Η τεχνολογία δεν οργανώνει μόνο τη δουλειά μας ή την πρόσβασή μας στην πληροφορία, αλλά ταυτόχρονα παρεμβαίνει στον τρόπο που σχετιζόμαστε, που αγχωνόμαστε, που αναζητούμε επιβεβαίωση. Από το ατελείωτο doomscrolling μέχρι την εμφάνιση AI companions που είναι πάντα διαθέσιμοι και πρόθυμοι, ένα νέο ψηφιακό περιβάλλον διαμορφώνεται.
Η Άννα Λέμπκε, καθηγήτρια ψυχιατρικής στο Stanford και μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές διεθνώς στο πεδίο της εξάρτησης, δεν αντιμετωπίζει αυτά τα φαινόμενα ως απλές τεχνολογικές τάσεις. Τα διαβάζει μέσα από τον φακό της νευροβιολογίας, της συμπεριφοράς και της σύγχρονης οικονομίας της προσοχής. Μετά το Dopamine Nation, όπου ανέλυσε πώς ο σύγχρονος κόσμος έχει μετατρέψει την αναζήτηση της ευχαρίστησης σε μαζικό μηχανισμό υπερδιέγερσης, στρέφει τώρα την προσοχή της στην AI.
«Προτείνουμε στους ανθρώπους να μην ενημερώνονται από τα social media. Να απομακρυνθούν εντελώς από αυτά ή, τουλάχιστον, να πάψουν να είναι το βασικό τους μέσο ενημέρωσης. Να στραφούν στην έντυπη δημοσιογραφία ή γενικά σε long-form journalism».
Τι συμβαίνει όταν η μηχανή δεν είναι πια μόνο εργαλείο, αλλά συνομιλητής; Όταν δεν σου δίνει απλώς πληροφορία, αλλά επιβεβαίωση; Όταν η ψηφιακή εξάντληση εναλλάσσεται με την ψευδαίσθηση παρηγοριάς μιας μηχανής που μοιάζει να σε «θυμάται»;
Για τη Λέμπκε, αυτά δεν είναι περιφερειακά ερωτήματα της τεχνολογίας. Είναι ερωτήματα για το πώς αλλάζει η ανθρώπινη συμπεριφορά.
━ Έχετε μιλήσει για την «οικονομία της ντοπαμίνης». Πού εντάσσονται σε αυτό το πλαίσιο οι σχέσεις με την AI και το doomscrolling;
Κατά τη γνώμη μου, η AI είναι μια πιο ισχυρή μορφή social media, όπου τα τεχνολογικά χαρακτηριστικά είναι πιο βαθιά ενσωματωμένα μέσα στην πλατφόρμα. Στα social media βλέπεις ποσοτικοποιημένα likes. Στην AI έχεις κολακευτικές απαντήσεις. Συνεχή επιβεβαίωση, επικύρωση μέσα από τις απαντήσεις του μεγάλου γλωσσικού μοντέλου. Είναι το ίδιο δυνητικά εθιστικό μέσο, αλλά ανθρωπομορφοποιημένο – φτιαγμένο ώστε να μοιάζει περισσότερο με ανθρώπινο διάλογο.
━ Πού εντοπίζετε τον πυρήνα της διαφοράς;
Το στοιχείο της σχέσης που έκανε τα social media τόσο ισχυρά -τα likes, τα shares, τα σχόλια, οι αναρτήσεις- εδώ αντικαθίσταται από τη σχέση με την ίδια την AI. Δεν υπάρχει καν η προσποίηση ότι αλληλεπιδρούμε με άλλους ανθρώπους. Αγκαλιάζουμε ανοιχτά την αλληλεπίδραση με κάτι μη ανθρώπινο, αλλά τόσο ενισχυτικό που δημιουργεί την ψευδαίσθηση ανθρώπινης σχέσης. Και αυτή γίνεται ακόμη πιο ισχυρή μέσω των μηχανισμών κοινωνικής επιβεβαίωσης, της πολλαπλής ανταλλαγής, της κολακευτικής γλώσσας. Έρευνες έχουν δείξει ότι μετά από μόλις δύο ή τρεις διαδράσεις με ένα AI avatar, ένα άτομο είναι πολύ πιθανότερο να περάσει πολύ περισσότερο χρόνο απ’ όσο είχε σκοπό.
━ Άρα λειτουργούν πάνω στα ίδια μονοπάτια ανταμοιβής όπως τα social media;
Ναι. Δεν έχω δει ακόμη άμεσες μελέτες fMRI (μαγνητικής απεικόνισης) που να εξετάζουν ειδικά αυτό, αλλά μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αυτές οι σχέσεις με AI avatars ενεργοποιούν τα ίδια μονοπάτια ανταμοιβής που ενεργοποιούν τα ναρκωτικά και το αλκοόλ. Αυτό που βλέπουμε είναι ότι τα ίδια δυναμικά χαρακτηριστικά που μετατρέπουν κάτι σε εθιστικό υπάρχουν κι εδώ: πρόσβαση χωρίς τριβές, μεγάλη ποσότητα, υψηλή ένταση προσαρμοσμένη στον χρήστη, και καινοτομία με αβεβαιότητα. Αυτοί είναι οι παράγοντες για τους οποίους μιλάω στο Dopamine Nation και όταν συζητάμε για τα social media.
━ Τι αλλάζει με την τεχνητή νοημοσύνη;
Στην AI, αυτοί οι παράγοντες όχι μόνο υπάρχουν, αλλά είναι ενσωματωμένοι πιο βαθιά και πιο αόρατα. Ως προς την εξατομικευμένη ένταση, δύσκολα μπορεί να υπάρξει κάτι πιο προσαρμοσμένο από αυτή τη συνεχή ανταλλαγή, τη διαρκή συνομιλία, όπου η AI μοιάζει να σε θυμάται και να σε κρατά στο μυαλό της. Κι αυτό, παρεμπιπτόντως, είναι εξαιρετικά ισχυρό από συναισθηματική άποψη, γιατί μοιάζει σαν αυτό το «άτομο» να σε σκέφτεται ακόμη κι όταν δεν είστε μαζί. Φυσικά δεν υπάρχει πραγματική σκέψη στην AI, αλλά αυτή είναι η εμπειρία του χρήστη και είναι εξαιρετικά ενισχυτική. Και μετά υπάρχει η καινοτομία και η αβεβαιότητα, δηλαδή η αίσθηση μιας αυθόρμητης, αυθεντικής απάντησης, ενώ δεν ισχύει κάτι τέτοιο.
━ Τι σημαίνει αυτό για την πραγματική οικειότητα, ειδικά αν ξέρουμε ότι η AI μπορεί να μιμηθεί έναν άνθρωπο;
Ένας τρόπος να καταλάβουμε τους πιθανούς κινδύνους κάθε νέας τεχνολογίας είναι να κοιτάξουμε τις πιο ακραίες μορφές χρήσης. Αν κοιτάξεις ανθρώπους που μιλούν με το AI avatar τους σχεδόν όλη μέρα, αυτό που βλέπεις είναι ότι το κάνουν αποκλείοντας τις πραγματικές σχέσεις. Αντικαθιστούν τις σχέσεις της πραγματικής ζωής με μια σχέση με ένα bot ή έναν υπολογιστή. Ή, αν είναι ήδη απομονωμένοι και μόνοι, χάνουν το κίνητρο να κάνουν την προσπάθεια που απαιτείται για να δημιουργήσεις νέες σχέσεις. Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους μεγαλύτερους ανθρώπους. Αυτές οι τεχνολογίες προωθούνται τώρα ως θεραπεία για τη μοναξιά, αλλά στην πραγματικότητα δημιουργούν μοναξιά, γιατί προσφέρουν την ψευδαίσθηση σύνδεσης εκεί όπου δεν υπάρχει πραγματική ανθρώπινη σύνδεση – αποθαρρύνουν τους ανθρώπους από το να βγουν έξω και να κάνουν ό,τι απαιτείται για να δημιουργήσουν πραγματικές σχέσεις.
Αν μετακινούμαστε διαρκώς ανάμεσα σε πολύ έντονα ευχάριστα και πολύ έντονα επώδυνα ερεθίσματα, επιβαρύνουμε συνεχώς τον εγκέφαλό μας, αναγκάζοντάς τον να δουλεύει ασταμάτητα για να επανέλθει από αυτές τις εμπειρίες υψηλής έντασης.
━ Τι συμβαίνει με το doomscrolling;
Είναι ενδιαφέρον γιατί κανείς δεν θα υπέθετε ότι μπορείς να εθιστείς σε αρνητικά ερεθίσματα. Αλλά στην πραγματικότητα, η δουλειά του Daniel Saal εδώ και χρόνια έδειξε ότι για ορισμένους οργανισμούς, τα επώδυνα ερεθίσματα μπορούν να είναι εξίσου ενισχυτικά με τα ευχάριστα. Έκανε πείραμα με ένα τρωκτικό που εκτέθηκε σε εξαιρετικά επώδυνο ηλεκτρικό σοκ. Όταν εξέτασαν τον εγκέφαλο, είδαν δραστηριότητα σε νευρώνες που απελευθερώνουν ντοπαμίνη στον επικλινή πυρήνα συγκρίσιμη με αυτή που βλέπουμε μετά από μία ενδοφλέβια δόση κοκαΐνης. Με άλλα λόγια, ένα εξαιρετικά φορτισμένο, επώδυνο ερέθισμα μπορεί να απελευθερώσει τόση ντοπαμίνη όσο και ένα πολύ ισχυρό ευχάριστο ερέθισμα. Αυτό που δεν κατανοούμε πλήρως ακόμη είναι αν αυτή η ντοπαμινική απόκριση είναι άμεση ή αν συμβαίνει έμμεσα μέσω αντισταθμιστικού μηχανισμού.
━ Οι ειδήσεις συνδυάζουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά;
Ναι. Πρόσβαση, ποσότητα, ένταση, καινοτομία, αβεβαιότητα. Το μέσο δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι μαθαίνουμε κάτι νέο, ενώ στην πραγματικότητα βλέπουμε το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά. Ίσως ένα πιο ακραίο βίντεο. Ή ένα κοντινότερο πλάνο στο ίδιο βίντεο. Ή το ίδιο βίντεο από άλλη γωνία. Ή κάποιο οργισμένο σχόλιο.
━ Στην κλινική σας εμπειρία, αναγνωρίζεται το doomscrolling ως εθιστική συμπεριφορά ή παραμένει κάτι επικίνδυνα κανονικοποιημένο;
Είναι πολύ δύσκολο για τους ασθενείς να αναγνωρίσουν το doomscrolling ως εθιστική συμπεριφορά. Ειδικά, από την εμπειρία μου, οι πολύ μορφωμένοι άνθρωποι που έχουν έντονη πολιτική αντίθεση με τον Τραμπ, γιατί έρχονται με ένα είδος ηθικής αγανάκτησης. Είναι τόσο αναστατωμένοι με όσα συμβαίνουν στην επικαιρότητα και αισθάνονται τόσο ηθικά δικαιωμένοι απέναντι σε αυτό, ώστε σχεδόν θεωρούν ότι έχουν μια ηθική υποχρέωση να το παρακολουθούν συνεχώς, να μένουν ενήμεροι, σαν με αυτόν τον τρόπο να συμμετέχουν σε μια συλλογική διαδικασία αντίστασης. Αυτό που δεν αντιλαμβάνονται είναι ότι στην πραγματικότητα τροφοδοτούν τη μηχανή.
━ Και δηλητηριάζουν τον εαυτό τους;
Ακριβώς. Μεγάλο μέρος αυτής της εξωφρενικής συμπεριφοράς δεν θα υπήρχε καν αν δεν υπήρχε κοινό γι’ αυτήν. Το παράδοξο είναι ότι οι άνθρωποι που είναι αντίθετοι σε ορισμένα πολιτικά πρόσωπα και στις εξωφρενικές δηλώσεις τους είναι συχνά εκείνοι που το διαιωνίζουν περισσότερο – μιλώντας γι’ αυτό, βλέποντάς το 100 φορές, αναρτώντας το, ξαναστέλνοντάς το, νιώθοντας έντονο FOMO αν δεν βρίσκονται μέσα στον κύκλο αυτής της πληροφορίας. Αλλά στη διαδικασία κάνουν τον εαυτό τους δυστυχισμένο και δεν βοηθούν πραγματικά το συλλογικό καλό.
━ Ποια θα ήταν η λύση;
Προτείνουμε στους ανθρώπους να μην ενημερώνονται από τα social media. Να απομακρυνθούν εντελώς από αυτά ή, τουλάχιστον, να πάψουν να είναι το βασικό τους μέσο ενημέρωσης. Να στραφούν στην έντυπη δημοσιογραφία ή γενικά σε long-form journalism. Αυτό απαιτεί περισσότερη προσπάθεια για να καταναλωθεί, είναι συνήθως πιο αργό από τη στιγμιαία ψηφιακή ενημέρωση, αλλά συχνά πιο στοχαστικό και καλύτερα ενημερωμένο. Και αυτό που περιγράφουν οι άνθρωποι είναι ότι όσοι ενημερώνονται μέσα από αυτή τη διαδικασία είναι συχνά καλύτερα ενημερωμένοι από εκείνους που κινούνται διαρκώς στον κύκλο του doomscrolling.
━ Έχετε παρατηρήσει κάποια αλλαγή στο αμερικανικό κοινό; Μια στροφή πίσω προς τα παραδοσιακά μέσα;
Όχι ιδιαίτερα. Εκείνο που βλέπω είναι ότι άνθρωποι που αναγνωρίζουν πως είναι αγχωμένοι, δυσφορικοί, ευερέθιστοι, ότι δεν κοιμούνται καλά εξαιτίας του doomscrolling, όταν το σταματούν, παρατηρούν πραγματικά μεγάλη διαφορά. Λένε ότι αισθάνονται λιγότερο αγχωμένοι, λιγότερο ευερέθιστοι, λιγότερο καταστροφολογικοί, καλύτερα ενημερωμένοι. Και επίσης πιο ικανοί να αναλάβουν εποικοδομητική δράση για να βελτιώσουν τα πράγματα στον κόσμο. Αλλά η γενική τάση που βλέπω είναι ακριβώς η αντίθετη: όλο και περισσότεροι άνθρωποι «ενημερώνονται» από τα social media. Ακόμη και από πηγές που παλαιότερα δεν θα θεωρούσαμε καν ειδησεογραφικές. Από κωμικούς, για παράδειγμα. Έχω την αίσθηση ότι ειδικά οι νεότεροι άνθρωποι ενημερώνονται πλέον από late-night comedians. Κι αυτό μου φαίνεται παράξενο.
━ Ας επιστρέψουμε στην AI. Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν ταλαντεύεται ανάμεσα στο στρες του doomscrolling και την παρηγοριά της AI companionship;
Αν δει κανείς τη βασική νευροβιολογία του μηχανισμού που ρυθμίζει την ισορροπία ανάμεσα στην ευχαρίστηση και τον πόνο, κάθε απόκλιση από τη φυσιολογική κατάσταση ισορροπίας είναι στρεσογόνα για τον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος πρέπει να καταβάλει προσπάθεια για να επαναφέρει τα επίπεδα της ντοπαμίνης στην κανονική τους ισορροπία, και αυτή η διαδικασία συνοδεύεται από την απελευθέρωση κορτιζόλης και αδρεναλίνης. Αν, λοιπόν, μετακινούμαστε διαρκώς ανάμεσα σε πολύ έντονα ευχάριστα και πολύ έντονα επώδυνα ερεθίσματα, επιβαρύνουμε συνεχώς τον εγκέφαλό μας, αναγκάζοντάς τον να δουλεύει ασταμάτητα για να επανέλθει από αυτές τις εμπειρίες υψηλής έντασης.
━ Αν σας ζητούσα να δώσετε έναν πρακτικό οδηγό για τη διαχείριση τόσο του doomscrolling όσο και της χρήσης AI, ποιος θα ήταν;
Θα έλεγα ότι το πρώτο βήμα είναι να εντοπίσει κανείς ποια είναι η πλατφόρμα που ενεργοποιεί αυτό που αποκαλώ «αρχή της μεταμέλειας»: εκεί όπου περνάς περισσότερο χρόνο απ’ όσο θέλεις ή χρειάζεσαι και αργότερα το μετανιώνεις. Μόλις εντοπίσεις ποια είναι αυτή η πλατφόρμα, εφαρμογή ή ιστοσελίδα, η σύστασή μου είναι να την απομακρύνεις εντελώς από τη ζωή σου για τρεις έως τέσσερις εβδομάδες, ώστε να επανέλθουν οι μηχανισμοί ανταμοιβής του εγκεφάλου σε πιο φυσιολογική ισορροπία. Και όταν λέω να την απομακρύνεις, το εννοώ κυριολεκτικά: όχι να την αντικαταστήσεις με κάτι εξίσου ισχυρό ή εξίσου εθιστικό. Να τη διακόψεις, να περάσεις τη φάση της στέρησης, να αντέξεις τη δυσφορία και την έντονη επιθυμία να επιστρέψεις. Συνήθως αυτό διαρκεί περίπου 10 με 14 ημέρες. Από εκεί και πέρα, οι περισσότεροι άνθρωποι διαπιστώνουν ότι αισθάνονται πολύ καλύτερα όταν έχουν περιορίσει τη χρήση πλατφορμών που χρησιμοποιούσαν υπερβολικά ή καταναγκαστικά. Τότε μπορείς να αναρωτηθείς αν θέλεις πράγματι να την επαναφέρεις στη ζωή σου. Και αν αποφασίσεις να το κάνεις, πρέπει να θυμάσαι ότι η ποσότητα και η συχνότητα έχουν σημασία. Ο χρόνος που περνάμε σε μια πλατφόρμα επηρεάζει ουσιαστικά το όριο ανταπόκρισης του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου. Γι’ αυτό χρειάζεται ένα πολύ σαφές σχέδιο για το πώς θα την επανεντάξεις στην καθημερινότητά σου, αλλά και ένας τρόπος να ελέγχεις τον εαυτό σου ως προς το πού οδηγείται ξανά αυτή η χρήση.
