Ας αφήσουμε στην άκρη όσα ξέρουμε για τα «παιδιά των λουλουδιών», τα στερεότυπα των χίπηδων και τον ηθικό πανικό του «πολέμου κατά των ναρκωτικών». Η επιστήμη του 21ου αιώνα επανεξετάζει τα ψυχεδελικά όχι ως πολιτισμικό απομεινάρι της αντικουλτούρας, αλλά ως πιθανό εργαλείο για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, του τραύματος και άλλων δύσκολων ψυχικών διαταραχών. Ουσίες όπως το LSD και η ψιλοκυβίνη, που για δεκαετίες βρέθηκαν στο περιθώριο της έρευνας, επιστρέφουν σήμερα στα εργαστήρια και τις κλινικές μελέτες.
Μία από τις ανθρώπους που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αυτής της έρευνας είναι η Ιωάννα Άρτεμις Βαμβακοπούλου, διδακτορική φοιτήτρια νευροψυχοφαρμακολογίας στο Imperial College του Λονδίνου και επιστημονική σύμβουλος στην Ελληνική Εταιρία Ενθεογόνων (Greek Psychedelic Society) που ενημερώνει και ευαισθητοποιεί γύρω από τα ψυχεδελικά.
Στην Ελλάδα, κανένας δεν μιλάει για την ασφαλή χρήση. Στα νέα βλέπεις μόνο πώς η Πισπιρίγκου χρησιμοποίησε κεταμίνη για να σκοτώσει τα παιδιά της. Δεν υπάρχουν, όμως, πουθενά ειδήσεις για το πώς η κεταμίνη βοηθά στην κατάθλιψη ή το πώς η ψιλοκυβίνη έχει βοηθήσει κόσμο που παλεύει με τη ψυχική υγεία εδώ και 30 χρόνια και δεν έχει δει άσπρη μέρα.
Η Ιωάννα μίλησε στο WIRED Greece για τη ψυχεδελικά υποβοηθούμενη ψυχοθεραπεία στην Ευρώπη, τί συμβαίνει στη χώρα μας και κυρίως, πώς θα πετάξουμε από πάνω μας τη σκόνη των προκαταλήψεων για τα ψυχεδελικά.
— Όταν ξεκινάμε να μιλάμε για ψυχεδελικά τι πρέπει να ξέρουμε; Ποιες είναι κατά τη γνώμη σου οι βασικές παρανοήσεις που υπάρχουν στη δημόσια σφαίρα;
Καταρχάς, είναι σημαντικό να συζητήσουμε ποιες ουσίες θεωρούνται ψυχεδελικές. Μιλάμε για την ψιλοκυβίνη που είναι από τα «μαγικά μανιτάρια», το LSD, το DMT που το βρίσκουμε σε κάποια φυτά στον Αμαζόνιο. Είναι η αγιαουάσκα, που έχει μέσα DMT και είναι ένα ζωμός, που πίνεται σε τελετουργικό πλαίσιο από διάφορους ιθαγενείς πληθυσμούς, και η μεσκαλίνη που βρίσκουμε σε διάφορα είδη κάκτων στη κεντρική και νότια Αμερική. Μετά έχουμε ουσίες όπως είναι το MDMA, η κεταμίνη και η ιμπογαΐνη που δεν θεωρούνται «κλασικά ψυχεδελικά» από άποψη φαρμακολογίας, αλλά έχουν παρόμοιες επιδράσεις και γι’ αυτό χρησιμοποιούνται και στην έρευνα σε θεραπευτικό πλαίσιο.
Κατά κύριο λόγο το στίγμα προέρχεται από τον «Πόλεμο κατά των Ναρκωτικών», τα τελευταία 50 χρόνια. Γενικά δεν μου αρέσει η λέξη «ναρκωτικά», γιατί θεωρώ ότι έχει από μόνη της στίγμα και φαρμακολογικά μιλώντας δεν είναι όλες οι ουσίες ναρκωτικές, δεν σε κοιμίζουν. Η έρευνα με ψυχεδελικές ουσίες είχε αρχίσει ήδη από το ‘50, εστιάζοντας κυρίως στην κατάθλιψη και τον εθισμό στο αλκοόλ. Το ‘70, όμως, το Αμερικανικό counterculture, οι χίπηδες, και όσοι ήταν κατά της βίας και του πολέμου του Βιετνάμ, άρχισαν να χρησιμοποιούν τα ψυχεδελικά σε ψυχαγωγικό πλαίσιο.
Ο Nixon, λοιπόν, ποινικοποίησε όλες τις ουσίες, ένας τρόπος να ελέγξει τη δημόσια σφαίρα και τον ίδιο τον κόσμο. Μετά άρχισαν να ακολουθούν και άλλες χώρες, λόγω της δύναμης της Αμερικής δημιουργώντας μια προπαγάνδα κατά αυτών των ουσιών. Δυστυχώς, όταν μιλάμε για ψυχεδελικά, μιλάμε για πολιτικές και νόμους που δεν βασίζονται στην έρευνα. Χρειαζόμαστε περισσότερο κόσμο να φέρει δεδομένα στη συζήτηση, για να πούμε «οκ, σίγουρα, αυτές οι ουσίες έχουν μια θέση στο ιατρικό πλαίσιο, στην ψυχική υγεία».
Εδώ τίθεται και ένα θέμα παιδείας. Στην Ελλάδα, κανένας δεν μιλάει για την ασφαλή χρήση. Στα νέα βλέπεις μόνο πώς η Πισπιρίγκου χρησιμοποίησε κεταμίνη για να σκοτώσει τα παιδιά της. Δεν υπάρχουν, όμως, πουθενά ειδήσεις για το πώς η κεταμίνη βοηθά στην κατάθλιψη ή το πώς η ψιλοκυβίνη έχει βοηθήσει κόσμο που παλεύει με τη ψυχική υγεία εδώ και 30 χρόνια και δεν έχει δει άσπρη μέρα.
— Ποια είναι η σχέση, άρα, των ψυχεδελικών με την ψυχική υγεία και ποιος είναι ο επιστημονικός κλάδος που προκύπτει από αυτό;
Βλέπουμε ότι οι ψυχεδελικές ουσίες μπορούν να είναι πάρα πολύ βοηθητικές, για συγκεκριμένες ψυχικές ασθένειες, όταν τις συνδυάσουμε με ένα σωστό και ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, δηλαδή μια προετοιμασία πριν την χρήση, και την ανάλυση (ενσωμάτωση) της εμπειρίας με κάποιον ειδικό μετά.
Μιλάμε κυρίως για ασθένειες που έχουν να κάνουν με το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας, είτε είναι διαγνωσμένες, είτε είναι απλά χρόνιες, δύσκολα θεραπεύσιμες ασθένειες. Σε αυτές ανήκουν η κατάθλιψη, το άγχος, οι διατροφικές και καταναγκαστικές διαταραχές, καθώς και ο εθισμός στο αλκοόλ, τη νικοτίνη, τη κοκαΐνη και τις οπιούχες ουσίες, ακόμα και στον τζόγο. Ωστόσο, τα ψυχεδελικά δεν είναι για όλες τις ψυχικές ασθένειες – δεν θα δίναμε σε κάποιον ασθενή που έχει ψύχωση, σχιζοφρένεια ή διπολική διαταραχή. Είναι θέμα ασφάλειας και εκεί υπάρχει κίνδυνος να επιδεινωθεί η κατάσταση.
Ο τομέας που προκύπτει από τη σύνδεση ψυχεδελικών με τη ψυχική υγεία είναι η νευροψυχοφαρμακολογία. Είναι πραγματικά η απόλυτη σύνδεση της ψυχιατρικής έρευνας με τεχνικές νευροεπιστήμης, αλλά και το τι ξέρουμε από τη φαρμακολογία, δηλαδή πώς επιδρούν οι ουσίες στο σώμα και στον εγκέφαλό μας.
H έρευνα του 2010 που έγινε στο Imperial College του Λονδίνου, έφερε την ψυχεδελική αναγέννηση. Χρησιμοποίησαν αυτό που λέμε fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging). Είναι η «λειτουργική μαγνητική τομογραφία», που μας επιτρέπει να δούμε ποιες περιοχές του εγκεφάλου λειτουργούν περισσότερο ή λιγότερο πριν ή μετά από κάποια ουσία. Συγκεκριμένα, υπάρχει ένα σύμπλεγμα περιοχών στον εγκέφαλο που λέγεται Default Mode Network (Δίκτυο Αυτόματης Λειτουργίας) – είναι όταν ο εγκέφαλος απλά κάνει τη δουλειά του, χωρίς να σκεφτόμαστε κάτι, ό,τι έχει να κάνει με το «εγώ», τον κόσμο και τις ψυχαναγκαστικές μας σκέψεις που κάνουν κύκλους.
Οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι, στη κατάθλιψη, αυτές οι περιοχές δουλεύουν πάρα πολύ, και είδαν ότι το LSD μπορεί να μειώσει τη δραστηριότητα εκεί. Είδαν, επίσης, ότι κόσμος που συμμετείχε και δεν έβρισκε νόημα σε κάποια θεραπεία πριν, άρχισε να είναι πιο ανοιχτός σε καινούριες εμπειρίες και σε καινούριους τρόπους σκέψης.
— Τι είναι η «ψυχεδελική υποβοηθούμενη ψυχοθεραπεία» (Psychedelic Assisted Therapy);
Θα σου μιλήσω για το μοντέλο που χρησιμοποιούμε στο πανεπιστήμιό μου. Υπάρχουν κάποια standards που θέτουμε στην αρχή, δηλαδή μπορεί να ψάχνουμε για άτομα που έχουν χρόνια κατάθλιψη και δεν τους έχουν βοηθήσει τουλάχιστον τέσσερις αγωγές ή δυο, τρεις διαφορετικές ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις. Έρχονται σε εμάς, τσεκάρουμε ότι είναι καλά και ότι δεν παίρνουν κάποια άλλη αγωγή που δεν τους επιτρέπει να πάρουν το ψυχεδελικό φάρμακο.
Έπειτα, αν αποφασίσουμε ότι ο ασθενής μπορεί να πάρει τα ψυχεδελικά, θα έχουμε τουλάχιστον δύο ή τρεις συνεδρίες, με δύο θεραπευτές, για τη προετοιμασία, δηλαδή να μιλήσουμε στον ασθενή για το τι να περιμένει από την εμπειρία. Κάποιοι μπορεί να έχουν ήδη προηγούμενες ψυχεδελικές εμπειρίες, κάποιοι μπορούν να μην έχουν. Είναι σημαντικό να υπάρχει μια κοινή βάση για όλους. Τους εξηγούμε ότι μπορεί να έρθουν στην επιφάνεια δύσκολες σκέψεις, σκληρές μνήμες, εικόνες. Συνήθως μιλάμε για τραυματικές εμπειρίες, που για προστατευτικούς λόγους, ο εγκέφαλός μας προσπαθεί να μας κάνει να τις ξεχάσουμε. Οπότε εδώ είναι σημαντικό το κομμάτι της αποδοχής. Αποδέχομαι ό,τι και να έρθει στην επιφάνεια. Καλό ή κακό, δύσκολο και μη.
Αν όχι από το δημοτικό, τουλάχιστον από το γυμνάσιο, πρέπει να μιλάμε ανοιχτά για τη ψυχική υγεία, τα συναισθήματά μας, και τι σημαίνουν, γιατί οι περισσότερες ψυχικές ασθένειες εκδηλώνονται στην αρχή της εφηβείας. Έτσι προλαμβάνεις τις ψυχικές ασθένειες. Το να ζητήσεις βοήθεια για ένα θέμα που αντιμετωπίζεις στα 14, αντί να φτάσεις 35 ή αργότερα, κάνει τεράστια διαφορά.
Κι αφού έχουν γίνει οι προετοιμασίες, έρχεται η μέρα που οι ασθενείς θα πάρουν τα ψυχεδελικά, συνήθως ψιλοκυβίνη. Τη μέρα εκείνη, οι ασθενείς βιώνουν μια ολοκληρωμένη ψυχεδελική εμπειρία, που κρατάει περίπου 6-8 ώρες. Κατά τη διάρκεια δεν μιλάμε πολύ. Υπάρχει, όμως, μουσική, η οποία λειτουργεί και σαν θεραπευτικό στοιχείο. Προφανώς κάποιος μπορεί να μιλήσει αν θέλει. Αλλά η ιδέα είναι ότι προσπαθείς να μείνεις με τις σκέψεις σου και να είσαι στον εσωτερικό σου κόσμο παρά να ασχολείσαι με τους ανθρώπους γύρω σου, εκτός βέβαια αν χρειάζεστε κάποια βοήθεια από τον θεραπευτή. Και γι’ αυτό και θα δώσουμε και μάσκες ύπνου για όσους θέλουν να κλείσουν τα μάτια τους. Γενικά έχουμε φτιάξει ένα χώρο όμορφο, ζεστό, με χαμηλά φώτα χωρίς πάρα πολλά πράγματα, αλλά και ένα χώρο που νιώθεις ασφάλεια. Η χορήγηση του φαρμάκου (π.χ., ψιλοκυβίνη) γίνεται περίπου δύο φορές, με ένα διάλειμμα έως και τριών εβδομάδων ανάμεσα.
Μετά την ψυχεδελική εμπειρία, ακολουθεί αυτό που λέμε ενσωμάτωση. Είναι ένας ασφαλής χώρος με τον ασθενή και τους θεραπευτές, που παρευρέθηκαν κατά την διάρκεια της ψυχεδελικής εμπειρίας, όπου μιλάνε για το τι ήρθε στην επιφάνεια, τι παρατηρήσεις είχαν οι ασθενείς, κτλ. Η διαδικασία της ενσωμάτωσης, θα γίνει τουλάχιστον δύο με τρεις φορές μετά από μεγάλες δόσεις. Αυτό είναι απαραίτητο, γιατί εκεί είναι που χτίζουμε όλες τις καινούριες σκέψεις και τους καινούριους τρόπους συμπεριφοράς, που μπορεί κάποιος να υιοθετήσει στη ζωή του.
Το κομμάτι της ψυχεδελικής εμπειρίας είναι το μικρότερο. Από εκεί και πέρα, ο ασθενής πρέπει να κάνει πολύ δουλειά για να ενσωματώσει αυτά που έμαθε κατά τη ψυχεδελική εμπειρία και να δει αλλαγές στην ζωή του. Τα ψυχεδελικά δεν είναι ένα φάρμακο που το παίρνεις μια φορά και τέλος. Είναι ένα εργαλείο, όπως έχεις το φτυάρι για να σκάψεις το χώμα, να βάλεις μέσα το σπόρο για να μεγαλώσει. Αλλά για να μεγαλώσει ένα φυτό θέλει νερό, θέλει προσοχή, θέλει να το κοιτάς.
— Έτσι όπως το περιγράφεις, μου φαίνεται ότι χρειάζεται ένα αυστηρό πλαίσιο εδώ. Αυθαίρετες πρακτικές όπως το microdosing απο τους tech bros της Silicon Valley μάλλον σας χαλάει τη πιάτσα;
Ήδη έρευνες για το microdosing μας δείχνουν ότι μάλλον είναι placebo effect, δηλαδή δεν ξέρουμε καν αν οι μικροποσότητες έχουν κάποια επίδραση στον χρήστη. Αυτή τη στιγμή ξέρουμε ότι στις μεσαίες αλλά κυρίως στις μεγάλες δόσεις είναι εκεί που βλέπουμε τις αλλαγές. Και εντάξει, δεν θα έλεγα ότι απαραίτητα χαλάνε την πιάτσα, αλλά σίγουρα παίρνουν παραπάνω δημοσιότητα, γιατί είναι περισσότερο κομμάτι lifestyle. Η ψυχική υγεία έχει από μόνη της ένα στίγμα, βάζεις και το στίγμα των ψυχεδελικών και ξαφνικά η συζήτηση δυσκολεύει. Το βασικό είναι εδώ να μη κάνουμε πράγματα τελείως μόνοι μας. Υπάρχουν πολύ συγκεκριμένα πλαίσια με ανθρώπους που ξέρουν τί κάνουν και μπορούν να βοηθήσουν.
— Τί τάσεις παρατηρούμε στην Ευρώπη και στην Ελλάδα μετά τη ψυχεδελική αναγέννηση στην έρευνα;
Υπάρχουν κάποιες εταιρείες που χρηματοδοτούν έρευνα με ψιλοκυβίνη για την κατάθλιψη στην Αθήνα – στο Αιγινήτειο και στο Αττικό – και τη Θεσσαλονίκη. Η έρευνα μόλις ξεκίνησε, με τους πρώτους ασθενείς να μπαίνουν στη μελέτη τώρα. Είναι μια εταιρεία που έχει κάνει την ίδια έρευνα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, και προσπαθεί με το ίδιο πρωτόκολλο προετοιμασίας-εμπειρίας-ενσωμάτωσης να δει αν υπάρχουν αντίστοιχα αποτελέσματα και σε διαφορετικές τοποθεσίες.
Δεν είναι κρατικά τα κονδύλια, αλλά όταν κάποιος κάνει αιτήσεις για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, προηγούμενη εμπειρία με τέτοιες έρευνες σημαίνει ότι τα χρήματα μπορούν να εξασφαλιστούν πιο εύκολα. Είναι η πρώτη έρευνα που θα γίνει στην Ελλάδα, και αυτό είναι μεγάλο βήμα. Δεν θα πω ότι είμαστε σε καμία περίπτωση στο επίπεδο της Ελβετίας που έχει επιτρέψει τη χρήση σε θεραπευτικό πλαίσιο από το 2014 ή της Γερμανίας που έχει επιτρέψει τη «συμπονετική χρήση ψυχεδελικών», δηλαδή τη χρήση τους όταν όλες οι άλλες εναλλακτικές δεν έχουν δουλέψει, αλλά βλέπουμε μικρά βηματάκια.
Υπάρχει και το Greek Psychedelic Society, η Ελληνική Εταιρία Ενθεογόνων, που κάνουν πάρα πολύ καλή δουλειά στο κομμάτι της ενημέρωσης, της εκπαίδευσης και στη δημιουργία κοινότητας και ασφαλών πλαισίων ενσωμάτωσης. Είναι μια κοινότητα, που είναι απαραίτητη σε χώρες όπως η Ελλάδα, που ακόμα υπάρχει πολύ στίγμα, όχι μόνο γύρω από τα ψυχεδελικά, αλλά και για την ίδια την ψυχική υγεία.
Σε πανευρωπαϊκό πλαίσιο είχαμε και το PsychedeliCare Initiative, μια τεράστια πρωτοβουλία κινητοποίησης των χωρών της Ευρώπης να αρχίσουν να μιλούν ανοιχτά για τη χρήση ψυχεδελικών στην ψυχική υγεία, για την οποία οι υπογραφές έκλεισαν τον Ιανουάριο του 2026. Οπότε βλέπουμε σίγουρα μια Ευρώπη που σιγά-σιγά αλλάζει.
— Τι έρευνα κάνεις εσύ τώρα; Αν δεν κάνω λάθος, έχει να κάνει με νέους που αυτοτραυματίζονται;
Ναι, ακριβώς. Είμαστε η πρώτη ομάδα, αυτή τη στιγμή, στον κόσμο που δουλεύει με άτομα κάτω των 18. Δουλεύουμε δηλαδή με νέους, ηλικίες 16 με 25, που αυτοτραυματίζονται. Ο αυτοτραυματισμός είναι ένα φαινόμενο από μόνο του, αλλά συνήθως συμβαίνει σε συνδυασμό με άλλες ψυχιατρικές ασθένειες. Σε αντίθεση με την ψυχεδελική υποβοηθούμενη ψυχοθεραπεία, εδώ χρησιμοποιούμε ψυχολυτική θεραπεία, όπου δουλεύουμε με μικρές και μεσαίες δόσεις ψυχεδελικών, δηλάδή περίπου ¼ ή ⅕ από τις φούλ δόσεις που δίνουν σε άλλες έρευνες. Εδώ δεν θα ζήσεις μια έντονη εμπειρία, που θα βλέπεις τα δέντρα να αναπνέουν, αλλά θα δεις μια αλλαγή στη σκέψη σου και στο σώμα σου, θα νιώθεις πιο χαλαρός.
Η τεχνική που χρησιμοποιούμε έχει να κάνει με τις εικόνες που κάποιος έχει στο μυαλό του γύρω από τον αυτοτραυματισμό. Όταν κλείσεις τα μάτια σου και μπορείς να δεις εικόνες, αυτό το λέμε mental imagery. Πολλές ψυχιατρικές ασθένειες συνδέονται με αρνητικές ή παρεμβατικές εικόνες, που κάνουν τον κόσμο να θέλει π.χ., να αυτοτραυματιστεί, να κάνει χρήση ουσιών, κτλ. Εμείς παίρνουμε τις εικόνες του αυτοτραυματισμού, βλέπουμε τα συναισθήματα και τις σκέψεις του ασθενή γύρω από αυτές και τους βοηθάμε να βρουν καινούριες και πιο βοηθητικές εικόνες. Και θεωρητικά, μετά από καιρό, θα αλλάξει τα χαρακτηριστικά των εικόνων και πιθανώς να μειώσει και τον αυτοτραυματρισμό.
Αυτή είναι η πρώτη έρευνα που συνδυάζει αυτή την ψυχοθεραπευτική τεχνική με μικρές δόσεις ψιλοκυβίνης, αλλά και η πρώτη υπόθεση. Δεδομένα δεν έχουμε ακόμα γιατί είμαστε στον τέταρτο άνθρωπο. Θα είναι μικρότερο το δείγμα μας, βέβαια, γύρω στα 30 άτομα, οπότε σιγά σιγά θα φτάσουμε εκεί. Αλλά αν δούμε ότι οι μικρές δόσεις σε συνδυασμό και κάποιες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές, έχουν θετικές επιρροές στο άτομο, θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε την έρευνα μας, όχι μόνο στον αυτοτραυματισμό αλλά και σε άλλες ασθένειες που έχουν να κάνουν με παρεμβατικό mental imagery.
— Ποιές είναι οι προσδοκίες σου για το μέλλον της έρευνας και της συζήτησης των ψυχεδελικών στη δημόσια σφαίρα; Τι θα άλλαζες ριζικά αν μπορούσες;
Καταρχάς, βλέπω ένα μέλλον που τα ψυχεδελικά είναι κομμάτι της ψυχικής υγείας. Σε μια 20ετία περίπου, ελπίζω και λιγότερο, αναμένω ότι οι χώρες που έχουν τις υποδομές, θα φροντίσουν να έχει γίνει αυτό. Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει να έχουμε παιδεία. Αν όχι από το δημοτικό, τουλάχιστον από το γυμνάσιο, πρέπει να μιλάμε ανοιχτά για τη ψυχική υγεία, τα συναισθήματά μας, και τι σημαίνουν, γιατί οι περισσότερες ψυχικές ασθένειες εκδηλώνονται στην αρχή της εφηβείας. Έτσι προλαμβάνεις τις ψυχικές ασθένειες. Το να ζητήσεις βοήθεια για ένα θέμα που αντιμετωπίζεις στα 14, αντί να φτάσεις 35 ή αργότερα, κάνει τεράστια διαφορά. Και τότε πρέπει να μιλήσουμε και για τη μείωση της βλάβης, στη κατανάλωση ουσιών, που συμπεριλαμβάνονται και τα ψυχεδελικά. Γιατί έτσι ο κόσμος θα είναι ασφαλής.
Το επόμενο βήμα θα ήταν να αλλάξουν οι πολιτικές και οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί με βάση την έρευνα, γιατί δεν μας επιτρέπεται εμάς σαν ερευνητές να κάνουμε τη δουλειά μας. Επίσης, πολλοί γιατροί όχι μόνο δεν θεωρούν ότι οι ψυχεδελικές ουσίες μπορούν να βοηθήσουν την ψυχική υγεία, αλλά δεν έχουν και τις γνώσεις γύρω από το πώς δουλεύουν. Χωρίς την παιδεία και τις αλλαγές στο νομικό πλαίσιο δεν θα υπάρξει αλλαγή.
