Το σκυλί μου λέγεται Πάπρικα. Δεν το ονόμασα έτσι επειδή μου αρέσει το μπαχαρικό. Το όνομα προήλθε από την αγαπημένη ιαπωνική ταινία κινουμένων σχεδίων Paprika. Εξίσου αγαπημένο είναι το soundtrack, που έγραψε ο Ιάπωνας θρύλος Susumu Hirasawa. Φαντάζεστε λοιπόν τη χαρά μου, όταν είδα νέο άλμπουμ του στο Spotify, στο tab με τις κυκλοφορίες από καλλιτέχνες που ακολουθώ.
Όμως, από την αρχή κάτι δεν πήγαινε καλά. Το εξώφυλλο ήταν το πρώτο red flag: μια εντελώς «άψυχη» εικόνα, εμφανώς προϊόν AI, που δεν ταίριαζε καθόλου με την αισθητική του Hirasawa. Οι τίτλοι των κομματιών έμοιαζαν generic, η μουσική επίσης. Όταν πήγα να ψάξω για οποιαδήποτε επίσημη ανακοίνωση, δεν βρήκα τίποτα σχετικό με τον υποτιθέμενο νέο δίσκο «The Hawk’s Glory».
«Οι όροι χρήσης σκιαγραφούν ένα πλαίσιο στο οποίο η πλατφόρμα έχει ευθύνη να κατεβάσει περιεχόμενο αν κρίνει ότι είναι fake, αλλά δεν έχει ευθύνη να σκανάρει το υλικό ως προς την αυθεντικότητά του πριν ανέβει»
Δύο πράγματα μπορούσαν να συμβαίνουν: είτε κάποιος άλλος καλλιτέχνης ονομάζεται Susumu Hirasawa και υπήρξε σύγχυση, είτε πρόκειται για εσκεμμένη απάτη με πλαστό περιεχόμενο φτιαγμένο από AI. Δυστυχώς, ισχύει το δεύτερο. Και δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση, αλλά ένα φαινόμενο που ανησυχεί ιδιαίτερα τους καλλιτέχνες, καθώς ψεύτικη μουσική «μολύνει» τις πλατφόρμες και εμφανίζεται ακόμα και σε προφίλ μεγάλων ονομάτων της μουσικής, μέσα από «παραθυράκια» στη διανομή και κενά ασφαλείας στο streaming.
Πολλές φορές ο κόσμος μπερδεύεται, αφού δεν είναι πάντα ευδιάκριτο ότι πρόκειται για πλαστό περιεχόμενο. Αρκετοί σπεύδουν σε forums για να συζητήσουν και να καταλάβουν αν ένα νέο άλμπουμ είναι προϊόν ΑΙ.
«Είναι αυτό πραγματικό άλμπουμ του Susumu;», αναρωτήθηκε χρήστης του Reddit. Τα σχόλια από κάτω συμφωνούσαν πως πιθανότατα πρόκειται για «AI slop», προχειροφτιαγμένο περιεχόμενο που δημιουργείται γρήγορα με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. «Είναι ένας σχολαστικός μουσικός με ορισμένες ιδιαιτερότητες που διαφαίνονται σε όλη τη μουσική του. Το εξώφυλλο και η μουσική απέχουν πολύ από το ύφος του. Άκουγα για να εντοπίσω κάποιο ίχνος του, αλλά δεν υπάρχει τίποτα. Είναι απαράδεκτο και προσβλητικό για τον πραγματικό καλλιτέχνη», σχολίασε άλλος χρήστης στο Reddit.
Πράγματι, το The Hawk’s Glory, εκτός από το όνομα του καλλιτέχνη στις πλατφόρμες (YouTube Music, Amazon Music, Spotify, Apple Music, Deezer), δεν είχε τίποτα κοινό με το έργο του.
Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο. Μια άλλη πρόσφατη περίπτωση αφορά τη folk δημιουργό Emily Portman, στους λογαριασμούς της οποίας εμφανίστηκε το άλμπουμ Orca, χωρίς να έχει φτιαχτεί από την ίδια. Η Portman δεχόταν συγχαρητήρια για δουλειά που δεν ήταν δική της. Ψεύτικη νέα μουσική έχει εμφανιστεί ακόμα και σε προφίλ καλλιτεχνών που έχουν φύγει από τη ζωή, όπως του Blaze Foley, που πέθανε το 1989.
Ποιος φταίει, πώς γίνεται και πώς οχυρώνονται οι καλλιτέχνες από την ΑΙ μουσική
Το ερώτημα παραμένει: πώς μπορεί να «περάσει» ένα τέτοιο, προφανώς ψεύτικο άλμπουμ στο προφίλ ενός διάσημου καλλιτέχνη σε πλατφόρμες όπως το Spotify; Και πώς μπορεί να προστατευτεί κανείς από αυτή τη νέα απειλή;
Πλατφόρμες όπως η DistroKid, η TuneCore ή η CD Baby -γνωστές ως aggregators- μεταφέρουν συχνά τη μουσική στα streaming services. Βασίζονται στα metadata που συμπληρώνει ο χρήστης -όνομα καλλιτέχνη, τίτλος, είδος- χωρίς επαρκή ταυτοποίηση, αν και με τον καιρό εισάγονται νέα εργαλεία ασφάλειας.
Οι πλατφόρμες streaming δέχονται δεκάδες χιλιάδες τραγούδια καθημερινά. Η αυτοματοποίηση είναι απαραίτητη, αλλά δημιουργεί αυτό το κενό ασφαλείας που παραμένει, παρά τις νέες μεθόδους ταυτοποίησης και ασφάλειας, όπως verification badges για καλλιτέχνες.
Η Νεφέλη Λιούτα, βιολονίστα, συνθέτης, τραγουδοποιός και νομικός με εξειδίκευση στο δίκαιο της τέχνης, είναι σαφής: «Οι πλατφόρμες στοχεύουν στην αποκατάσταση του προβλήματος κατόπιν αναφοράς και όχι στην πρόληψη». Η Νεφέλη (Nefeli Walking Undercover) έχει κυκλοφορήσει πέντε άλμπουμ και ένα soundtrack, ενώ παρουσιάζει και ένα αθλητικό/πολιτιστικό podcast, το «Matchy Matchy». Η τελευταία της δουλειά «Στοιχεία του Άχρονου Κόσμου» (2025) με τις συμμετοχές του Φοίβου Δεληβοριά και της Sophie Lies, αναμένεται να κυκλοφορήσει σύντομα σε βινύλιο.
«Οι όροι χρήσης σκιαγραφούν ένα πλαίσιο στο οποίο η πλατφόρμα έχει ευθύνη να κατεβάσει περιεχόμενο αν κρίνει ότι είναι fake, αλλά δεν έχει ευθύνη να σκανάρει το υλικό ως προς την αυθεντικότητά του πριν ανέβει», τονίζει, μιλώντας στο WIRED Greece.
Με τον τρόπο αυτό, η πλατφόρμα είναι «τυπικά εντάξει», αλλά στην ουσία εκθέτει τον καλλιτέχνη, «ο οποίος έχει να παλέψει με δική του πρωτοβουλία, στο οποίο μεσοδιάστημα ο χρόνος που περνάει ενδέχεται να αποδειχθεί επιζήμιος για την ακεραιότητα της εικόνας του».
Βρισκόμαστε, εξηγεί, σε μια μεταβατική και γκρίζα περίοδο. Παρόλο που το 2024 ψηφίστηκε το AI Act (2024/1689) από την Ε.Ε., η πλήρης εφαρμογή του αναμένεται τον Αύγουστο του 2026. «Η βασική αρχή που απηχεί στην περίπτωση των fake τραγουδιών είναι ότι πρέπει να επισημαίνεται με σαφήνεια η AI φύση τους».
Στην Ελλάδα, το άρθρο 21 του Ν.2121/1993 προσφέρει ένα μικρό «ανάχωμα», το οποίο δίνει έμφαση στην υποχρεωτική αναγραφή της πηγής και των ονομάτων των δημιουργών και των εκδοτών σε περίπτωση χρήσης έργου για εκπαιδευτικούς σκοπούς. «Οι εκπαιδευτικοί σκοποί προσιδιάζουν στην εκμάθηση των AI μοντέλων» και με βάση αυτό οι οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης προσπαθούν να εμποδίσουν το text and data mining, εξηγεί -το «τάισμα» δηλαδή των AI μοντέλων με έργα δημιουργών χωρίς την άδειά τους.
Ως λύση, η ΕΔΕΜ, οργανισμός συλλογικής διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων που εκπροσωπεί Έλληνες συνθέτες και στιχουργούς, μιλώντας στο WIRED Greece ζητά αυστηρότερα πρωτόκολλα ταυτοποίησης από τις streaming πλατφόρμες: επαλήθευση των uploaders, audio fingerprinting, διαφάνεια ως προς την προέλευση του περιεχομένου, και δυνατότητα άμεσης αναστολής πληρωμών όταν εντοπίζονται αμφισβητούμενες κυκλοφορίες.
Η ηθική ζημιά
Για την καλλιτεχνική κοινότητα, η ζημιά δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και ηθική. Η Νεφέλη κάνει λόγο για «τεράστια παραβίαση».
«Η ζημιά στην καλλιτεχνική ταυτότητα είναι αντίστοιχη με περιπτώσεις impersonation», λέει η Νεφέλη. «Αν μου συνέβαινε, θα στεναχωριόμουν και θα αγχωνόμουν να αποκαταστήσω την αλήθεια άμεσα. Ό,τι δημιουργώ είναι αποτέλεσμα εσωτερικών μου διεργασιών και αλληλεπίδρασης με τα περιβάλλοντά μου. Το νιώθω πολύ δικό μου».
Η ΕΔΕΜ χαρακτηρίζει το φαινόμενο «ιδιαίτερα ανησυχητικό», τόσο ως ζήτημα παραπλάνησης του κοινού, όσο και ως «ευθεία διατάραξη της εύρυθμης λειτουργίας της αγοράς και της δίκαιης κατανομής των δικαιωμάτων».
«Ζήτημα χρόνου» και για την Ελλάδα
Στην Ελλάδα τα καταγεγραμμένα περιστατικά παραμένουν περιορισμένα, αλλά η ΕΔΕΜ προειδοποιεί ότι αυτό δεν πρέπει να δημιουργεί εφησυχασμό και η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι είναι ζήτημα χρόνου να εμφανιστούν πιο συστηματικά και στην εγχώρια αγορά. «Η ΕΔΕΜ καλεί τους Έλληνες δημιουργούς να βρίσκονται σε εγρήγορση και τις πλατφόρμες να αναλάβουν προληπτική δράση πριν το φαινόμενο λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις».
Η συστημική αυτή ευπάθεια έχει πυροδοτήσει μια κινητοποίηση μέσω ανοιχτής επιστολής, που έχουν υπογράψει μουσικοί όπως οι BADBADNOTGOOD και Willow Smith και ζητά από τις πλατφόρμες streaming να σταματήσουν να επιτρέπουν σε οποιονδήποτε τρίτο να ανεβάζει μουσική χρησιμοποιώντας ονόματα υπαρχόντων καλλιτεχνών χωρίς καμία προηγούμενη επαλήθευση.
Μέσα σε αυτό το τοπίο ανασφάλειας, το Spotify άνοιξε πρόσφατα τη δοκιμαστική (beta) λειτουργία του Artist Profile Protection. Πρόκειται για ένα εργαλείο που επιτρέπει στους δημιουργούς να εγκρίνουν ή να απορρίπτουν χειροκίνητα κάθε νέα κυκλοφορία πριν αυτή εμφανιστεί στο επίσημο προφίλ τους, προσφέροντας παράλληλα ένα μοναδικό Artist Key για αυτόματη πιστοποίηση από έμπιστους διανομείς.
Μπορεί ο νόμος να προστατεύσει την «αύρα» στη μουσική;
Ένα από τα πιο σύνθετα ερωτήματα είναι αν το δίκαιο μπορεί να προστατεύσει κάτι τόσο άυλο όσο η «χροιά» ή το «στιλ» ενός καλλιτέχνη.
«Η βασική αρχή του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ότι προστατεύεται η έκφραση και όχι η ιδέα», εξηγεί η Νεφέλη. Αυτό σημαίνει ότι ένα ρεύμα ζωγραφικής ή μια τάση στη μουσική μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση για νέα έργα. «Η γραμμή που ενεργοποιεί τον νόμο είναι το κατά πόσο το νέο έργο είναι ουσιωδώς κοντά στο πρωτότυπο».
«Όλοι καταλαβαίνουμε αν ένα φίλτρο είναι στη γραμμή του σχεδίου του Studio Ghibli, ακόμα και αν δεν φέρει αυτό το όνομα», λέει. Στη μουσική η αντίληψη αυτών των ομοιοτήτων είναι πιο δύσκολη, αλλά η λογική είναι ίδια. «Δεν υπάρχει μία κλίμακα που εφαρμόζεται σαν μαθηματική φόρμουλα, αλλά επαφίεται στην κρίση του εκάστοτε σώματος ανθρώπων που θα αναλάβουν να εξετάσουν την περίσταση σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, βασισμένοι στο δικό τους κριτήριο περί αντίληψης, σύγκρισης και τέχνης».
«Σε έναν κόσμο που η τεχνολογία κάνει άλματα από το ένα λεπτό στο επόμενο, μπορεί η νομική, που στηρίζεται σε προϋπάρχοντες κανόνες, να προσφέρει ένα πλαίσιο προστασίας που θα ακολουθεί με ευελιξία τους ρυθμούς των εξελίξεων;», αναρωτιέται η Νεφέλη.
Το άλμπουμ The Hawk’s Glory έχει πλέον κατέβει από το προφίλ του Hirasawa -αν και στο Apple Music παραμένει, όμως με όνομα καλλιτέχνη το «Satoshi Kon», μια αλλόκοτη… συνωνυμία με τον δημιουργό της ταινίας Paprika, ο οποίος πέθανε το 2010. Το ερώτημα δεν είναι αν θα συνεχιστεί αυτό το φαινόμενο. Πιθανότατα θα συνεχιστεί. Το ερώτημα είναι αν οι πλατφόρμες θα το αντιμετωπίσουν πριν γίνει αδύνατο να ξεχωρίσεις το πραγματικό από το ψεύτικο.
