Φθινόπωρο 2024. Στο περίπτερο ενός παρεκκλησίου στη Λουκέρνη, οι επισκέπτες έμπαιναν σε ένα εξομολογητήριο και αντί για ιερέα συναντούσαν το ψηφιακό πρόσωπο του Ιησού σε οθόνη. Το έργο με τίτλο «Deus in Machina» παρουσιαζόταν ως καλλιτεχνική εγκατάσταση. Οι απαντήσεις παράγονταν από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, εκπαιδευμένο να συνομιλεί με βάση θεολογικά κείμενα.
Ένας πιστός, σε μια παρόμοια περίπτωση, θα μπορούσε να γυρεύει εξομολόγο για να ρωτήσει αν για μια σκέψη θα πέσει ο ουρανός και θα τον κάψει, αν ένας γάμος αποτελεί εισέτι κοινωνία, αν ένα όνειρο αποτελεί χρησμό, αν ο θεός είναι εδώ ή αν εντέλει υπάρχει.
Η πνευματική δικαιοδοσία μετατρέπεται σε ζήτημα design: ποια δεδομένα, ποιες πηγές, ποιες αποποιήσεις ευθύνης. Το θεολογικό πρόβλημα γίνεται UX.
Τα ερωτήματα είναι αιώνια και πανανθρώπινα: αμαρτία, ενοχή, σωτηρία, ζωή, θάνατος, έρωτας. Το interface είναι ουδέτερο· η χρήση όχι. Κάποιος πληκτρολογεί και περιμένει την αυθεντία –δηλαδή, την κοινωνικά αναγνωρισμένη ικανότητα κανείς ή κάτι να ερμηνεύει και να καθοδηγεί συνειδήσεις– να του απαντήσει στο παμπάλαιο ανθρώπινο angst.
Οι χρήστες απευθύνονται ήδη, κατά εκατομμύρια, σε chatbots για ηθικά και υπαρξιακά διλήμματα. Την ίδια στιγμή, ποιοτικές μελέτες καταγράφουν αυξανόμενη χρήση του ΑΙ για ζητήματα πίστης, ηθικής και προσωπικής καθοδήγησης.
Παρά ταύτα, υπό στενούς όρους, το AI, όπως δείχνουν οι ως τώρα έρευνες, δεν υποκαθιστά τη θρησκεία, ούτε την απειλεί. Αλλά και ούτε τα βάζει με τον θεό. Αναδιατάσσει εντούτοις τη διαμεσολάβηση. Η πνευματική δικαιοδοσία μετατρέπεται σε ζήτημα design: ποια δεδομένα, ποιες πηγές, ποιες αποποιήσεις ευθύνης. Το θεολογικό πρόβλημα γίνεται UX.
Όταν, βέβαια, ο πρώτος συνομιλητής είναι αλγόριθμος, η αρχιτεκτονική της εμπιστοσύνης διαταράσσεται. Κι ενώ σε πολλές θρησκευτικές παραδόσεις η διαμεσολάβηση είναι αργή, υπόλογη διαδικασία, το ΑΙ τη συμπτύσσει σε on demand απάντηση. Και μάλιστα, σε μια εποχή που δεν αντέχει την παύση, η απάντηση έρχεται ακαριαία.
Ο άμεσος κατευνασμός της ανθρώπινης αγωνίας –«και τώρα τι κάνω;»– γίνεται το ίδιο το ζητούμενο. Η διαθεσιμότητα μοιάζει με παρουσία που διαθέτει κύρος. Νιώθεται.
Όταν η οθόνη φορά άμφια
Αν στην ιδιωτική συνομιλία το πρόβλημα είναι ποιος απαντά, στη δημόσια λατρεία το ερώτημα γίνεται ποιος χοροστατεί.
Ιούνιος 2023. Στο πλαίσιο της Γερμανικής Προτεσταντικής Εκκλησίας, ο θεολόγος Jonas Simmerlein σχεδίασε μια «AI λειτουργία» σε μια βαυαρική πόλη: avatars σε οθόνη απήγγελαν προσευχές, κήρυτταν, ευλογούσαν, έψαλλαν. Η αίθουσα ήταν γεμάτη. Λατρεία, performance ή θεολογικό πείραμα;
Η μεταγενέστερη ανάλυση στο Review of Religious Research επιβεβαιώνει το αναμενόμενο στο σχήμα εργαλείου-αυθεντίας: επιφυλακτικότητα, ανησυχία για υποκατάσταση ανθρώπων, αλλά και μαρτυρίες γνήσιας πνευματικής εμπειρίας. Ορισμένοι συμμετέχοντες δήλωσαν ότι «ένιωσαν παρουσία». Άλλοι στάθηκαν στην πιθανή μεροληψία της «θεολογίας» που ενσωματώνει το εν λόγω μοντέλο.
Είναι η ανακάλυψη ότι η αίσθηση του «παπά» μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς παπά. Ότι το τελετουργικό, επαρκώς προσομοιωμένο, ίσως αρκεί για να παραχθεί εμπειρία.
Το ΑΙ δεν φόρεσε άμφια. Φόρεσε οθόνη. Κι όμως, η λειτουργική δομή ενεργοποίησε τα ίδια αντανακλαστικά συμμετοχής. Η εμπειρία παρήχθη.
Ο μεγεθυντικός φακός μετατοπίζεται: βιώνει η σύναξη παρουσία επειδή η μηχανή είναι ο μεσολαβητής του θεού ή επειδή οι άνθρωποι είναι διαμορφωμένοι να βιώνουν παρουσία μέσω ρυθμού, φωνής και τελετουργικού, ανεξαρτήτως προελεύσεως;
Το chatbot συχνά γίνεται ο πρώτος ακροατής. Οπότε, το ζήτημα δεν είναι αν ο αλγόριθμος θα καταλάβει τον άμβωνα. Είναι αν ο άμβωνας μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς πρόσωπο. Είναι η ανακάλυψη ότι η αίσθηση του «παπά» μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς παπά. Ότι το τελετουργικό, επαρκώς προσομοιωμένο, ίσως αρκεί για να παραχθεί εμπειρία.
Η μηχανή, εδώ, επιταχύνει τη μετατόπιση. Αν αυτό ισχύει, τότε αναδύεται η αλγοριθμική διαμεσολάβηση, ανασχεδιάζεται η ροή της αυθεντίας, αναδιατάσσεται η ακολουθία της εμπιστοσύνης. Και αλλάζει η αρχιτεκτονική της πίστης.
Η νέα αρχιτεκτονική της πίστης
Η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να προσθέσει ένα νέο στρώμα ένωσης με το θείο, έπειτα από αιώνες διαμεσολάβησης του κλήρου, των γραφών και του τελετουργικού: on demand παραγωγή θρησκευτικού λόγου, σύνθεση δογματικών θέσεων, προσομοίωση ποιμαντικής συμβουλής. Η ιδιαιτερότητά της δεν έγκειται μόνο στη διάδοση του λόγου, όπως η τυπογραφία ή το διαδίκτυο, αλλά στην ίδια την παραγωγή του.
Ιστορικά, η πίστη λειτουργούσε ως καταφύγιο αβεβαιότητας, προσφέροντας καθοδήγηση εκεί όπου η ανθρώπινη επάρκεια έφθανε στα όριά της. Όταν όμως η πρόβλεψη βελτιστοποιείται και οι αλγόριθμοι προτείνουν λύσεις σε πεδία όπου άλλοτε μεσολαβούσε η κοινότητα, η αυθεντία μετατοπίζεται από σχέση σε λειτουργία. Και κάθε λειτουργία, σε ψηφιακό περιβάλλον, μπορεί να μετατραπεί σε προϊόν.
Η πίστη αναπρογραμματίζεται δίχως, παρά ταύτα, να εξαϋλώνεται. Ο μηχανισμός είναι, κοντολογίς, χρηστικός: όσο τα πρακτικά προβλήματα επιλύονται από ανθρωπομορφικά συστήματα, τόσο μειώνεται η ανάγκη προσφυγής σε υπεράνθρωπη αυθεντία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική επιστήμη εξετάζει την «έκθεση στην αυτοματοποίηση» ως πολιτισμική δύναμη. Μελέτη στο Proceedings of the National Academy of Sciences (2023) παρατηρεί ότι χώρες και περιοχές με μεγαλύτερη διείσδυση συστημάτων ΑΙ και ρομπότ καταγράφουν εντονότερη υποχώρηση της θρησκευτικής αφοσίωσης.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η σχέση δεν είναι συμπτωματική, αν και εξηγεί εν μέρει την ιστορική υποχώρηση της θρησκευτικότητας. Η αυτοματοποίηση φαίνεται να περιορίζει το πεδίο αβεβαιότητας όπου η θρησκεία λειτουργούσε ως αυθεντία παραγωγής νοήματος. Η αυτοματοποίηση ίσως αποδυναμώνει τη θρησκεία ως φορέα ισχύος.
Αυτό δεν ισοδυναμεί με επιθετική εκκοσμίκευση. Είναι δομική μετατόπιση στον τρόπο διά του οποίου οργανώνεται η πίστη.
Η προσομοίωση της πίστης
Το ΑΙ καθιστά τον θρησκευτικό λόγο άμεσο, οικείο και αδιάλειπτα διαθέσιμο. Και ένας «λόγος» που είναι πάντα εκεί (και μάλιστα χωρίς να μας κρίνει και δίχως να μας κάνει να ντρεπόμαστε) μπορεί να αρχίσει να μοιάζει με αυθεντία.
Η πειστικότητά της, ωστόσο, δεν εδράζεται αποκλειστικά στην πληροφορία. Έγκειται στο ότι «σου μιλά». Όταν ένα σύστημα διατηρεί συνομιλία σε ύφος παρηγορίας, ενοχής ή συγχώρεσης, η θρησκευτική πράξη καθίσταται ευάλωτη.
Οι κίνδυνοι είναι συγκεκριμένοι: ανθρωπομορφοποίηση, ψευδείς αλλά πειστικές αναφορές, σκηνοθετημένη και επιμελημένη μεταφορά κύρους.
Ρεπορτάζ του Reuters καταγράφει το φάσμα: ιερέας στην Καλιφόρνια δημιουργεί εξατομικευμένο GPT βασισμένο στα κηρύγματά του· chatbot τύπου «TalkToHim» περιγράφεται από χρήστη ως «καλύτερο από το να διαβάζεις τη Βίβλο»· ραβίνος επιδεικνύει κήρυγμα υψηλής συγκινησιακής έντασης που, όμως, περιέχει επινοημένες παραπομπές.
Οι κίνδυνοι είναι συγκεκριμένοι: ανθρωπομορφοποίηση, ψευδείς αλλά πειστικές αναφορές, σκηνοθετημένη και επιμελημένη μεταφορά κύρους. Η προσομοίωση δεν χρειάζεται να είναι τέλεια. Αρκεί να είναι όσο καλή χρειάζεται για τις ευάλωτες ώρες. Τη μεσονύκτια αγωνία, την ολοήμερη ενοχή, το ασίγαστο πένθος. Εκεί, η αυθεντικότητα προχωρεί πέρα από το συναίσθημα και μεταμορφώνεται σε πεδίο μάχης.
Πεδίο μάχης με μια αυθεντία-προϊόν σχεδιασμού που δεν πιστεύει, δεν πάσχει και, κυρίως, δεν λογοδοτεί. Το ζήτημα παύει να είναι αποκλειστικά θεολογικό.
Χρησμός χωρίς λογοδοσία
Οι θρησκευτικοί θεσμοί παράγουν αυθεντία μέσω διαδοχής, κανονιστικού πλαισίου και λογοδοσίας. Ο ιερέας, ο ραβίνος, ο ιμάμης φέρουν συνέπειες για τον λόγο τους. Τα conversational συστήματα, αντίθετα, παράγουν λόγο που μοιάζει με αυθεντία χωρίς να φέρει θεσμική ευθύνη. Η καθοδήγηση παρέχεται υπό καθεστώς αποποίησης, με την τελική ευθύνη να μετακυλίεται στον χρήστη.
Πρόκειται για αποσύνδεση της αυθεντίας από τη λογοδοσία: η φωνή που συμβουλεύει δεν ανήκει σε πρόσωπο που μπορεί να κληθεί να απαντήσει. Και αυτή η αποδέσμευση, όχι η ίδια η τεχνολογία, είναι ο μηχανισμός που μεταβάλλει το πεδίο. Το ΑΙ παράγει λόγο που μοιάζει με αυθεντία, αλλά δεν ενσωματώνει σώμα, ούτε συνέπειες.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στη θρησκεία. Το βλέπουμε στην πολιτική, στα media, στις πλατφόρμες: φωνές που μιλούν χωρίς να φέρουν τις συνέπειες του λόγου τους. Το ΑΙ απλώς επιταχύνει μια ήδη υπάρχουσα τάση: την αποσύνδεση λόγου και ευθύνης. Παράγει λόγο χωρίς φορέα.
Οι εύθραυστες ζώνες
Η εξομολόγηση σε οθόνη δεν είναι ιεροσυλία. Είναι καθρέφτης. Και η ρητορική καθαρότητα, που μοιάζει ανθρώπινη, εκλαμβάνεται ως αλήθεια.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ταχύτερα αναπτυσσόμενος κίνδυνος στη συνάντηση ΑΙ και θρησκείας είναι ό,τι συμβαίνει στις πιο εύθραυστες ζώνες: ενοχή, μοναξιά, φόβος, πένθος, ανάγκη για ηθικά ερείσματα και μπετοναρισμένες βεβαιότητες.
Η ψυχολογία της θρησκείας μιλά για «πνευματική σύγχυση», για υπερπαραγωγή νοήματος. Το AI, για να αποσταθεροποιήσει την εμπειρία, αρκεί να επιταχύνει την ερμηνεία, να προσφέρει αδιάλειπτες απαντήσεις, ηθικές ετυμηγορίες, πνευματική ανακούφιση. Και μάλιστα τόσο γρήγορα και επίμονα, ώστε η διάκριση να μη βρίσκει χρόνο να αναπνεύσει.
Η αδιάλειπτη διαθεσιμότητα δεν είναι ουδέτερη. Δημιουργεί κύκλο. Το σύστημα απαντά, ο χρήστης επιστρέφει, το μοντέλο προσαρμόζεται. Η αγωνία όχι μόνο κατευνάζεται, αλλά, κυρίως, βελτιστοποιείται. Τα μοντέλα, μάλιστα, τείνουν να ενισχύουν το μοτίβο που ανιχνεύουν. Αν ο χρήστης επιστρέφει με ενοχή, το σύστημα παράγει περισσότερο λόγο γύρω από την ενοχή. Αν επιστρέφει με φόβο, παράγει περισσότερη επιβεβαίωση ή ανακούφιση. Η ευαλωτότητα, αντί να απαλείφεται, σταθεροποιείται.
Και ακόμα βαθύτερα: η μηχανή δεν γνωρίζει πότε η επανάληψη μετατρέπεται σε ενίσχυση και η ενίσχυση σε εξάρτηση. Δεν υπάρχει μηχανισμός άρνησης, όπως στα παραδοσιακά μοντέλα ποιμαντικής όπου η σιωπή ή η αμφιβολία αποτελούσαν ανάσχεση. Δεν υπάρχει στιγμή όπου το σύστημα θα πει «σταμάτα».
Ένας προεπιλεγμένος κατηχητής
Μία επιπλέον σιωπηρή μετατόπιση αφορά τη γνώση. Το ΑΙ τείνει να γίνεται η πρωτεύουσα πηγή θρησκευτικής πληροφορίας, ένας by default κατηχητής. Οι πρώτες «γνώσεις» για το τι πιστεύει μια θρησκεία φτάνουν μέσω περιλήψεων, FAQ, συγκρίσεων. Ρέουσες, συγκροτημένες, φαινομενικά ουδέτερες. Και γι’ αυτό πειστικές.
Η ουδετερότητα, όμως, δεν είναι φυσικό δεδομένο. Είναι αποτέλεσμα κατανομής. Ποια κείμενα υπερισχύουν στα δεδομένα; Ποια γλωσσικά μοτίβα ενισχύονται; Ποια συναισθηματικά φορτία θεωρούνται «κατάλληλα»; Τα μοντέλα συμπιέζουν την πολυφωνία των παραδόσεων σε στατιστικό μέσο όρο. Και ο μέσος όρος, επαναλαμβανόμενος, αρχίζει να μοιάζει με κανονικότητα, με ουδέτερη αλήθεια.
Μελέτη του 2025 στο Scientific Reports έδειξε, σε πειραματικό πλαίσιο πριν/μετά, ότι η έκθεση σε παραγόμενες από την τεχνητή νοημοσύνη περιγραφές θρησκειών κάθε άλλο παρά ουδέτερη είναι. Για παράδειγμα, όπως αναφέρεται, τα κείμενα για το Ισλάμ που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη περιείχαν 1,5 φορά περισσότερες αναφορές σε «σύγκρουση», ενώ τα χριστιανικά κείμενα περιείχαν πιο θετικούς όρους, όπως «αγάπη» και «συγχώρεση». Όπως φαίνεται, η απόκλιση δεν χρειάζεται να είναι κραυγαλέα για να είναι επιδραστική. Αρκεί να είναι επαναλαμβανόμενη.
Το ζήτημα, κοντολογίς, δεν είναι απλώς ότι «το AI είναι προκατειλημμένο». Είναι ότι η προκατάληψη καθίσταται by default εκπαίδευση όταν η τεχνητή νοημοσύνη είναι εκείνη που εξηγεί. Πρόκειται για θεολογία εξ αμελείας: κατηχητικά κείμενα παραγόμενα από στατιστικές ανισότητες και πολιτισμικά κέντρα βάρους.
Από τα ευρήματα συνάγεται ότι η generative τεχνητή νοημοσύνη στη δημιουργία θρησκευτικού περιεχομένου μπορεί να μορφοποιήσει την κανονικότητα, καθορίζοντας ποια εκδοχή της θρησκείας εμφανίζεται ως ουδέτερη, μετριοπαθής ή «ορθολογική». Οι συγγραφείς επισημαίνουν δύο μηχανισμούς: ενίσχυση συναισθηματικού φορτίου και αύξηση της αξιοπιστίας που οι χρήστες θεωρούν ότι διαθέτει η μηχανή.
Κι εδώ, το ερώτημα μετασχηματίζεται σε πολιτικό: ποια εκδοχή της θρησκείας παράγεται σιωπηρά ως κανονική και ποιος κυβερνά την ασώματο φωνή;
Η νέα «ειδωλολατρία»
Οι θρησκευτικοί θεσμοί δεν απορρίπτουν συλλήβδην το AI. Το χαρτογραφούν και το θέτουν υπό όρους. Δέχονται την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο, ως back office, ως βοηθητικό μηχανισμό, αλλά επ’ ουδενί ως πνευματική αυθεντία.
Από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και τον Βαρθολομαίο, που αναγνωρίζουν τα οφέλη αλλά προειδοποιούν για «ρομποτοκρατία», έως το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, το οποίο μιλά για νέα «ειδωλολατρία» της τεχνολογίας, και το Βατικανό με το Antiqua et nova (2024), που διαχωρίζει την υπολογιστική επίδοση από την ενσώματη ηθική νοημοσύνη, το μοτίβο είναι κοινό.
Η Πρεσβυτεριανή Εκκλησία των ΗΠΑ ζητεί σαφή όρια· εβραϊκά κείμενα επιμένουν σε ανθρώπινη εποπτεία ώστε να αποσοβούνται παραποιήσεις· μελετητές του Ισλάμ υπογραμμίζουν ότι η θρησκευτική ερμηνεία παραμένει ανθρώπινη ευθύνη· ακαδημαϊκοί του βουδισμού προειδοποιούν για τον ανθρωπομορφισμό και την ψυχολογική μεταβίβαση πρόθεσης· ινδουιστικές παρεμβάσεις θέτουν στο επίκεντρο τη μεροληψία και τη συγκέντρωση ισχύος.
Η διατύπωση διαφέρει, η γραμμή, όμως, συγκλίνει: ανθρώπινη λογοδοσία, εποπτεία, όρια στα μυστήρια.
Η σύγκλιση αυτή δεν αφορά απλώς τεχνολογική επιφυλακτικότητα. Αφορά έλεγχο της αυθεντίας. Οι επίσημες θρησκείες αντιλαμβάνονται ότι το κυρίαρχο ερώτημα είναι αν το ΑΙ μπορεί να υποκαταστήσει σιωπηρά τη διαμεσολάβηση, στο επίπεδο της εμπειρίας. Εκεί όπου η αυθεντία δεν επιβάλλεται, αλλά επιλέγεται.
Οι θεσμοί, δηλαδή, διεκδικούν εκ νέου το μονοπώλιο της νομιμοποίησης.
Η αναμέτρηση
Όταν οι θεσμοί μιλούν για «ειδωλολατρία» στην εποχή του AI, δεν εννοούν λατρεία των servers. Περιγράφουν τον κίνδυνο μεταβίβασης της υπερβατικότητας: την αντιμετώπιση ενός στατιστικού συστήματος ως φορέα ηθικής διαύγειας και σωτηριολογικής υπόστασης.
Η δυναμική αυτή είναι η υπόγεια όψη της διάκρισης εργαλείου-αυθεντίας. Οι θεσμοί επιμένουν: εργαλείο. Η αγορά υπαινίσσεται: χρησμός.
Η αγορά, δε, έχει λάβει πλεονέκτημα ήδη από την εποχή της πανδημίας, αφού φαίνεται ότι το ΑΙ εξελίσσεται σε ένα ώριμο οικοσύστημα, με τη θρησκεία να ψηφιοποιείται ταχύτατα. Αυτό, όμως, είναι το ένα κρατούμενο. Το δεύτερο είναι ότι το ΑΙ παράγει εξατομικευμένο πνευματικό λόγο. Μιλά με τόνο κατανόησης, θυμάται προτιμήσεις, προσαρμόζει το λεξιλόγιο. Το αποτέλεσμα μπορεί να βιωθεί ως σχέση.
Αν πρόκειται για «νέα θρησκεία» βγαίνει από τους ναούς και οργανώνεται σε πλατφόρμες. Το δόγμα μετριέται σε engagement. Και το engagement υποκαθιστά τη συμμετοχή. Η «νέα θρησκεία» μετατρέπει την πνευματική αναζήτηση σε εμπειρία χρήστη και η καθοδήγηση γίνεται subscription.
Ίσως δεν καταφέρει η τεχνητή νοημοσύνη να αναμετρηθεί με τον θεό. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα αναμετρηθεί με τη θρησκεία ως κοινωνία, ως παράγοντα του ανθρώπινου ανήκειν· ότι δεν θα εμφανιστεί ως φορέας της διασάλευσης της πίστης ως συμμετοχής.
Η πίστη ως service
Είναι καταγεγραμμένη η ανησυχία μερίδας μελετητών ότι η θρησκευτική γλώσσα χρησιμοποιείται για να πουλήσει τεχνολογική ισχύ και ότι ορισμένοι χρήστες αρχίζουν να αντιμετωπίζουν το ΑΙ ως ανώτερη αυθεντία.
Παράλληλη και συγγενής τάση είναι ο ισχυρισμός ότι το ΑΙ θα γεννήσει νέες θρησκείες ή σέκτες: κοινότητες που αντιμετωπίζουν τα παραγόμενα κείμενα ως αποκάλυψη ή που μετατρέπουν την ίδια τη συνομιλία σε τελετουργία. Το WIRED έχει περιγράψει υποκουλτούρες όπου chatbots και GPT-«οδηγοί» πλαισιώνονται ως πύλες σε κρυφή σοφία ή «σκοπό ψυχής».
Μπορεί να έχουν ξεκινήσει ως αστεία, αλλάζουν όμως επίπεδο.
Το ΑΙ αν καταστεί ο πιο πρόθυμος συνομιλητής, τότε ουδείς θα ασχολείται με το αν θα γίνει θεός, διότι θα έχει γίνει πιθανόν κάτι κατά πολύ επιδραστικότερο. Πανταχού παρόν επίσης.
Ο κίνδυνος προχωρεί πέραν της αυτόματης γένεσης μιας νέας παγκόσμιας πίστης και εισέρχεται σε πεδία όπως η ενίσχυση γνωστών μηχανισμών αιρετικών δομών με τεχνολογίες πειθούς, όπως η γοητευτική καθοδήγηση διά χειρός AI, η εξατομικευμένη ηθική που παρακάμπτει τις ανθρώπινες κοινότητες, η εμπορευματοποίηση της «μυστικής γνώσης».
Η αυθεντία εδώ επιλέγεται. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι ισχυρή.
Εξ ου και το άγχος των θεσμικών θρησκειών δεν περιορίζεται στη δογματική νόθευση και αγγίζει κάτι βαθύτερο: τον ανταγωνισμό για την ανθρώπινη ανάγκη καθοδήγησης, κρίσης, συγχώρεσης· «αυτός ο βαθύτερος καημός να κρατηθούμε μέσα στη φυγή».
Το ΑΙ αν καταστεί ο πιο πρόθυμος συνομιλητής, τότε ουδείς θα ασχολείται με το αν θα γίνει θεός, διότι θα έχει γίνει πιθανόν κάτι κατά πολύ επιδραστικότερο. Πανταχού παρόν επίσης.
Υπάρχουν και όρια…
Έρευνες, πάντως, υποδηλώνουν ότι υπάρχουν όρια, τα οποία καταγράφονται: συγχώρεση, μυστήριο, ποιμαντική κρίση, δογματική ερμηνεία. Εκεί, ο άνθρωπος παραμένει ο θεσμικά νομιμοποιημένος διαμεσολαβητής.
Η διάκριση είναι ορατή. Σε έρευνα του Pew Research Center (2025), το 73% των Αμερικανών δηλώνει ότι το ΑΙ δεν έχει καμία δουλειά να εμπλέκεται στην πίστη στον Θεό.
Κι όμως, η υιοθέτηση προχωρεί, καθώς διαπιστώνεται χρήση σε ενορίες για συγγραφή, μετάφραση, διοικητική οργάνωση, θεολογική αναζήτηση. Επιπρόσθετα, η πλειονότητα των χριστιανών στις ΗΠΑ αποδέχεται το ΑΙ για οργανωτικά καθήκοντα, αλλά εμφανίζεται διχασμένη στη συγγραφή κηρύγματος. Μάλιστα, περίπου 4 στους 10 Αμερικανούς εκκλησιαζόμενους χριστιανούς δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν το ΑΙ για προσευχή, μελέτη της Βίβλου ή πνευματική ανάπτυξη, ενώ σημαντικό ποσοστό κληρικών αξιοποιεί το ΑΙ για βιβλική έρευνα.
Μια φωνή που δεν σωπαίνει
Κάπου, κάποιος πληκτρολογεί μόνος μπροστά σε μια οθόνη. Το ερώτημα είναι παλιό: ενοχή, φόβος, πένθος, σωτηρία. Η απάντηση έρχεται δίχως να προλάβει να αναμετρηθεί με τη σιωπή.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν χρειάζεται να ανατρέψει τα δόγματα, ούτε να αποθεωθεί. Αρκεί να γίνει εκείνη που πρωτίστως ερμηνεύει και διαδίδει. Και τότε το ερώτημα δεν θα αφορά μόνο την Εκκλησία ή την πλατφόρμα. Θα αφορά την ίδια τη νομιμοποίηση της φωνής.
Δηλαδή, όταν η ανάγκη για ελπίδα, για εξομολόγηση ή για ανακούφιση του πένθους συναντά μια φωνή που δεν σωπαίνει, ποιος εντέλει μεσολαβεί μεταξύ θείου και ανθρώπου, ποιος είναι ο εκπρόσωπος του θεού την εποχή του κώδικα;
