Η Καίτη Κατσαμά έχασε τον άντρα της πριν από 25 χρόνια. Τα εγγόνια της δεν τον γνώρισαν ποτέ. Φέτος, μετά τα μαθήματα ψηφιακής ενδυνάμωσης στο ΚΑΠΗ του Περάματος, πήρε το κινητό της και δοκίμασε όσα είχε μάθει. «Ξεκίνησα με φωτογραφίες του άντρα μου, ο οποίος είναι νεκρός. Τον έβαλα μαζί με τα εγγόνια του, τα οποία έχουν γεννηθεί μετά τον θάνατό του».
Με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, έφτιαξε τη φωτογραφία που η ζωή δεν επέτρεψε να τραβηχτεί. Την έστειλε στα παιδιά της με ένα μήνυμα: «Κάτι που δεν είδαμε, δεν θα δούμε. Αλλά μας αρέσει να το δούμε, έστω και πειραματικά». Πώς αντέδρασαν; «Συγκινήθηκαν κι έκλαψαν. Αυτές τις φωτογραφίες τις φιλάω σαν εικόνα, να τις βλέπω πότε-πότε».
Η κυρία Καίτη, συνταξιούχος, δεν ξεκίνησε από το μηδέν – «είχα μια επαφή γενικά με κομπιούτερ». Έκανε αίτηση «για να ξεπεράσω ορισμένες μικρές φοβίες», ενώ οι διπλανές της κυρίες τής έλεγαν «δεν ξέρουμε, δεν το χρησιμοποιούμε». Την τεχνητή νοημοσύνη, ομολογεί, στην αρχή την κορόιδευε: «Λέω, άσε μας μωρέ. Εμένα, που θα κάτσω…» Μέχρι που «μας έβαλε στο νόημα του GPT» ο δάσκαλός τους, ο κύριος Νίκος.
Στόχος δεν ήταν να μάθουν τεχνολογία για την τεχνολογία. Ήθελαν να χρησιμοποιούν το κινητό όπως όλοι οι υπόλοιποι. Να στέλνουν email, να κλείνουν ένα ραντεβού, να χρησιμοποιούν το Gov.gr, να ενεργοποιούν την άυλη συνταγογράφηση, να ακούσουν ένα τραγούδι.
Από εκεί και πέρα, η καθημερινότητά της άλλαξε. «Όλες οι πληρωμές μου γίνονται μέσω τραπέζης, μέσω τηλεφώνου. Έχω περάσει την κάρτα μου στο πορτοφόλι. Κινητό και κλειδάκι, και έφυγα». Η ταυτότητα, επίσης, στο κινητό. Υπεύθυνες δηλώσεις, ραντεβού με γιατρούς – «ηλεκτρονικά όλα».
Προχώρησε και παραπάνω – πιο δημιουργικά. Έφτιαξε το σαλόνι και την κουζίνα της με ιδέες διακόσμησης που ζήτησε από το ChatGPT ανεβάζοντας φωτογραφίες των χώρων της -«είμαι οπτικός τύπος»- και με τον όρο να αξιοποιηθούν τα υπάρχοντα έπιπλα. «Είχε απολύτως δίκιο. Άνοιξε ο χώρος».
Ξέρει όμως και πού σταματάει το εργαλείο. Πριν πάει στον καρδιολόγο, ρώτησε το chatbot για την εξέτασή της – αλλά δεν το εμπιστεύεται τυφλά: «Καλό είναι να έχουμε μια γνώση. Μια ιδέα, ως εκεί όμως». Και προσθέτει τη φράση που θα μπορούσε να είναι το σύνθημα όλου του προγράμματος: «Μπήκα, διάβασα, αλλά πήγα στον γιατρό».
Το στοίχημα της ψηφιακής συμπερίληψης
Η ιστορία της είναι μία από τις 6.400 του προγράμματος ψηφιακής ενδυνάμωσης του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας. Με 6,8 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, το πρόγραμμα απευθύνθηκε σε πολίτες άνω των 65 και σε άτομα με αναπηρία – 3.600 ηλικιωμένους και 2.800 ΑμεΑ – μέσα από 195 κόμβους πανελλαδικά: 120 σε ΚΑΠΗ και 75 σε δομές αναπηρίας. Η εκπαίδευση διήρκεσε 70 διδακτικές ώρες για τους ηλικιωμένους και 80 για τα ΑμεΑ, με φυσική παρουσία, από την ψηφιακή ασφάλεια μέχρι τις ψηφιακές αγορές και την τεχνητή νοημοσύνη.
Η φιλοσοφία του: η ψηφιακή μετάβαση δεν μπορεί να αφήσει κανέναν πολίτη πίσω. Η τεχνολογία να μετατραπεί «από πεδίο αποκλεισμού σε γέφυρα ισότητας και συμπερίληψης».
«Νίκο, μου κόλλησε…»
Στην αίθουσα του Περάματος, τη θεωρία την έκανε πράξη ο Νίκος Γερεντές, εκπαιδευτής ενηλίκων με 16 χρόνια εμπειρίας. Η πρώτη του απόφαση ήταν να παρακάμψει, σε συνεννόηση με τον φορέα, το έτοιμο υλικό σε παρουσιάσεις PowerPoint. Στο πρώτο μάθημα, ξεκαθάρισε: «Εγώ είμαι εδώ για σας. Όχι να βγάλω μια ύλη. Δεν θα πάμε να δώσουμε πανελλήνιες, ούτε θα πάρετε κάποιο πτυχίο. Πάμε να δω τις δικές σας ανάγκες».
Οι ανάγκες αυτές ήταν συγκεκριμένες. Στόχος δεν ήταν να μάθουν τεχνολογία για την τεχνολογία. Ήθελαν να χρησιμοποιούν το κινητό όπως όλοι οι υπόλοιποι. Να στέλνουν email, να κλείνουν ένα ραντεβού, να χρησιμοποιούν το Gov.gr, να ενεργοποιούν την άυλη συνταγογράφηση, να ακούσουν ένα τραγούδι. «Πράγματα που εμείς θεωρούμε πολύ απλά, εκείνοι δεν μπορούσαν να τα κάνουν».
Οι μαθητές του ήταν από 64-65 ετών «και πάνω», κάποιοι πάνω από τα 77-78. Στην αρχή συνάντησε επιφύλαξη – «τι κάνω εγώ τώρα, εγώ δεν τα ξέρω αυτά», ακόμα και «αυτά είναι του σατανά, εγώ δεν κάνω Viber γιατί θα με κλέψουν». Οι δυσκολίες ήταν στοιχειώδεις: άνθρωποι που δυσκολεύονταν να βάλουν κωδικό στο κινητό τους ή να γράψουν στο Google «τι καιρός σήμερα».
Και η μεγαλύτερη πρόκληση: «Σε τμήματα των 13-14 ατόμων, έπρεπε να παρακολουθήσω κυριολεκτικά 13-14 διαφορετικούς ρυθμούς. Πήγαινα σαν την πεταλούδα. Νίκο, μου κόλλησε, Νίκο, δεν μου έγραψε, Νίκο, έλα εδώ…».
Το αποκορύφωμα ήταν η τεχνητή νοημοσύνη. Ο Γερεντές αφιέρωνε μερικά λεπτά για να εξηγήσει τι είναι. Μετά, όλοι κατέβασαν την εφαρμογή στο κινητό τους. Η πιο αξέχαστη στιγμή: «Μία κυρία πήρε μια φωτογραφία που είχα τραβήξει την ίδια και τη φίλη της, την επεξεργάστηκε με το ChatGPT και τις έβαλε στη Χαβάη, να πίνουν κοκτέιλ, με πέντε γυμνασμένους μπρατσαράδες γύρω γύρω. Ειδικά με το AI, ήταν σαν να δίνεις σε παιδί μπάλα».
Και ο απολογισμός; «Ένα 70% φάνηκε ότι έμαθε πολλά πράγματα. Ένα 30% θέλει επανάληψη», εκτιμά, προτείνοντας μεγαλύτερη διάρκεια στο πρόγραμμα. «Κάποιοι ζούσαν στο σκοτάδι και απλά ανάψαμε τη λάμπα από το διπλανό δωμάτιο. Κάποιοι είχαν ανοιχτό ένα φως και απλά ανοίξαμε άλλο ένα. Δεν είναι ότι φωταγωγήθηκε όλο το δωμάτιο».
Ο ίδιος επισημαίνει ότι το αποτέλεσμα έχει και «ταξικό πρόσημο»: εκτιμά ότι σε μια περιοχή όπως η Κηφισιά θα μπορούσαν να βρίσκονται στην αίθουσα άνθρωποι που, λόγω επαγγέλματος και προηγούμενης εξοικείωσης, θα ξεκινούσαν από διαφορετικό επίπεδο.
Το κέρδος, όμως, δεν μετριέται μόνο σε δεξιότητες: «Αυτοί οι άνθρωποι είχαν έναν ακόμα λόγο να βγουν από τα σπίτια τους».
Και τι μένει προς το παρόν για τον ίδιο; Οι ομαδικές συνομιλίες. «Κάθε μέρα έχω 28 καληνύχτες και 35 καλημέρες!»
Τι έμαθε το υπουργείο από τα ΚΑΠΗ
Στο υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, η Δόμνα Μιχαηλίδου κάνει μια παραδοχή. «Είναι ένα από τα προγράμματα τα οποία θεωρούσα κι εγώ η ίδια από τα πιο ελαφριά του υπουργείου. Επειδή δεν κάλυπτε τεράστιες ανάγκες καθημερινότητας, δεν είχαμε βάλει όλες μας τις ελπίδες πάνω του». Η γνώμη της άλλαξε όταν επισκέφθηκε εννιά διαφορετικά ΚΑΠΗ – στον Πειραιά, στο Πέραμα, στην Κηφισιά, στον Χολαργό, στα Βριλήσσια – «και πάνω από μία φορά το καθένα». «Μπορώ να πω ότι πέτυχε, γιατί οι άνθρωποι εκεί πέρα, και στα εννιά ΚΑΠΗ στα οποία έχω πάει, με ρωτούσαν πότε θα ξανανοίξει» – πώς θα περάσουν «από την πρώτη τάξη στη δευτέρα», και πώς θα γραφτούν οι φίλοι τους που δεν πρόλαβαν.
Για την υπουργό, το διακύβευμα είναι βαθύτερο από τις δεξιότητες. Στο ερώτημα αν ο ψηφιακός αναλφαβητισμός είναι μορφή κοινωνικής ανισότητας, απαντά: «Βέβαια είναι».
Κι όχι μόνο για τους μεγαλύτερους: «Ακόμα πιο πολύ για τα άτομα με αναπηρία». Και για τους δύο πληθυσμούς, «ο ψηφιακός αναλφαβητισμός συνεπάγεται και έναν κοινωνικό αποκλεισμό» – από τον ηλικιωμένο που θα βρει στο Facebook πότε είναι η συναυλία του δήμου, μέχρι τα γκρουπ όπου τα άτομα με αναπηρία συζητούν ποιες υπηρεσίες τα εξυπηρετούν καλύτερα.
«Είναι ένα εργαλείο ελευθερίας εκεί που το φυσικό περιβάλλον δεν είναι προσβάσιμο. Κι εμείς πρέπει να κάνουμε και τα δύο». Το υπουργείο της, εξηγεί, ισορροπεί «μεταξύ του ψηφιακού εθισμού στα παιδιά και του ψηφιακού αναλφαβητισμού στη μεγαλύτερη ηλικία».
Στα ΚΑΠΗ είδε και τους φόβους από κοντά – διπλούς, όπως λέει. Ο ένας, ο φόβος της αποτυχίας, που τον αναγνωρίζει και στη δική της μητέρα: «Υπάρχει ένας φόβος ότι τώρα θα τα κάνω χειρότερα και μετά δεν θα μπορώ να σε πάρω καν τηλέφωνο, παιδί μου». Ο άλλος, της ασφάλειας: «Θα με κλέψουν, θα μου πάρουν τα στοιχεία».
Γι’ αυτό της έκανε θετική εντύπωση η βαρύτητα του προγράμματος στην ασφάλεια – είδε άλλωστε κωδικούς γραμμένους πάνω στην ίδια την κάρτα. Είδε όμως και κάτι που ανέτρεψε τα στερεότυπά της για τα ΚΑΠΗ: «Περνάνε ωραία. Πάνε συνέχεια εκδρομές, πάνε στη θάλασσα, κλαίνε από τα γέλια». Και μια κυρία από το Πέραμα που ανέβασε στο ChatGPT φωτογραφίες του εξοχικού της στη Σαλαμίνα και πήρε προτάσεις ανακαίνισης με βάση τον προϋπολογισμό που όρισε. «Που εγώ δεν θα σκεφτόμουν να το κάνω αυτό. Τώρα το σκέφτομαι…», σχολιάζει.
Το ερώτημα της συνέχειας μένει ανοιχτό. Το πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης, με σφιχτά χρονοδιαγράμματα. «Εξ ορισμού εξυπηρετούμε ευάλωτο πληθυσμό, οπότε ο ευάλωτος πληθυσμός έχει πιο αργή πρόσβαση στην πληροφορία».
Όπως το θέτει, «όταν πας να διαφημίσεις την ψηφιακή ενδυνάμωση, προφανώς θεωρείς ότι αυτός που θα πας να ενδυναμώσεις ψηφιακά δεν θα το δει αυτό το πρόγραμμα στο Facebook για να γραφτεί».
Και η επόμενη ημέρα; «Έχουμε το εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο μας έχει μείνει και ανεβαίνει στο website του υπουργείου. Έχουμε αγοράσει τα τάμπλετ και τα έχουμε μοιράσει σε όλους τους δήμους. Οπότε τι μένει; Ο εκπαιδευτής». Το κόστος του, υπολογίζει, «ούτε 1.000 ευρώ για τον μήνα, για 12 ώρες τη βδομάδα» – κι εξετάζονται όλα τα ενδεχόμενα για «το τρίτο και μικρότερο πόδι του προγράμματος».
Η ίδια, πάντως, δεν κρύβει ότι φοβήθηκε όταν ανακοινώθηκαν οι 70 ώρες: «Τώρα θα πάνε οι άνθρωποι 70 ώρες να το κάνουν;» Πήγαν. «Ελπίζουμε να το μάθει παραπάνω ο κόσμος» – και να το κινήσουν οι δήμοι, σε συνεργασία με το υπουργείο.
