Όπως κάθε σωστό «iPad kid» της ηλικίας μου, η ώρα του φαγητού σημαίνει κι ένα βιντεάκι στο YouTube να το συνοδεύει.
Τον Μάιο του 2025, θυμάμαι, σχεδόν πριν από κάθε βίντεο, να εμφανίζεται η ίδια διαφήμιση: η ισραηλινή διαγωνιζόμενη της Eurovision, Yuval Raphael, να προωθεί το τραγούδι της «New Day Will Rise», σε σπαστά ελληνικά.
Πολύ γρήγορα συνειδητοποίησα ότι δεν έβλεπα μόνο εγώ τα βίντεο, ούτε μόνο και οι Έλληνες φίλοι μου. Το προωθητικό βίντεο της Yuval κυκλοφόρησε σε 27 διαφορετικές γλώσσες. Με λίγη έρευνα, αποκαλύφθηκε ότι η καμπάνια χρηματοδοτήθηκε από την Κρατική Διαφημιστική Υπηρεσία του Ισραήλ, μια υπηρεσία που εκπροσωπεί κρατικούς φορείς, καθώς και ιδιωτικές και δημόσιες εταιρείες.
Τυπικά οι κυβερνήσεις δεν επιτρέπεται να επεμβαίνουν με εκστρατείες προώθησης δυσανάλογης έκτασης στη διαδικασία της ψήφου, ωστόσο η ίδια πρακτική επαναλήφθηκε και φέτος.
Θεωρητικά, η προώθηση της συμμετοχής μιας χώρας στη Eurovision στα social media επιτρέπεται από τους κανονισμούς του διαγωνισμού. Πέρυσι η ΕΡΤ λάνσαρε τη δική της πληρωμένη καμπάνια στο Facebook για την «Αστερομάτα» της Κλαυδίας, ενώ φέτος, μια διαφημιστική εταιρεία προσέγγισε τη Super Kiki για να προμοτάρει το τραγούδι της Μάλτας, ως influencer του ελληνικού κοινού, αίτημα το οποίο η ίδια αρνήθηκε.
Ωστόσο, η περίπτωση της Yuval ήταν διαφορετική λόγω της έκτασης της καμπάνιας καθώς και της γεωπολιτικής συγκυρίας. Πρόσφατη έρευνα των New York Times έδειξε ότι το Ισραήλ έχει ξοδέψει τουλάχιστον 1 εκατ. δολάρια τα τελευταία χρόνια, για το marketing της Eurovision από το κρατικό ταμείο «hasbara», που είναι ουσιαστικά ένας μηχανισμός ήπιας ισχύος στο εξωτερικό.
Τυπικά οι κυβερνήσεις δεν επιτρέπεται να επεμβαίνουν με εκστρατείες προώθησης δυσανάλογης έκτασης στη διαδικασία της ψήφου, ωστόσο η ίδια πρακτική επαναλήφθηκε και φέτος. Ήδη, η Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση (EBU) έχει προειδοποιήσει τον ισραηλινό τηλεοπτικό σταθμό, KAN, για παραβίαση των κανόνων. Συγκεκριμένα, ο φετινός διαγωνιζόμενος, Noam Bettan, κατηγορείται για δυσανάλογη προώθηση του τραγουδιού του, «Michelle», προτρέποντας ψηφοφόρους σε 13 διαφορετικές χώρες να χρησιμοποιήσουν και τις δέκα ψήφους τους για το Ισραήλ.
Το Ισραήλ έχει ήδη δεχτεί κριτική για εργαλειοποίηση και πολιτικοποίηση της ψηφοφορίας, και μάλιστα κατηγορείται για «astroturfing». Τι σημαίνει όμως ο όρος, και τι θα περιμένουμε να δούμε στον φετινό διαγωνισμό;
«12 points gο to…»
To σύστημα ψήφων της Eurovision εξαρτάται τόσο από τις βαθμολογίες των επισήμων κριτικών επιτροπών της κάθε χώρας όσο και από την ψηφοφορία του κοινού, που συνδυαστικά και με ίση βαρύτητα διαμορφώνουν τον τελικό πίνακα βαθμολογίας.
Οι πόντοι του κοινού είναι κρίσιμοι, όπως φάνηκε άλλωστε στον περσινό τελικό. Παρά την 14η θέση στην κατάταξη των επιτροπών, το Ισραήλ κατάφερε να τερματίσει δεύτερο, εξασφαλίζοντας 297 έξτρα πόντους από το κοινό, τους περισσότερους από κάθε άλλη χώρα, και μάλιστα με σημαντική διαφορά.
Σε μεγάλο βαθμό, αυτό οφείλεται στην έκταση της καμπάνιας του Ισραήλ. Εκτός από την εκτεταμένη PR εκστρατεία στο YouTube, οι ισραηλινές πρεσβείες της Σουηδίας και της Δανίας, καθώς και ο ίδιος ο Benjamin Netanyahu στο προσωπικό του προφίλ, προέτρεπαν χρήστες στο Χ και στο Instagram να ψηφίσουν το Ισραήλ έως και 20 φορές, εξαντλώντας ουσιαστικά το όριο της ατομικής ψήφου.
Ενώ ο Γενικός Διευθυντής της Eurovision, Martin Green, είχε κατακρίνει την έκταση της περσινής καμπάνιας, λέγοντας «δεν ήμασταν αρκετά αυστηροί τα τελευταία χρόνια», δεν έγινε κάποια επίσημη έρευνα για τον αντίκτυπο της καμπάνιας. Το μόνο μέτρο που πάρθηκε ήταν να μειωθεί το μέγιστο των 20 ψήφων του κοινού σε 10, το οποίο μάλλον δεν είναι αρκετό για τον περιορισμό του φαινομένου.
Άλλωστε, πριν από λίγες μέρες, οι New York Times δημοσίευσαν δεδομένα από την περσινή ισπανική ψηφοφορία. Αυτά ανέδειξαν πως το Ισραήλ κατοχύρωσε σχεδόν το ⅓ της συνολικής υποστήριξης του Ισπανικού κοινού με 47.570 ψήφους, αφήνοντας δεύτερη την Ουκρανία με 9.620 ψήφους. Με άλλα λόγια, ακόμα και αν μόνο μερικές εκατοντάδες χρήστες ψήφιζαν μαζικά, το Ισραήλ θα μπορούσε να βρεθεί εύκολα στην κορυφή.
Οι αριθμοί έδειξαν δύο ακόμη σημαντικά χαρακτηριστικά για την κατάσταση της ψηφοφορίας στην Eurovision του σήμερα: το πόσοι λίγοι άνθρωποι ψηφίζουν στην πραγματικότητα στον σημερινό διαγωνισμό, αλλά και το πόσο εύκολο είναι να «χακάρεις», κατ’επέκταση, το σύστημα.
Η στρατηγική του Ισραήλ αποκαλέστηκε από πολλούς στους κύκλους των fans και αναλυτών της Eurovision ως astroturfing. Η έννοια ορίζεται από το Cambridge dictionary ως το ποστάρισμα απόψεων ή σχολίων στο διαδίκτυο, που υποτίθεται εκφράζουν την κοινή γνώμη, ωστόσο στην πραγματικότητα προέρχονται από μια εταιρεία, ένα συγκεκριμένο πολιτικό κόμμα ή έναν κρατικό φορέα με σκοπό τη νομιμοποίηση αυτών των απόψεων.
Η Eurovision δεν είναι η μόνη περίπτωση που το Ισραήλ έχει προσπαθήσει να επηρεάσει την κοινή γνώμη μέσω προωθητικών διαδικτυακών ενεργειών. Ανάλυση των δεδομένων από το Κέντρο Διαφάνειας Διαφημίσεων (Ad Transparency Center) της Google, έδειξε ότι από τον Μάιο του 2018 μέχρι σήμερα, η Κρατική Διαφημιστική Υπηρεσία του Ισραήλ έχει τρέξει περισσότερες από 4.000 διαφημίσεις, πολλές από τις οποίες στόχευαν στο να αμφισβητήσουν την αξιοπιστία οργανισμών που κατέκριναν το Ισραήλ αλλά και να λάβουν υποστήριξη σε ζητήματα όπως ο πόλεμος στη Γάζα.
Η Eurovision ως εργαλείο ήπιας ισχύος
Η κριτική κατά του Ισραήλ ξεκίνησε προτού αποκαλυφθεί η έκταση της προωθητικής καμπάνιας. Το 2024, λίγους μήνες μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου και τις επιθέσεις του ισραηλινού στρατού στη Γάζα, το Μάλμε της Σουηδίας γέμισε από χιλιάδες διαδηλωτές που ζητούσαν να αποσυρθεί το Ισραήλ από τον διαγωνισμό. Η έρευνα των New York Times έδειξε ότι την ίδια χρονιά, το Ισραήλ ξόδεψε $800.000 σε διαφημίσεις, με την διαγωνιζόμενη Eden Golan, να προσγειώνεται στη δεύτερη θέση.
Τα τελευταία δύο χρόνια, όλο και περισσότερες χώρες έχουν λάβει μέρος στο μποϊκοτάζ κατά του Ισραήλ. Συγκεκριμένα, το κίνημα «Μποϊκοτάζ, Απόσυρση Επενδύσεων και Κυρώσεις» («Boycott, Divestment and Sanctions» – BDS) ζήτησε φέτος, σε ανοιχτή επιστολή, την απαγόρευση του Ισραήλ από τον διαγωνισμό, κάτι το οποίο το κίνημα ισχυρίζεται πως «κανονικοποιεί τη γενοκτονία και βίαιη κατοχή των Παλαιστινίων».
Το φετινό αίτημα του BDS συνυπέγραψαν πάνω από 1000 καλλιτέχνες, μαζί τους ο Macklemore, οι Kneecap, οι Massive Attack, καθώς και πρώην νικητές της Eurovision, καταγγέλλοντας την «υποκρισία της διοργάνωσης», η οποία, το 2022, απαγόρευσε τη ρωσική συμμετοχή, μετά την εισβολή στην Ουκρανία.
Το Ισραήλ, εδώ και μήνες, προσπαθεί να κατοχυρώσει τη θέση του στον 70ο διαγωνισμό τραγουδιού, κάνοντας lobbying εντός αλλά και κατά της EBU. Σε αυτή την προσπάθεια ενεπλάκη μια ομάδα δικηγόρων και διπλωματών επιλεγμένη από τον ίδιο τον ισραηλινό Πρόεδρο, Isaac Herzog, λόγω της πεποίθησης ότι η αποβολή του Ισραήλ από τον διαγωνισμό θα κατέληγε δυνητικά σε ένα ευρύτερο πολιτικό και διπλωματικό σκάνδαλο.
Οι διαμαρτυρίες, από την άλλη, συνοδεύτηκαν με την αποχώρηση άλλων συμμετοχών από τον φετινό διαγωνισμό. Ο ιρλανδικός τηλεοπτικός σταθμός, RTE, και ο Ολλανδικός, AVROTROS, ανακοίνωσαν την αποχώρηση των χωρών τους, κάνοντας λόγο για τη στοχοποίηση και δολοφονία δημοσιογράφων στη Γάζα. Ωστόσο, ήταν η αποχώρηση της Ισπανίας που έκανε αίσθηση, λόγω της θέσης της στις «Big 5», τις χώρες που συμβάλλουν με τη μεγαλύτερη χρηματοδότηση στη EBU, δηλαδή τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιταλία, οι οποίες είναι πλέον «Big 4».
Ο Ισπανός media executive, José Pablo López Sánchez, συγκεκριμένα, τόνισε ότι «η Eurovision δεν είναι ένα απλό μουσικό φεστιβάλ αλλά ένα σοβαρά πολιτικοποιημένο πλαίσιο, κάτι το οποίο εκμεταλλεύεται το Ισραήλ για τη θέση του στην παγκόσμια πολιτική σκηνή».
Η Ισλανδία ήταν η τελευταία χώρα που αποφάσισε να αποχωρήσει, με τη Σλοβενία να αρνείται να αναμεταδώσει το γεγονός. Η διοργάνωση της Eurovision, ωστόσο, δεν φαίνεται να πτοείται από αυτές τις εξελίξεις. Ο Γενικός Διευθυντής της Eurovision, Martin Green, δήλωσε πριν κάποιες μέρες ότι «μπορούμε να καταδικάζουμε κυβερνήσεις όταν πιστεύουμε ότι έχουν σφάλλει. Αλλά είναι διαφορετικό να μιλάμε για καλλιτέχνες από συγκεκριμένα μέρη».
Μέλλει να δούμε σε ποια θέση στην κατάταξη θα προσγειωθεί φέτος ο Noam Bettan, για να συμπεράνουμε αν η καμπάνια ήπιας ισχύος του Ισραήλ διατηρεί τη δυναμική της. Υπάρχει ωστόσο μια πρώτη ένδειξη μετατόπισης για τον ίδιο τον διαγωνισμό, όπως αποτυπώνεται ήδη στους αριθμούς: ο πρώτος φετινός ημιτελικός έχασε 253.000 θεατές στο Ηνωμένο Βασίλειο και 316.000 στη Σουηδία σε σύγκριση με πέρυσι.
