Δεκαετίες χρήσης της τεχνολογίας στις σχολικές τάξεις έχουν δημιουργήσει μια πολύ σαφή εικόνα, η οποία όμως δεν είναι αυτή που μας είχαν υποσχεθεί. Για χρόνια, οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν την τεχνολογία ως την απάντηση σε κάθε ζήτημα – συμπεριλαμβανομένων των ιδιαίτερα σύνθετων προκλήσεων του εκπαιδευτικού συστήματος. Σήμερα, σχεδόν το 90% των σχολείων στις Ηνωμένες Πολιτείες παρέχει στα παιδιά συσκευές συνδεδεμένες στο διαδίκτυο για σκοπούς «μάθησης» και πολλά σχολεία χρησιμοποιούν έως και 10-15 διαφορετικά προϊόντα/εφαρμογές EdTech (εκπαιδευτικής τεχνολογίας), στα οποία γονείς, μαθητές και εκπαιδευτικοί ξοδεύουν ώρες προσπαθώντας να τα διαχειριστούν. Τα αποτελέσματα είναι στην καλύτερη περίπτωση ανάμεικτα.
Οι υποσχέσεις της τεχνολογίας ως μεταρρυθμιστικής δύναμης μέσα στη σχολική τάξη όχι μόνο δεν έχουν υλοποιηθεί, αλλά φαίνεται επίσης να φέρνουν και τα αντίθετα αποτελέσματα.
Ενώ οι ιθύνοντες χάραξης πολιτικής των ΗΠΑ εξετάζουν όλα τα θέματα που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI), οι εκπαιδευτικοί υιοθετούν τα κομμάτια της τεχνολογίας που βρίσκονται ήδη στην τάξη. Καθώς η Ελλάδα κινείται προς μεγαλύτερη ενσωμάτωση της τεχνολογίας στην εκπαίδευση από το νηπιαγωγείο έως το λύκειο, αξίζει να εξετάσουμε προσεκτικά αυτή την εικόνα. Όχι για να αποφευχθεί πλήρως η τεχνολογία, αλλά για να εισέλθουμε σε αυτή με ανοιχτή ματιά. Με τα χρόνια, οι υποσχέσεις της τεχνολογίας στην σχολική τάξη ανακυκλώνονται με κάθε νέο κύμα τεχνολογίας:
– «Πιστεύω ότι ο κινηματογράφος είναι προορισμένος να φέρει επανάσταση στο εκπαιδευτικό μας σύστημα και ότι σε λίγα χρόνια θα αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό, αν όχι εξ ολοκλήρου, τη χρήση των σχολικών βιβλίων. Θα έπρεπε να πω ότι κατά μέσο όρο έχουμε περίπου δύο τοις εκατό αποτελεσματικότητα από τα σχολικά βιβλία όπως είναι γραμμένα σήμερα. Η εκπαίδευση του μέλλοντος, όπως τη βλέπω εγώ, θα διεξάγεται μέσω του κινηματογράφου… όπου θα είναι εφικτό να επιτύχουμε εκατό τοις εκατό αποτελεσματικότητα.» — Τόμας Έντισον, 1922
– «Σήμερα, βρισκόμαστε πραγματικά στα πρόθυρα μιας ιστορικής καμπής, όπου μια νέα γενιά διαδικτυακών εργαλείων θα μπορούσε να βοηθήσει στην αξιολόγηση της μάθησης κάθε μαθητή, παρέχοντας παράλληλα εξατομικευμένη διδασκαλία που βασίζεται σε συγκεκριμένα δυνατά σημεία και αντιμετωπίζει τις ατομικές αδυναμίες. Δυστυχώς, εάν το έθνος – η εκπαιδευτική κοινότητα, ειδικότερα – αποτύχει να επωφεληθεί από αυτή τη νέα τεχνολογία, κινδυνεύουμε να σπαταλήσουμε μια εξαιρετική ευκαιρία να δημιουργήσουμε μια αναγέννηση στη διδασκαλία και τη μάθηση.» — Education Week, 2012
– Το 2015 ξεκίνησε η Πρωτοβουλία Chan Zuckerberg με μια ρητή υπόσχεση να αναπτύξει λογισμικό «που κατανοεί πώς μαθαίνεις καλύτερα και πού πρέπει να εστιάσεις». Δήλωσαν ακόμη και δημόσια ότι θα μπορούσαν να οδηγήσουν έναν μέσο μαθητή στο κορυφαίο 2% των επιδόσεων. Αφού επένδυσαν πάνω από 100 εκατομμύρια δολάρια σε πρωτοβουλίες «εξατομικευμένης μάθησης», δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα χειροπιαστό που να το αποδεικνύει.
Σας ακούγεται οικείο; Κάθε γενιά EdTech υπόσχεται το ίδιο πράγμα – εξατομίκευση σε κλίμακα, ισότητα μέσω της πρόσβασης, το τέλος της ομοιόμορφης σχολικής τάξης – και το παρουσιάζει ως κάτι που τελικά (!) είναι τεχνολογικά εφικτό. Ενώ ο μηχανισμός έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου (ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαδίκτυο, υπολογιστές, tablet, MOOCs, Τεχνητή Νοημοσύνη), οι υποσχέσεις είναι σχεδόν ίδιες από γενιά σε γενιά.
Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη (Generative AI) διαφέρει ριζικά. Εμφανίστηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα, δεν είναι ούτε σταθερή ούτε αξιόπιστη, ενώ ακόμη και οι ίδιοι οι δημιουργοί της δεν κατανοούν πλήρως τον τρόπο λειτουργίας της.
Για τους γονείς, τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς η υπόσχεση είναι η «εξατομίκευση». Για την αγορά η υπόσχεση είναι η αποτελεσματικότητα. Αλλά η μάθηση είναι απο τη φύση της μια επίπονη, μη αποτελεσματική και επαναλαμβανόμενη διαδικασία – αυτό είναι που κάνει τη μάθηση να αποτυπώνεται στο μυαλό μας. Δεν υπάρχει κάποια μαγική συνταγή για να διευκολύνουμε τη μάθηση. Ο στόχος της τεχνολογίας στην εκπαίδευση (και θα έλεγα στους περισσότερους τομείς) δεν πρέπει να είναι η «αποδοτικότητα», αλλά η αποτελεσματικότητα. Οι υποστηρικτές της EdTech θα υποστηρίξουν ότι η αποτελεσματικότητα είναι ο στόχος, αλλά έχουμε δει αρκετά για να γνωρίζουμε ότι ακόμα κι αν είναι στη θεωρία, αυτό δεν συμβαίνει καθόλου στην πράξη.
Έχουμε ξαναδεί αυτό το έργο.
Οι υποσχέσεις της τεχνολογίας ως μεταρρυθμιστικής δύναμης μέσα στη σχολική τάξη όχι μόνο δεν έχουν υλοποιηθεί, αλλά φαίνεται επίσης να φέρνουν και τα αντίθετα αποτελέσματα. Θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμες; Σίγουρα. Υπάρχουν μέρη που το κάνουν καλά; Πιθανώς. Αλλά ως επί το πλείστον, αυτό που έχουμε δει είναι η τεχνολογία να επιστρατεύεται ως υποκατάστατο του ανθρώπινου δυναμικού – ένα υποκατάστατο που στην πράξη μετατρέπεται σε ένα πρόσθετο βάρος το οποίο πρέπει να επωμιστούν οι εκπαιδευτικοί και το προσωπικό, υποβαθμίζοντας παράλληλα την εμπειρία των μαθητών. (Ρωτήστε οποιονδήποτε Αμερικανό εκπαιδευτικό πόσο χρόνο αφιερώνει στην αξιολόγηση προβλημάτων πληροφορικής ή ή προσπαθώντας να ελέγξει τι κάνουν οι μαθητές στις οθόνες τους.)
Η αλήθεια είναι ότι ανεξάρτητα από τις δυναμικές μιας τεχνολογίας, οι δυνατότητες καταρρέουν κατά την εφαρμογή.
Σε αντίθεση με την παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη, τα ψηφιακά προϊόντα που βρίσκονται σήμερα στις σχολικές αίθουσες (φορητοί υπολογιστές, iPad και διαδίκτυο) ήταν γνωστά και κατανοητά όταν πρωτοεμφανίστηκαν. Ίσως όχι από όλους τους εκπαιδευτικούς, αλλά οι άνθρωποι που κατασκεύασαν και διαχειρίστηκαν αυτή την τεχνολογία κατανοούσαν το πώς και το γιατί λειτουργούσε. (Ήταν αυτό που οι μελετητές αποκαλούν «τεχνολογίες υιοθέτησης».) Εντάχθηκαν στο προσκήνιο σταδιακά, και η απόδοσή τους ήταν αρκετά σταθερή, αξιόπιστη και προβλέψιμη· οι προκλήσεις απέρρεαν κυρίως από την προσπάθεια να διατηρηθεί η προσήλωση των παιδιών στα καθήκοντά τους και να αποτραπεί η πρόσβασή τους σε συγκεκριμένα είδη περιεχομένου. (Κάτι που, βάσει όλων των ενδείξεων, έχει αποδειχθεί σχεδόν αδύνατο, δεδομένου ότι τα παιδιά παίζουν τακτικά παιχνίδια, χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρακολουθούν YouTube, ακόμη και πορνογραφικό υλικό, στις συσκευές που τους έχουν παραχωρηθεί από το σχολείο.)
Ακόμη και υπό τις βέλτιστες συνθήκες, η Τεχνητή Νοημοσύνη μετατρέπει τη μάθηση σε μια κενή περιεχομένου συναλλαγή, ενισχύοντας μια γενικευμένη κοινωνική εμμονή με τα αποτελέσματα (outputs) εις βάρος της ουσίας.
Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη (Generative AI) διαφέρει ριζικά. Εμφανίστηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα, δεν είναι ούτε σταθερή ούτε αξιόπιστη, ενώ ακόμη και οι ίδιοι οι δημιουργοί της δεν κατανοούν πλήρως τον τρόπο λειτουργίας της. Ακόμη και όταν αποδεικνύεται χρήσιμη, απαιτείται ένα πλήθος προϋποθέσεων προκειμένου να επιτευχθεί αυτή η χρησιμότητα. Η αποτελεσματική χρήση της είναι μια περίπλοκη διαδικασία ακόμη και για ώριμους ενήλικες με υψηλό βαθμό ψηφιακού εγγραμματισμού, και ακόμη και τότε, οι απόψεις διίστανται ως προς τη χρησιμότητα και τους περιορισμούς της.
Επιπλέον, η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη ενέχει νέους και πιο σύνθετους κινδύνους, οι οποίοι είναι λιγότερο ορατοί σε σχέση με το gaming ή την παρακολούθηση YouTube και είναι (κατά την άποψή μου) πολύ πιο ανησυχητικοί. Αναφέρομαι σε ζητήματα όπως η γνωστική αποφόρτιση (cognitive offloading), η κάμψη της κριτικής σκέψης, ακόμη και η άμβλυνση του ενδιαφέροντος, φαινόμενα που γίνονται αισθητά ακόμη και σε σεμινάρια πανεπιστημίων της Ivy League.
Γιατί, λοιπόν, σπεύδουμε να την ενσωματώσουμε στην εκπαίδευση; Μετά λύπης μου σάς ενημερώνω ότι δεν διαθέτω μια οριστική απάντηση. Εικάζω ότι πρόκειται για έναν συνδυασμό παραπλανητικού μάρκετινγκ, μαγικής σκέψης και διεκπεραιωτικών αποφάσεων, οι οποίες ιεραρχούν την επιχειρησιακή «αποδοτικότητα» πάνω από την ίδια τη διαδικασία της μάθησης, η οποία από τη φύση της είναι μη αποδοτική. Μπορώ, ωστόσο, να διατυπώσω μια πρόταση:
Οφείλουμε να διαχωρίσουμε την εκμάθηση της χρήσης της τεχνολογίας από τη χρήση της τεχνολογίας ως εργαλείου μάθησης.
Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες, οι οποίες απαιτούν διαφορετικές προσεγγίσεις και διαφορετικές προϋποθέσεις για την ευόδωσή τους.
Η διδασκαλία των παιδιών σχετικά με τη χρήση των νέων τεχνολογιών είναι απολύτως λογική. Αποτελεί μέρος της πραγματικότητάς μας και τα παιδιά μπορούν και πρέπει να κατανοήσουν την ύπαρξή της, καθώς και τον τρόπο αποτελεσματικής αξιοποίησής της. Προφανώς, μπορούμε να συζητήσουμε για το πότε μια τέτοια προσέγγιση είναι παιδαγωγικά ενδεδειγμένη (όπως, για παράδειγμα, το γεγονός ότι τα παιδιά δεν χρησιμοποιούν αριθμομηχανές προτού κατακτήσουν τις βασικές πράξεις της αριθμητικής), ωστόσο πρόκειται για μια βάσιμη πρόταση. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτούνται εκπαιδευτικοί που κατανοούν την τεχνολογία, ώστε να τη διδάξουν και να προσφέρουν ευκαιρίες πρακτικής εφαρμογής για την επίτευξη ενός συγκεκριμένου στόχου.
Τα παιδιά που αποκτούν εξάρτηση από αυτά τα προϊόντα θα ζήσουν τη ζωή τους μέσα στο «κουτί» που δημιουργεί η AI για αυτά. Η εξάρτηση τους στερεί την αυτενέργεια. Τους στερεί την ικανότητα να παράγουν τις δικές τους σκέψεις, να καταλήγουν στα δικά τους συμπεράσματα και να αναπτύσσουν τις δικές τους απόψεις και τη δική τους φωνή. Η ιδέα ότι θα «μείνουν πίσω» είναι απλώς το αποτέλεσμα των γονιών που παρασύρονται από την υπερβολική προβολή (hype) του μάρκετινγκ. Μην παραπλανηθείτε.
Αντίθετα, η χρήση της τεχνολογίας ως οχήματος για τη μάθηση αποτελεί μια εντελώς διαφορετική υπόθεση. Δεν θα ισχυριστώ ότι στερείται χρησιμότητας, αλλά θα τονίσω ότι δεν υφίστανται «σύντομοι δρόμοι» (hacks) στη μάθηση. Ενδεχομένως στον εργασιακό χώρο να είναι ωφέλιμο να εξοικονομείται χρόνος ή να περιορίζονται οι επαναλαμβανόμενες εργασίες… όχι όμως στην εκπαίδευση, διότι Η ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΕΙΝΑΙ Ο ΤΡΟΠΟΣ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΜΑΘΑΙΝΕΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ. Η μάθηση είναι μια διαδικασία από τη φύση της ανιαρή και επίπονη. Ορισμένες φορές είναι ενδιαφέρουσα και συναρπαστική, αλλά τις περισσότερες φορές είναι απογοητευτική και ανιαρή… ιδίως στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, όταν το παιδί θα προτιμούσε να παίζει με τους φίλους του.
Ακόμη και υπό τις βέλτιστες συνθήκες, η Τεχνητή Νοημοσύνη μετατρέπει τη μάθηση σε μια κενή περιεχομένου συναλλαγή, ενισχύοντας μια γενικευμένη κοινωνική εμμονή με τα αποτελέσματα (outputs) εις βάρος της ουσίας.
Το συμπέρασμα είναι ότι η διδασκαλία μέσω της τεχνολογίας, ιδιαίτερα στις μικρότερες βαθμίδες, αποτελεί ουσιαστικά μια πρακτική εξωτερικής ανάθεσης (outsourcing). Πρόκειται για την αντικατάσταση του ανθρώπινου κεφαλαίου, είτε επειδή απαιτείται μείωση του κόστους είτε επειδή παρατηρείται έλλειψη του αναγκαίου ανθρώπινου δυναμικού και αναζητείται μια εναλλακτική λύση. Σε κάθε περίπτωση, η τεχνολογία δεν βρίσκεται μέσα στη σχολική τάξη επειδή βοηθά τα παιδιά να μάθουν.
«Μα Έμιλυ, χρειαζόμαστε τον “ψηφιακό γραμματισμό”!»
Αν με τον όρο «ψηφιακός γραμματισμός» εννοούμε την εκμάθηση της χρήσης των υπολογιστών και του διαδικτύου για την εύρεση και την πλοήγηση σε πληροφορίες, τη δημιουργία έργων και την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας της τεχνολογίας… σύμφωνοι. Αυτό βγάζει νόημα. Το να χρησιμοποιούμε όμως την τεχνολογία για να διδάξουμε στα παιδιά βασικές γνώσεις (όπως ανάγνωση, γραφή και μαθηματικά) ΔΕΝ αποτελεί «ψηφιακό γραμματισμό» — είναι μια ψευδαίσθηση μάθησης που τελικά καθηλώνει τον πραγματικό γραμματισμό.
Το να είναι κανείς ψηφιακά εγγράμματος σημαίνει να γνωρίζει πώς να ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ την τεχνολογία για να πετύχει κάτι. Δεν σημαίνει ότι τα ψηφιακά προϊόντα θα σου μάθουν ανάγνωση, γραφή και μαθηματικά. Είναι σαν να ισχυρίζεται κανείς ότι μπορείς να διδάξεις αριθμητική χρησιμοποιώντας αριθμομηχανές. Είναι κακές οι αριθμομηχανές; Όχι. Μπορούν να φανούν χρήσιμες; Φυσικά. Μπορεί ένας μαθητής της Β’ Δημοτικού να μάθει βασική αριθμητική μέσα από μια αριθμομηχανή; Προφανώς όχι. Κάνεις πράξεις με μια αριθμομηχανή στο λύκειο ΕΠΕΙΔΗ ΕΜΑΘΕΣ ΠΡΩΤΑ ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ, και πλέον μπορείς να κάνεις μαθηματικά ανώτερου επιπέδου επειδή οι έννοιες υπάρχουν ήδη στο μυαλό σου.
Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από την πράξη. Αυτό δεν αποτελεί προσωπική μου άποψη, αλλά την κοινή θέση των ειδικών στην παιδοψυχολογία και την ανάπτυξη. Τα παιδιά είναι μικροί επιστήμονες και μαθαίνουν ΒΙΩΝΟΝΤΑΣ τον κόσμο… προσπαθώντας, αποτυγχάνοντας και εξερευνώντας. Το να τους προσφέρουμε αυτό που (ορισμένοι) ενήλικες φαντάζονται ως «παράκαμψη» για τη μάθηση, τους στερεί τις ίδιες τις εμπειρίες που χτίζουν τη γνώση, την ικανότητα και την αυτοπεποίθηση.
«Μα Έμιλυ! Αν δεν βάλουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη στη ζωή τους, τα παιδιά μας θα μείνουν πίσω!»
Μιας και πρόκειται για ένα ερώτημα που εστιάζει στην επιτυχία… ποιος πιστεύετε ότι θα καταφέρει να μπει και να αποφοιτήσει από το MIT; Το παιδί που απλώς ξέρει να χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) ή εκείνο που μπορεί να σχεδιάζει, να κατασκευάζει και να σκέφτεται έξω από τα καθιερωμένα πλαίσια; Τα παιδιά που αποκτούν εξάρτηση από αυτά τα προϊόντα θα ζήσουν τη ζωή τους μέσα στο «κουτί» που δημιουργεί η AI για αυτά. Η εξάρτηση τους στερεί την αυτενέργεια. Τους στερεί την ικανότητα να παράγουν τις δικές τους σκέψεις, να καταλήγουν στα δικά τους συμπεράσματα και να αναπτύσσουν τις δικές τους απόψεις και τη δική τους φωνή. Η ιδέα ότι θα «μείνουν πίσω» είναι απλώς το αποτέλεσμα των γονιών που παρασύρονται από την υπερβολική προβολή (hype) του μάρκετινγκ. Μην παραπλανηθείτε.
Ο Justin Reich, καθηγητής Ψηφιακών Μέσων στο MIT, υποστηρίζει ότι η ταχεία υιοθέτηση ψηφιακών τεχνολογιών στα σχολεία δεν επιφέρει διαρκή οφέλη στους μαθητές, βάσει της έρευνάς του. Σημειώνει ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις πως οι πρώτες χώρες που σύνδεσαν τις τάξεις τους στο διαδίκτυο υπερέχουν σε εκπαιδευτικό επίπεδο, οικονομική ανάπτυξη ή ευημερία.
Διαβάστε το ξανά αυτό. «Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι οι πρώτες χώρες που σύνδεσαν τις τάξεις τους στο διαδίκτυο υπερέχουν…»
Με όλα αυτά ως δεδομένα, δυστυχώς δεν είμαστε εμείς εκείνοι που παίρνουν τις αποφάσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, τα σχολεία δέχονται πιέσεις να εντάξουν την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) στην τάξη για ένα σωρό λόγους. Τι μπορούμε να κάνουμε λοιπόν;
Να διαχωρίσουμε σαφώς το να βοηθάμε τα παιδιά να μάθουν πώς να χρησιμοποιούν μια τεχνολογία, από το να χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να μάθουν.
Να υπενθυμίσουμε στους σχολικούς υπεύθυνους ότι τους έχουν ξαναπουλήσει ακριβώς την ίδια υπόσχεση στο παρελθόν, και αυτή τη στιγμή μαζεύουν τα σπασμένα. Τι ακριβώς τους κάνει να πιστεύουν ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν διαφορετικά αυτή τη φορά; Ειδικά αν αναλογιστούμε ότι, σε αντίθεση με τα λάπτοπ, τα iPad και το διαδίκτυο, η παραγωγική AI (generative AI) δεν είναι ούτε σταθερή ούτε αξιόπιστη, και ούτε καν οι ίδιοι οι δημιουργοί της δεν κατανοούν πλήρως πώς λειτουργεί.
Να ρωτήσουμε: ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΤΟΧΟΣ; Μήπως η κάλυψη λειτουργικών κενών; Πώς μοιάζει η επιτυχία; Ποιοι είναι οι δείκτες επιτυχίας και πώς σκοπεύετε να τους παρακολουθείτε;
Αυτή είναι η δεύτερη φορά που το Silicon Valley πουλάει ένα παραμύθι για τις δήθεν δυνατότητες της τεχνολογίας να μεταμορφώσει την εκπαίδευση, να εξατομικεύσει τη μάθηση για όλα τα παιδιά και να την εκδημοκρατίσει! Και τώρα, μαζεύουμε τα σπασμένα… Ας μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος.
Η Emily Tavoulareas είναι η Ιδρύτρια και Διευθύντρια του Home Screen — έργο που ασχολείται με το πώς η τεχνολογία διαστρεβλώνει τη ζωή και τις σχέσεις μας, καθώς και με το πώς να το αντιμετωπίζουμε. Ήταν ιδρυτικό μέλος της U.S. Digital Service (της ομάδας που μετατράπηκε σε DOGE) και Ανώτερη Σύμβουλος του Chief Technology Officer του Λευκού Οίκου. Είναι επιμελήτρια του U.S. Digital Service Origins, Διευθύντρια τoυ προγράμματος Τεχνολογίας και Πολιτικής του Κογκρέσου, και διδάσκει στη Σχολή Δημόσιας Πολιτικής Georgetown McCourt.
