Τι κοινό μπορεί να έχουν στελέχη επιχειρήσεων και επιστήμονες με μέλη συμμοριών, με πράκτορες της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Immigration and Customs Enforcement (ICE) των ΗΠΑ και με τους Ναζί; Τίποτα περισσότερο από άγχος για την καριέρα τους!
Ναι, καλά διαβάσατε! Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζουν ο αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης Adam Scharpf και ο Δρ Christian Gläßel από το Hertie School’s Centre for International Security στο Βερολίνο, στο νέο τους βιβλίο με τίτλο: «Making a Career in a Dictatorship: The Secret Logic Behind Repression and Coups», που κυκλοφόρησε από τις Oxford University Press.
Στόχος τους είναι να εξηγήσουν γιατί κοινοί άνθρωποι καταλήγουν να υπηρετούν σε κατασταλτικούς μηχανισμούς αυταρχικών καθεστώτων, όπου η ιστορία επαναλαμβάνεται με έναν δικτάτορα να ανεβαίνει στην εξουσία, να συγκροτεί μυστική υπηρεσία και να ακολουθούν δολοφονίες, βασανιστήρια και «εξαφανίσεις».
Κάθε δικτάτορας χρειάζεται πρόθυμους εκτελεστές και κάθε επίδοξος πραξικοπηματίας χρειάζεται πρόθυμους συνωμότες. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο ποιος δίνει την εντολή, αλλά ποιος αναλαμβάνει το προσωπικό ρίσκο να τη φέρει εις πέρας.
Για χρόνια, οι δυο ερευνητές αναζητούσαν τι είδους άνθρωποι προσφέρονται για να κάνουν αυτή τη «βρώμικη δουλειά», θεωρώντας ότι πρόκειται για ιδιαίτερα σκληρούς και ανήθικους χαρακτήρες, μέχρι που κατέληξαν ότι η εξήγηση είναι πιο πεζή. Το κίνητρο είναι η επαγγελματική πίεση και η ανάγκη ανέλιξης στην ιεραρχία! Ακόμη και οι πιο βίαιες πράξεις εκτελούνται από άτομα που βιώνουν αδιέξοδα στην καριέρα τους.
«Συνήθως φανταζόμαστε τα αυταρχικά καθεστώτα σαν καλοκουρδισμένες μηχανές απόλυτης ιεραρχίας όπου ο δικτάτορας διατάζει και οι υφιστάμενοι εκτελούν. Οι στρατηγοί αποφασίζουν για ένα πραξικόπημα και αυτό απλώς συμβαίνει. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο… ανθρώπινη. Στον πυρήνα τόσο της καταστολής όσο και των πραξικοπημάτων δεν βρίσκονται αφηρημένες ιδεολογίες ή “συλλογικά συμφέροντα” του στρατού, αλλά άτομα που κάνουν ριψοκίνδυνους υπολογισμούς καριέρας. Κάθε δικτάτορας χρειάζεται πρόθυμους εκτελεστές και κάθε επίδοξος πραξικοπηματίας χρειάζεται πρόθυμους συνωμότες. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο ποιος δίνει την εντολή, αλλά ποιος αναλαμβάνει το προσωπικό ρίσκο να τη φέρει εις πέρας», αναφέρει ο καθηγητής Scharpf.
Παράκαμψη ή επιβολή;
Στον στρατό που έχει πυραμιδική ιεραρχία και λίγες θέσεις στην κορυφή, πολλοί αξιωματικοί βλέπουν την πορεία τους να βαλτώνει, τις προαγωγές να μειώνονται, τους συνομηλίκους τους να προχωρούν, την αποστρατεία να πλησιάζει. Η ανάληψη πολιτικού ρίσκου μοιάζει τότε με μια τελευταία ευκαιρία.
Απέναντι στην πίεση καριέρας προβάλλουν δύο στρατηγικές, η «παράκαμψη» (detouring) και η «επιβολή» (forcing). Η «παράκαμψη» σημαίνει εθελοντική ένταξη σε μονάδες καταστολής, ώστε ο αξιωματικός, που στοιχηματίζει στο παρόν, να επιδείξει υπερβάλλοντα ζήλο και να ‘ταρακουνήσει’ τη στάσιμη πορεία του ελπίζοντας ότι η ακραία πίστη του σε αυτό θα ανταμειφθεί. Η «επιβολή» (forcing) μεταφράζεται σε συνωμοσία πραξικοπήματος, με την ελπίδα ανταμοιβής από ένα μελλοντικό καθεστώς, όπου ο συμμετέχων ποντάρει στο ότι η τόλμη του θα τον εκτοξεύσει. Έτσι, δύο φαινόμενα που για δεκαετίες μελετιούνταν ξεχωριστά, η ωμή καταστολή και το πραξικόπημα, αποδεικνύονται προϊόν της ίδιας λογικής.
«Ποια από τις δυο επιλογές θα επικρατήσει εξαρτάται από τις θεσμικές ευκαιρίες που προσφέρει το εκάστοτε καθεστώς. Αν υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις σε υπηρεσίες καταστολής οι δυσαρεστημένοι αξιωματικοί μπορούν να απορροφηθούν εκεί. Αν όχι, η ιδέα του πραξικοπήματος γίνεται πιο ελκυστική. Έτσι, για να μειώσουν τον κίνδυνο ανατροπής, οι αυταρχικοί ηγέτες έχουν κίνητρο να διατηρούν “ανοιχτές” διεξόδους καταστολής», λέει ο Δρ. Gläßel.
Σήμερα, σημειώνει ο Scharpf, ο αυταρχισμός κάνει μια αξιοσημείωτη επιστροφή. Σχεδόν τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού ζουν υπό κάποια μορφή αυταρχικής διακυβέρνησης, με σοβαρές συνέπειες για τις πολιτικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μαζί με τις δικτατορίες έρχεται και η βία, που ασκείται από συγκεκριμένους ανθρώπους.
Για να δείξουν πώς παράγεται η «κοινοτοπία του κακού», οι δυο ερευνητές εστίασαν σε αυταρχικά καθεστώτα, αλλά ελλείψει πρόσβασης σε αρχεία σύγχρονων δικτατοριών, στράφηκαν στην ιστορία και συγκεκριμένα στα αρχεία των ενόπλων δυνάμεων της Αργεντινής από τον 19ο αιώνα έως τη δεκαετία του 1970.
«Η οργανωμένη βία δεν ασκείται μόνο από φανατικούς ιδεολόγους, αλλά από συνηθισμένους ανθρώπους που ανταποκρίνονταν σε κίνητρα ανέλιξης. Όταν τα θεσμικά αντίβαρα αποδυναμώνονται, η πίεση καριέρας μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο αυταρχικής εδραίωσης».
Η Αργεντινή προσέφερε ένα εξαιρετικά σπάνιο αρχειακό υλικό για περισσότερους από 14.700 αξιωματικούς σε διάστημα άνω του ενός αιώνα, που άνοιξε μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα. Τα συστηματικά δεδομένα για προαγωγές, μεταθέσεις και σταδιοδρομίες επέτρεψαν έναν εμπειρικό έλεγχο της θεωρίας, αλλά και μια ανάλυση του ποιος έκανε τι και για ποιον λόγο. Μέσα από την ιστορική αυτή προσέγγιση, οι ερευνητές ανέδειξαν ολόκληρη τη λογική της πίεσης καριέρας, της οποίας μπορούν πλέον να ελέγξουν την ισχύ και σε σύγχρονες περιπτώσεις.
«Ο στρατός της Αργεντινή διατηρούσε επί περισσότερο από έναν αιώνα ένα αυστηρά αξιοκρατικό σύστημα προαγωγών. Παρόλα αυτά, το ίδιο αυτό σώμα, που ήταν αυστηρά ιεραρχικό πρωταγωνίστησε στον Guerra Sucia (Βρώμικο Πόλεμο) και σε πραξικοπήματα, ακόμη και εναντίον του Juan Domingo Perón», λέει ο Scharpf.
Οι επιδόσεις στο Colegio Militar de la Nación καθόριζαν την πορεία των αξιωματικών, ενώ η φοίτηση στο Escuela Superior de Guerra άνοιγε τον δρόμο για τους ανώτατους βαθμούς. Το σύστημα ήταν «up-or-out»: προαγωγή ή έξοδος από το σώμα. Η «ζώνη κινδύνου» εντοπιζόταν στους βαθμούς του Αντισυνταγματάρχη και του Συνταγματάρχη, όπου ο ανταγωνισμός για λίγες θέσεις στρατηγών ήταν σκληρός. Όσοι εγκλωβίζονταν σε μεσαίους βαθμούς βίωναν έντονη πίεση καριέρας.
Οι συγγραφείς εξέτασαν την ίδια λογική στη ναζιστική Γερμανία, στην πρώην Σοβιετική Ένωση και στη Γκάμπια υπό τον Yahya Jammeh. Στη ναζιστική Γερμανία, τα Τάγματα Θανάτου (Einsatzgruppen) στελεχώθηκαν συχνά από άτομα με μπλοκαρισμένη καριέρα. Στην ΕΣΣΔ, η υπηρεσία ασφαλείας NKVD αξιοποίησε αφοσιωμένα στελέχη, ενώ στη Γκάμπια, το πραξικόπημα του 1994 κατά του Dawda Jawara οργανώθηκε από αξιωματικούς που ένιωθαν αποκλεισμένοι από τις ανώτερες βαθμίδες λόγω εθνοτικών ισορροπιών.
Σε όλες τις περιπτώσεις επικρατεί η ίδια μικρο-λογική: «συνηθισμένοι άνθρωποι» υπό επαγγελματική πίεση καταφεύγουν σε ακραίες πράξεις ή σε ριψοκίνδυνα στοιχήματα για να διασώσουν ή να βελτιώσουν τη θέση τους, ανεξάρτητα από ιδεολογίες, εθνότητες, γεωγραφία ή θεσμούς.
«Η οργανωμένη βία δεν ασκείται μόνο από φανατικούς ιδεολόγους, αλλά από συνηθισμένους ανθρώπους που ανταποκρίνονταν σε κίνητρα ανέλιξης. Όταν τα θεσμικά αντίβαρα αποδυναμώνονται, η πίεση καριέρας μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο αυταρχικής εδραίωσης», σημειώνει ο καθηγητής Scharpf.
Η αξιοκρατία δεν αποτελεί θεσμικό ανάχωμα
Ένα από τα πιο ανησυχητικά συμπεράσματα του βιβλίου είναι ότι η αξιοκρατία δεν εγγυάται προστασία από τον αυταρχισμό και δεν λειτουργεί ως θεσμικό ανάχωμα απέναντί του. Η περίπτωση της Αργεντινής λέει αρκετά για τη «σκοτεινή» αυτή πλευρά της αξιοκρατίας.
«Κάθε αξιοκρατικό σύστημα παράγει και “χαμένους” αξιωματικούς που βλέπουν ικανότερους συναδέλφους τους να προχωρούν. Αυτοί οι απογοητευμένοι αποτελούν πολύτιμο ανθρώπινο ‘απόθεμα’ για αυταρχικούς ηγέτες καθώς είναι πιο δεκτικοί σε ριψοκίνδυνες αποστολές ή σε συνωμοτικές κινήσεις που υπόσχονται επαγγελματική αποκατάσταση. Η αξιοκρατία αντί να αποτρέπει τον αυταρχισμό μπορεί να δημιουργεί την πίεση που εκείνος εργαλειοποιεί», σημειώνει ο Δρ. Gläßel.
«Όταν ένα καθεστώς πολλαπλασιάζει τις υπηρεσίες επιβολής, χαλαρώνει τα κριτήρια πρόσληψης και ανακαλύπτει νέους “εχθρούς”, δεν στέλνει μόνο ένα μήνυμα φόβου στην κοινωνία, αλλά επιλύει και ένα πρόβλημα ανθρώπινου δυναμικού».
Η πίεση καριέρας δεν αφορά μόνο τον στρατό αλλά κάθε οργανισμό με πυραμιδική ιεραρχία. Όταν οι εργαζόμενοι «κολλάνε», ένας αδίστακτος ηγέτης μπορεί να εκμεταλλευτεί την απόγνωσή τους, προσφέροντάς τους προαγωγή με αντάλλαγμα την εκτέλεση παράνομων ή ανήθικων εντολών, δημιουργώντας έναν πιστό στο πρόσωπό του μηχανισμό.
Η οικονομική ύφεση εντείνει την πίεση. Όταν η αγορά εργασίας στενεύει και οι εναλλακτικές μειώνονται, όσοι βρίσκονται σε επαγγελματικό αδιέξοδο δυσκολεύονται να αλλάξουν πορεία. Στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, για παράδειγμα, η υπερπροσφορά μορφωμένων δημοσίων υπαλλήλων και οι περιορισμένες εναλλακτικές οδήγησαν πολλούς να υπηρετήσουν το καθεστώς του Χίτλερ. Έτσι, ακόμη και μορφωμένοι λειτουργοί μπορεί να συμβάλουν στην υπονόμευση της δημοκρατίας.
Πώς πρέπει όμως η κοινωνία, να «διαβάζει» την όποια διόγκωση των μηχανισμών ασφαλείας;
«Όταν ένα καθεστώς πολλαπλασιάζει τις υπηρεσίες επιβολής, χαλαρώνει τα κριτήρια πρόσληψης και ανακαλύπτει νέους “εχθρούς”, δεν στέλνει μόνο ένα μήνυμα φόβου στην κοινωνία, αλλά επιλύει και ένα πρόβλημα ανθρώπινου δυναμικού. Οι νέες μονάδες καταστολής δημιουργούν θέσεις για αξιωματικούς με μπλοκαρισμένες καριέρες, μετατρέποντας δυνητικούς συνωμότες σε πιστούς εκτελεστές. Η επινόηση εσωτερικών ή εξωτερικών απειλών λειτουργεί έτσι και ως βαλβίδα αποσυμπίεσης εσωτερικών πιέσεων. Η ανάπτυξη του τομέα ασφαλείας μπορεί να μην αποτελεί μόνο ένδειξη ισχύος, αλλά και εσωτερικής ευαλωτότητας», λέει ο Δρ. Gläßel.
Για τους συγγραφείς δεν υπάρχει απλή λύση. Κάθε οργανισμός με ιεραρχία παράγει νικητές και ηττημένους. Καμία υπηρεσία δεν είναι απρόσβλητη από κατάχρηση. Η παρέμβαση πρέπει να είναι έγκαιρη, να εντοπίζονται τα επίπεδα έντονης πίεσης και να προσφέρονται εναλλακτικές, ώστε όσοι βρίσκονται σε αδιέξοδο να μπορούν να αλλάξουν πορεία χωρίς υπερβολικό κόστος.
Αν οι αυταρχικοί ηγέτες δεν διαθέτουν πρόθυμα πρόσωπα να κάνουν τη «βρώμικη δουλειά» μόνο και μόνο για να κερδίσουν μια προαγωγή, αποδυναμώνεται και ο ίδιος ο μηχανισμός της καταστολής.
