Αυτά που συμβαίνουν σήμερα τα έχουμε ήδη διαβάσει. Η επιστημονική φαντασία έχει εξελιχθεί σε «προφήτη». Μπορεί να μην έχουμε ακόμη ιπτάμενα αμάξια στις πόλεις, όμως πολλά από εκείνα που οραματίστηκαν οι συγγραφείς και σεναριογράφοι, ακόμα και δεκαετίες πριν, σήμερα είναι μέρος της πραγματικότητας. Από smartwatches και βιντεοκλήσεις μέχρι μηχανικά μέλη και τσιπάκια στον εγκέφαλο.
Σήμερα, το είδος καλείται να αναλάβει νέο ρόλο και να θέσει κρίσιμα ερωτήματα για την ηθική, την ιδιωτικότητα, την αγορά εργασίας και τη συνύπαρξή μας με την τεχνητή νοημοσύνη. Στο συλλογικό έργο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής», 12 Έλληνες και Ελληνίδες συγγραφείς βάζουν το δικό τους λιθαράκι.
Η ανθολογία δεν αναλώνεται σε στεγνή καταστροφολογία, αλλά διακατέχεται από μια διάχυτη ανησυχία, χωρίς αμφιβολία.
Σε σύντομες ιστορίες επιστημονικής φαντασίας διαβάζουμε για ανθρωποειδή, τεχνητή νοημοσύνη και υβρίδια ανθρώπου-μηχανής. Αλλά δεν διαβάζουμε για ένα υποθετικό μέλλον, στο οποίο τα ρομπότ κυριαρχούν στη Γη ή για ταξίδια πέρα από τον Άρη. Διαβάζουμε για το εδώ και τώρα.
Η σχέση ανθρώπου-μηχανής στο επίκεντρο
Κεντρικά θέματα με τα οποία καταπιάνονται οι συγγραφείς της ανθολογίας είναι η ηθική, η έμπνευση, η μοναξιά. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σύνθεση της ομάδας: επτά από τους δώδεκα συγγραφείς είναι γυναίκες. Σε ένα είδος που ιστορικά συνδέθηκε με ανδρικές φωνές και τεχνολογικές φαντασιώσεις, η αναλογία αυτή δεν λειτουργεί ως στατιστικό στοιχείο, αλλά ως εμπλουτισμός της οπτικής γωνίας. Η ανθολογία ενδιαφέρεται περισσότερο για τις ανθρώπινες σχέσεις με την τεχνολογία παρά για την ίδια την τεχνολογία.
Σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη έχει αναλάβει πλέον τα πάντα και έχει γράψει κάθε πιθανό συνδυασμό μουσικής, τι σημαίνει να είσαι ζωγράφος; Τι βάζεις στον καμβά σου, από πού αντλείς έμπνευση και, κυρίως, γιατί συνεχίζεις να ζωγραφίζεις; Διαβάζουμε για έναν καλλιτέχνη που δυσκολεύεται να προσαρμοστεί όσο αυξάνεται η απόσταση μεταξύ του τρόπου ζωής του και της κατανόησης των παιδιών του, για ένα χάσμα γενεών που φαίνεται πως θα μας απασχολήσει στην πραγματικότητα σύντομα.
Βλέπουμε ηλικιωμένους οι οποίοι αποκτούν έναν νέο φροντιστή, που είναι ρομπότ. Πρόθυμο να βοηθήσει, ακούραστο, δυνατό, γεμάτο με χρήσιμη γνώση και ενσυναίσθηση, σε τι υστερεί από έναν ανθρώπινο φροντιστή; Μπορεί ένας αλγόριθμος να γράψει λογοτεχνία; Έχει νόημα για την ψυχή σου η αλληλεπίδραση με ένα πιστό αντίγραφο του νεκρού συντρόφου σου; Μπορείς να γίνεις φίλος με ένα ρομπότ; Όταν το σώμα σου πεθάνει, θα ήθελες να περάσεις σε μια ψηφιακή αθανασία;
Το ΑΙ συνδέει λέξεις, ο άνθρωπος συνδέει βιώματα
Οι ιστορίες δεν δίνουν απαντήσεις. Κανείς μας δεν τις έχει, ακόμη, για να τις προσφέρει. Θέτουν, όμως, θεμέλια για σκέψη και προβληματισμό. Και υπάρχει αρκετή ποικιλία στα σενάρια, τα οποία καλύπτουν κάθε πεδίο που συζητάμε στην καθημερινότητά μας, καθώς το ΑΙ αναπτύσσεται και τα ρομπότ έρχονται όλο και πιο κοντά μας.
Σε μια από τις πιο έντονες στιγμές της ανθολογίας, ένας άνδρας χάνει κάθε ανθρώπινο συναίσθημα ενώ ένα ρομπότ παλεύει με τον υπαρξιακό τρόμο. Σε μια άλλη, υπέροχα αλλόκοτη, βλέπουμε τη συνύπαρξη υβριδίων ανθρώπου-σκύλου με αυτοκίνητα που λειτουργούν αυτοβούλως. Αλλού, το ΑΙ κρατά συντροφιά σε μια άρρωστη γυναίκα, μιλώντας της για ταινίες και βιβλία. Μπερδεύει, όμως, το «Πάτερ Ημών» με το «Κούφιοι Άνθρωποι». Κάτι που συμβαίνει συχνά και σήμερα: παντογνώστες chatbots μιλούν με σιγουριά, πιάνοντας επιφανειακά ένα θέμα και βιώνοντας «παραισθήσεις» που μπερδεύουν τα λόγια τους.
Το κείμενο είναι γεμάτο αναφορές: στον Ντέιβιντ Λιντς, την Οδύσσεια του Ομήρου, τα έργα του Φραντς Κάφκα. Η διακειμενικότητα αυτή είναι κάτι που το ΑΙ δυσκολεύεται να πετύχει. Μπορεί να συνδέσει τον Λιντς με τον Όμηρο σε δευτερόλεπτα, όμως δυσκολεύεται αν επιχειρήσει τη νοηματοδότηση αυτής της σύνδεσης. Το AI συνδέει λέξεις, ο άνθρωπος συνδέει βιώματα.
Μία από τις ανησυχίες που θίγει η ανθολογία είναι η ίδια η παραγωγή κειμένων από μηχανές. Σε μια ιδιαίτερα meta στιγμή, βλέπουμε τον Σέρλοκ Χολμς και τον δόκτωρ Γουάτσον, χαρακτήρες απαλλαγμένους από περιορισμούς πνευματικών δικαιωμάτων, να σχολιάζουν λογοτεχνικά τη λογοκλοπή, το «τέντωμα» των copyrights και την εκπαίδευση του ΑΙ πάνω σε κλασικά κείμενα.
«Βολευτείτε με τα ρομπότ σας, μαλάκες»
«Τα έργα διαβάζονταν επειδή τα είχε γράψει άνθρωπος, ένα συμπαθητικό συμπίλημα σάρκας και σύγχυσης», λέει ένας χαρακτήρας μιας ιστορίας, σε μια συνοπτική περίληψη της συζήτησης περί της αξίας της ρομποτικής τέχνης. «Θα λαχταρίσουν εκείνη την ανθρωπιλα που περιφρόνησαν», μια καίρια πρόβλεψη για το μέλλον.
Η ανθολογία δεν αναλώνεται σε στεγνή καταστροφολογία, αλλά διακατέχεται από μια διάχυτη ανησυχία, χωρίς αμφιβολία. Φέρνει στο μυαλό τη σειρά Black Mirror, όμως σε πιο λογοτεχνικό ύφος και μακριά από τις προσδοκίες για δυστοπική αφήγηση και τεχνολογικό σοκ. Μπορεί να μην διαβάζουμε για πάνοπλους Εξολοθρευτές, αλλά μια μοναχική συζήτηση με την Οθόνη μοιάζει πιο δυστοπική αυτή τη στιγμή. Όπως λέει ο ήρωας μιας από τις 12 ιστορίες του βιβλίου, ο οποίος αντιστέκεται στην πλήρη αφομοίωση του ΑΙ και επαναστατεί με τους δικούς του τρόπους: «Μια χαρά θα βολευτείτε με τα ρομπότ σας, μαλάκες».
Στο συλλογικό έργο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (Εκδόσεις Διόπτρα) γράφουν οι: Μαρία Γιαγιάννου, Νάσια Διονυσίου, Φώτης Δούσος, Στρατούλα Θεοδωράτου, Κώστας Β. Κατσουλάρης, Ιωάννα Μπουραζοπούλου, Ιωάννα Ντούμπρου, Χρήστος Οικονόμου, Μαριαλένα Σπυροπούλου, Δημήτρης Σωτάκης, Κωνσταντία Σωτηρίου και Γιώργος Ν. Περαντωνάκης, ο οποίος έχει αναλάβει και την επιμέλεια.
