οι βασικές βεβαιώσεις εκδίδονται εύκολα, άλλα βήματα, όπως η επιλογή ώρας για ραντεβού (π.χ. για ταυτότητα), είναι συχνά ακατόρθωτα.
Παράλληλα, μια νέα αναβάθμιση τραπεζικής εφαρμογής μπορεί να καταστρέψει τη χρηστικότητα μέσα σε μία νύχτα. Ένα παράδειγμα που μας αναφέρει είναι πως ενώ ένας τυφλός χρήστης μπορεί να πραγματοποιήσει αυτόνομα μια τραπεζική συναλλαγή, ενδέχεται η διαδικασία να κολλήσει σε κάποιο ασήμαντο σημείο, καθώς ένα κουτάκι μπορεί να μην είναι προσβάσιμο.
Πολλοί τυφλοί άνθρωποι κουράζονται από αυτές τις ελλείψεις, κι έτσι βρίσκουν κάποιον που βλέπει και του δίνουν το κινητό για να βοηθήσει. «Αυτό οδηγεί τα τυφλά άτομα σε μια διαρκή ματαίωση. Δεν θα έπρεπε να αναγκάζονται να κάνουν καθημερινό ακτιβισμό στα social media για να διορθωθεί ένα κουμπί στην πλατφόρμα», τονίζει η Χρυσέλλα, εξηγώντας πως, σε κάποιες περιπτώσεις, όπως με τις αιτήσεις για εμβόλια Covid, έγινε ακριβώς αυτό: οι ελλιπείς λειτουργίες διορθώθηκαν μετά από διαδικτυακές αντιδράσεις.
Μεγάλη πρόκληση παραμένει και η αγορά εργασίας. Η Ελλάδα έχει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά απασχόλησης ατόμων με αναπηρία στην ΕΕ (32,6% έναντι του ευρωπαϊκού μέσου όρου). Παρά τα προγράμματα της ΔΥΠΑ που καλύπτουν το 75% του μισθού, οι εργοδότες διστάζουν, συχνά επικαλούμενοι τη γραφειοκρατία.
Όλα αυτά εκκινούν, σύμφωνα με τη Χρυσέλλα, από μια έλλειψη κουλτούρας. «Δεν μας νοιάζει; Δεν το σκεφτόμαστε;» αναρωτιέται, και σημειώνει πως η προσβασιμότητα δεν θα έπρεπε να είναι μια πράξη «καλοσύνης», αλλά ένα αυτονόητο δικαίωμα.
«Χρειάζεται κουλτούρα, εκπαίδευση των νέων τυφλών στις σύγχρονες τεχνολογίες και, πάνω από όλα, τη συμμετοχή των ίδιων στο quality control των συστημάτων. Μόνο έτσι η προσβασιμότητα θα πάψει να είναι ένα “έξτρα” χαρακτηριστικό και θα γίνει η βάση πάνω στην οποία χτίζεται ο ψηφιακός κόσμος», καταλήγει.
