Botfarms από 100 κινητά, άβαταρ που φλυαρούν, εικόνες που σε ρουφούν και δεν σε χορταίνουν ποτέ.
Αυτές είναι μερικές από τις εικόνες που συναντήσαμε στο ONX.Showcase.Athens.2026, την πρώτη έκθεση ψηφιακής τέχνης του Ιδρύματος Ωνάση στην Αθήνα. Η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι τις 24 Μαΐου και φιλοξενεί installations, αλληλεπιδραστικά περιβάλλοντα καθώς και ομιλίες και εργαστήρια που εξερευνούν ένα επίμονο ερώτημα: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σε έναν κόσμο που εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από το AI και την τεχνολογία.
«Μιλάμε για την τεχνολογία, πέρα από την τεχνολογία, πάντα με κέντρο τον άνθρωπο».
Με θεματικό άξονα το «Human in the Loop», η έκθεση φέρνει σε αντιπαραβολή έργα που υπογράφουν μέλη και Fellows του ΟΝΧ, καθώς και προσκεκλημένοι καλλιτέχνες από την Ελλάδα και τον κόσμο. Δέκα έργα από το οικοσύστημα των Onassis ONX και AiR, έξι νέες αναθέσεις του προγράμματος ONX Seeds, καθώς και τέσσερα σχετικά έργα της Onassis Collection εξερευνούν την ισορροπία ανάμεσα στο χειροποίητο και το αναλογικό σε μια βαθιά τεχνολογική εποχή.
«Η αποστολή του ONX είναι να επαναπροσδιορίσει τι πάει να πει εμβυθιστική τέχνη, ως κάτι που διαρκώς επεκτείνεται», εξήγησε ο Πρόδρομος Τσιαβός, επικεφαλής του τμήματος ψηφιακής ανάπτυξης και καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση. «Μιλάμε για την τεχνολογία, πέρα από την τεχνολογία, πάντα με κέντρο τον άνθρωπο».
Η έκθεση φιλοξενείται στον πολιτιστικό χώρο Onassis Ready, όχι ακριβώς έναν κλασικό εκθεσιακό χώρο αλλά ένα μεγάλο studio δημιουργίας. Είναι ένας χώρος «ανοιχτός για καλλιτέχνες που θέλουν να πειραματιστούν με έργα μεγάλης κλίμακας αλλά και νέες τεχνολογίες», όπως εξηγεί η Νεφέλη Μυρωδιά, επικεφαλής του Onassis AiR, του προγράμματος καλλιτεχνικής φιλοξενίας και έρευνας του ιδρύματος.
«Human in the loop»
Η ονομασία του showcase δεν παραπέμπει απλώς σε ένα από τα πιο πολυχρησιμοποιημένα buzzwords των CEO στα συνέδρια για το AI, αλλά έχει βαθύτερες ιστορικές ρίζες. Ο όρος «human in the loop», άλλωστε, ξεκίνησε από τον Norbert Wiener και το βιβλίο του «Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine», στο τέλος της δεκαετίας του ‘40, όταν διαμορφώνονταν οι πρώτες θεωρίες της κυβερνητικής.
Τα τελευταία χρόνια, μεγάλο μέρος της τεχνολογικής συζήτησης, και ολοένα περισσότερο της ίδιας της πραγματικότητας, περιστρέφεται γύρω από την προσπάθεια να απομακρυνθεί ο άνθρωπος από την εξίσωση. Ωστόσο, παρότι η τεχνολογία εξελίσσεται με τεράστια ταχύτητα, γίνεται σαφές ότι κάπου πρέπει να παραμένει ένας άνθρωπος που θα μπορεί να «πατήσει το κουμπί».
«Από τη μία υπάρχει η ανάγκη της ανθρώπινης εμπλοκής· από την άλλη, το ερώτημα είναι τι συμβαίνει στον ίδιο τον άνθρωπο όταν γίνεται μέρος αυτής της λούπας», τονίζει ο κ. Τσιαβός.
Στον χώρο, υπάρχει μια διαδραστική βιβλιοθήκη με 25 βιβλία και 2 podcasts, φιλοξενώντας έργα όπως το «Maniac» του Labatut και το «A Cyborg Manifesto», της Donna Haraway, τα οποία μας εισάγουν στις πιο θεωρητικές έννοιες γύρω από τον άνθρωπο και την τεχνολογία. Εκεί βρίσκουμε κι ένα γλωσσάρι με 25 όρους στο μεταίχμιο της τέχνης και των προηγμένων τεχνολογιών, όπως «machine learning», «cyberspace», «digital production» και άλλους.
Χωροταξικά, η αίθουσα του showcase έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι αρχιτέκτονες, Παναγιώτης Χατζηγρηγορίου και Λουκάς Μπάκας, θέλησαν να προσθέσουν διαχωριστικά για τα εκθέματα, έτσι ώστε να μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν αλλά και να αποφευχθεί η σπατάλη των υλικών. Το showcase φιλοξενεί στο σύνολο 20 έργα, μεταξύ αυτών 7 ολοκληρωμένα σε περίκλειστους χώρους, ενώ τα υπόλοιπα βρίσκονται στον ανοιχτό χώρο ώστε να αναδεικνύεται καλύτερα η έννοια του work in progress.
Άλλο ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι ότι, σε αντίθεση με άλλες εκθέσεις, η περιγραφή του κάθε έργου είναι σε μορφή μπλοκακίου με πολλά αντίτυπα. Έτσι, οι επισκέπτες μπορούν να σκίσουν το χαρτί και να πάρουν την περιγραφή μαζί τους, σαν μια μικρή υπενθύμιση της αξίας του αναλογικού.
Ένα φιλί, δύο άβαταρ, εκατό κινητά
Το τεράστιο και σκοτεινό open space του Onassis Ready μπορεί κυριολεκτικά να σε «ρουφήξει». Ο κ. Τσιαβός μας ξενάγησε στον χώρο, καλώντας μας να κινηθούμε ανάμεσα στις εγκαταστάσεις, ενώ παρόντες ήταν και οι καλλιτέχνες, οι οποίοι μας μίλησαν για τα έργα τους.
Ο Adam Cole, fellow του ONX, μας παρουσίασε το τρίπτυχο από βίντεο, Kiss/Crash. Στο κέντρο, ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα που μετατρέπεται στο γνώριμο κλισέ χολιγουντιανό φιλί, που όλοι έχουμε δει από τη Casablanca έως τον Τιτανικό. Το ΑΙ εδώ χρησιμοποιείται για να αναμείξει, να μεγεθύνει και να διαστρεβλώσει τις εικόνες του φιλιού, δημιουργώντας μια ψυχεδελική εμπειρία.
«Το έργο συμβολίζει τη δίψα μας για ακραίο, βίαιο, σχεδόν πορνογραφικό περιεχόμενο», εξηγεί ο Adam. «Οι AI-generated εικόνες που βλέπετε εγείρουν τη δίψα μας αλλά ποτέ δεν την ικανοποιούν πλήρως, δημιουργώντας την ανάγκη για ακόμα παραπάνω».
Η εγκατάσταση είναι και διαδραστική, καθώς με το πάτημα ενός πεταλιού μπορεί κάποιος να επιταχύνει την εικόνα του φιλιού στην οθόνη, συμμετέχοντας ενεργά στο πώς ξεδιπλώνεται το έργο στα μάτια του θεατή.
Στη συνέχεια, η Sarah Rothberg, μέλος του ONX, παρουσίασε το FOREVER MEETINGS, μέρος της σειράς PETTY TROLLEY PROBLEM. Μέσα σε ένα ανάγλυφο κάδρο βλέπουμε μικρές οθονούλες από τις οποίες ξεπροβάλλουν ψηφιακά AI άβαταρ που επικοινωνούν μεταξύ τους σε πραγματικό χρόνο, κάτι σαν τα viral βίντεο με τις δύο Siri να κάνουν smalltalk.
Στα avatar αποδίδονται αντικρουόμενες προσωπικότητες, εσωστρεφής-εξωστρεφής, ντροπαλός-κοινωνικός, όπου ένα prompt πυροδοτεί τη μεταξύ τους κουβέντα με τις θεματικές να εκτείνονται από το αν η «πυρηνική οικογένεια είναι αντιφεμινιστική» στο «πώς καταλαβαίνω ότι πρήζω κάποιον στα μηνύματα».
Το σύστημα αναδιατάσσει συνεχώς τα prompts, οπότε ο διάλογος δεν καταλήγει πουθενά: παρασύρεται, επαναλαμβάνεται και μεταβάλλεται συνεχώς. Ωστόσο, το LLM που χρησιμοποιείται δεν είναι δυναμικό, ούτε εξελίσσεται, παρά αποθηκεύεται τοπικά και λειτουργεί ως «χρονοκάψουλα» της στιγμής που το μοντέλο εκπαιδεύτηκε. «Είναι ενδιαφέρον να κάτσεις να παρακολουθήσεις αυτά τα μοντέλα, να μάθεις από τις τάσεις, τις προθέσεις, τις προκαταλήψεις τους», μοιράζεται η Sarah.
Ένα από τα highlights του showcase ήταν το (OP)erator, ένα γλυπτό από 100 κινητά τηλέφωνα που αποτελεί ένα λειτουργικό botfarm, δηλαδή ένα δίκτυο από αυτοματοποιημένους ψεύτικους λογαριασμούς που χρησιμοποιείται για να φουσκώσει τα like, views και τους ακόλουθους συγκεκριμένου περιεχομένου με σκοπό να επηρεάσει τον αλγόριθμο ή να διαδώσει προπαγάνδα.
Οι συμμετέχοντες μπορούν να μοιραστούν τις δικές τους σκέψεις και απόψεις, οι οποίες στη συνέχεια δημοσιεύονται αυτόματα από όλα τα κινητά σε λογαριασμούς στο X, και αργότερα τυπώνονται. Σε χαρτί που θυμίζει απόκομμα POS, φαίνονται οι υποβολές από προηγούμενους χρήστες οι οποίοι αναρωτιούνται «πώς να ξεπεράσω έναν χωρισμό;» ή «γιατί ο Trump δεν μπορεί να είναι απλά ένα κακό όνειρο;».
Μέσω της εγκατάστασης αυτής, οι δημιουργοί Daniel Coppen και Saki Maruyama θέλησαν να ερευνήσουν τι είναι αληθινό στα ψηφιακά μας περιβάλλοντα. «Δίκτυα σαν τα botfarms είναι βασικές υποδομές που είναι κρυφές από εμάς, αλλά παρ’ολα αυτά επηρεάζουν τον αλγόριθμο, σε σημείο που αλλάζει ριζικά η κοινωνική μας πραγματικότητα», λέει ο Daniel.
Το ONX πέρα από την έκθεση
H πρωτοβουλία ONX ιδρύθηκε το 2020, με έδρα την Αθήνα και τη Νέα Υόρκη, με σκοπό να αποτελέσει μια παγκόσμια πλατφόρμα για τις τέχνες και τον πολιτισμό στον ψηφιακό κόσμο. Τα αρχικά ΟΝΧ προκύπτουν από το Onassis, NEW INC, το καλλιτεχνικό incubator του ιδρύματος που ξεκίνησε το 2014, και Extended Reality.
Η έκθεση αποτελεί την πρώτη παρουσίαση του Onassis ONX στην Ελλάδα, ωστόσο το ONX μετρά ήδη 55 fellows, σε 13 χώρες, με πάνω από 40 συμμετοχές σε φεστιβάλ τον χρόνο και έχοντας αποσπάσει 17 βραβεία. Έχει υποστηρίξει καλλιτέχνες παγκοσμίου βεληνεκούς, που έχουν παρουσιάσει το έργο τους στις Κάννες, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας και το Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ του Άμστερνταμ (IDFA) μεταξύ άλλων, τόσο με επιμελητικούς, τεχνικούς και επιχειρηματικούς πόρους όσο και με το απαραίτητο seed funding.
Το ONX.Showcase.Athens.2026 δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Προσφέρει όμως κάτι ίσως πιο ενδιαφέρον: έναν χώρο όπου η σχέση μας με την τεχνολογία γίνεται λιγότερο θεωρητική και πιο απτή. Για λίγες ημέρες, αυτή η συζήτηση περνά και από την Αθήνα.
