Η Αθήνα μύριζε απαίσια στις 19 Μαΐου. Εκατοντάδες ήταν οι μαρτυρίες κατοίκων που μιλούσαν για οσμή υγραερίου ή καμένα καύσιμα στον αέρα, καθώς η οσμή κάλυψε αρκετές περιοχές της πρωτεύουσας.
Δεν είναι η πρώτη φορά που εμφανίζεται αυτή η μυρωδιά, που σκέπασε αρχικά τα νότια προάστια, από τον Πειραιά, το Μοσχάτο, την Καλλιθέα και τη Νέα Σμύρνη, μέχρι το Παλαιό Φάληρο, τον Άλιμο και τη Γλυφάδα, πριν φτάσει έως το κέντρο. Μέσα σε έναν μήνα είχε ξανακαταγραφεί παρόμοιο φαινόμενο.
Πλέον έχουν περάσει δύο ημέρες και ακόμη δεν ξέρουμε τι ακριβώς ήταν αυτή η οσμή. Ούτε η προηγούμενη γνωρίζουμε τι ήταν.
Η Πυροσβεστική δέχθηκε περισσότερες από 350 κλήσεις από ανήσυχους πολίτες, ενώ στο Παλαιό Φάληρο αποφασίστηκε προληπτικά ακόμη και η εκκένωση του δημαρχείου.
Οι Αρχές κινητοποιήθηκαν για να προσδιορίσουν το φαινόμενο, ωστόσο οι ανακοινώσεις άργησαν και μέχρι και σήμερα δεν προσδιόρισαν την αιτία του φαινομένου. Το αποτέλεσμα των ερευνών άφησε ένα κενό πληροφόρησης. Μάλιστα, ακόμα και τοπικές Αρχές φαίνεται πως δεν ήξεραν πού ακριβώς να απευθυνθούν και τι να πουν στους πολίτες που ανησυχούσαν.
Οι έλεγχοι της εταιρείας διαχείρισης του δικτύου φυσικού αερίου (Enaon EDA) ολοκληρώθηκαν χωρίς να εντοπιστεί καμία απολύτως διαρροή. Στο μεταξύ η Πυροσβεστική δέχθηκε περισσότερες από 350 κλήσεις από ανήσυχους πολίτες, ενώ στο Παλαιό Φάληρο αποφασίστηκε προληπτικά ακόμη και η εκκένωση του δημαρχείου.
Καθώς το πέπλο της δυσοσμίας υποχωρούσε, ένα άλλο πέπλο, αυτό του μυστηρίου και των θεωριών συνωμοσίας, άρχισε να απλώνεται. Χωρίς επίσημη πληροφόρηση η ανάσχεση της εξάπλωσης είναι δύσκολη. Πώς λοιπόν μπορεί να απαντηθεί το ερώτημα της προέλευσης της οσμής;
Η μετεωρολογική ακτινογραφία
Για να προσδιοριστεί η πηγή μιας τέτοιας οσμής, είναι απαραίτητο ένα μείγμα ανάλυσης της ατμόσφαιρας και μετεωρολογικών δεδομένων. Τίποτα από τα δύο δεν υπήρξε στην ώρα του.
Σε μια προσπάθεια να δοθούν επιστημονικές απαντήσεις, ο μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς προχώρησε σε μια προκαταρκτική ανάλυση με βάση το διεθνές εργαλείο HYSPLIT της NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration). Πρόκειται για ένα εξελιγμένο υπολογιστικό μοντέλο που προσομοιώνει τη μεταφορά και τη διασπορά αερίων μαζών στην ατμόσφαιρα.
Μεταξύ των σεναρίων που εξετάζονται είναι η βιογενής προέλευση, όπως η αποσύνθεση οργανικής ύλης ή η έντονη παρουσία φυτοπλαγκτού στη θάλασσα, η οποία μπορεί να απελευθερώσει πτητικές θειούχες ενώσεις με εξαιρετικά έντονη μυρωδιά.
Τα αποτελέσματα των λεγόμενων «οπισθοτροχιών» έδειξαν ότι οι αέριες μάζες που μετέφεραν τη μυρωδιά στη Νέα Σμύρνη και το κέντρο της Αθήνας είχαν ταξιδέψει χαμηλά (σε ύψη 10 και 100 μέτρων) πάνω από το θαλάσσιο και παράκτιο μέτωπο του Σαρωνικού, κινούμενες από νότιες-νοτιοανατολικές διευθύνσεις.
Η τροχιά αυτή καθιστά επιστημονικά συμβατή μια θαλάσσια ή παράκτια προέλευση, χωρίς όμως το ίδιο το μοντέλο να μπορεί να προσδιορίσει τη χημική σύσταση της ουσίας.
Ωστόσο, η απόδοση της οσμής σε μία και μόνο συγκεκριμένη πηγή παραμένει αδύνατη. Οι τροχιές δείχνουν απλώς τις πιθανές διαδρομές και αποτελούν το απαραίτητο υπόβαθρο για το πού πρέπει να στραφούν οι περαιτέρω έρευνες
Μεταξύ των σεναρίων που εξετάζονται είναι η βιογενής προέλευση, όπως η αποσύνθεση οργανικής ύλης ή η έντονη παρουσία φυτοπλαγκτού στη θάλασσα, η οποία μπορεί να απελευθερώσει πτητικές θειούχες ενώσεις (π.χ. διμεθυλοσουλφίδιο) με εξαιρετικά έντονη μυρωδιά.
Ωστόσο, η περιγραφή των πολιτών για «οσμή καυσίμου» κρατά ανοιχτό το ενδεχόμενο ανθρωπογενούς παρέμβασης: από ναυτιλιακές δραστηριότητες (όπως καθαρισμοί δεξαμενών ή εξαερώσεις πλοίων στον Σαρωνικό) μέχρι βιομηχανικές εκπομπές ή προβλήματα στο δίκτυο αποχέτευσης.
Το «crash test» των αρμοδιοτήτων και οι θεωρίες στα social media
Καθώς το μυστήριο παρέμενε άλυτο, η συζήτηση μεταφέρθηκε σε διάφορες πλατφόρμες, ανάμεσα τους και στο Χ (πρώην Twitter), αναδεικνύοντας τα κενά πληροφόρησης του κρατικού μηχανισμού όσον αφορά την άμεση διάγνωση περιβαλλοντικών κρίσεων.
Σε ερώτηση χρήστη για το ποια υπηρεσία είναι αρμόδια να παρέμβει άμεσα και αν αυτή είναι το Γενικό Χημείο του Κράτους, ο Θοδωρής Κολυδάς απάντησε:
«Όχι μόνο το Χημείο του Κράτους. Υπάρχουν αρμόδιες περιβαλλοντικές υπηρεσίες, η Περιφέρεια Αττικής και το ΥΠΕΝ, ενώ αν υπάρχει υποψία φυσικού αερίου ή επικίνδυνης ουσίας, πρέπει να εμπλακούν Πυροσβεστική, Πολιτική Προστασία και ο διαχειριστής του δικτύου. Ξέχασα κάτι;»
Η έλλειψη επίσημων, άμεσων χημικών μετρήσεων μπορεί να μετατρέψει ένα περιβαλλοντικό ζήτημα σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, σπέκουλας και παραπληροφόρησης.
Στο κενό ενημέρωσης, οι χρήστες των social media άρχισαν να αναζητούν μόνοι τους δεδομένα, συχνά οδηγούμενοι σε αυθαίρετα συμπεράσματα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση λογαριασμού στο Χ που δημοσίευσε χάρτες, ισχυριζόμενος ότι η υψηλότερη συγκέντρωση διοξειδίου του αζώτου (NO₂) εκείνη τη στιγμή εντοπιζόταν στην περιοχή του Ελληνικού, συνδέοντάς το με πολιτικές σκοπιμότητες.
Αυτού του είδους οι αναρτήσεις αποδεικνύουν πόσο εύκολα η έλλειψη επίσημων, άμεσων χημικών μετρήσεων μπορεί να μετατρέψει ένα περιβαλλοντικό ζήτημα σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, σπέκουλας και παραπληροφόρησης. Η ανάγνωση ακατέργαστων δορυφορικών δεδομένων χωρίς το απαραίτητο επιστημονικό φίλτρο μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Ακόμα και αν πράγματι ισχύει, η έλλειψη επίσημης απάντησης δημιουργεί προβλήματα.
Η ανάγκη για ένα ψηφιακό πρωτόκολλο
Η επαναληψιμότητα του φαινομένου δείχνει ότι η Αθήνα δεν μπορεί να βασίζεται σε ανακοινώσεις του τύπου «δεν βρήκαμε τίποτα». Υπάρχει ανάγκη για τη δημιουργία ενός μόνιμου, αυτοματοποιημένου πρωτοκόλλου αντιμετώπισης τέτοιων φαινομένων.
Μέχρι, όμως, η τεχνολογία και ο κρατικός συντονισμός να γεφυρώσουν το χάσμα των αρμοδιοτήτων, οι κάτοικοι της Αττικής θα συνεχίζουν να αναπνέουν οσμές μυστηρίου, αναζητώντας μόνοι τους την αλήθεια ανάμεσα σε μετεωρολογικά μοντέλα, δορυφορικούς χάρτες και αναρτήσεις στα social media.
Σε άλλες έξυπνες πόλεις του εξωτερικού, τέτοια περιβαλλοντικά μυστήρια λύνονται πλέον με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Στο Ρότερνταμ, υπάρχουν εκτεταμένα δίκτυα ηλεκτρονικών μυτών (e-noses) που ανιχνεύουν πτητικές οργανικές ενώσεις σε πραγματικό χρόνο, ενώ στη Βαρκελώνη χρησιμοποιείται το ανοιχτό δίκτυο IoT αισθητήρων Sentilo για την άμεση χαρτογράφηση περιβαλλοντικών κρίσεων. Παράλληλα, σε παράκτιες ζώνες των ΗΠΑ, ειδικές πλατφόρμες real-time ανίχνευσης οσμών επιστρατεύονται για τον άμεσο έλεγχο της ναυτιλιακής και βιομηχανικής δραστηριότητας, με το σύστημα να συνδυάζεται συχνά και με crowdsourcing εφαρμογές πολιτών, οι οποίες καταγράφουν τις οχλήσεις από τους κατοίκους και τις συσχετίζουν αυτόματα με τα δεδομένα των αισθητήρων.
Τα τεχνολογικά εργαλεία βοηθούν πολύ, αλλά δεν αρκούν. Πρόκειται για ένα παράδειγμα κρίσης που, για να αντιμετωπιστεί σωστά και έγκαιρα, πρέπει να κινητοποιήσει συνεργατικά αρκετούς φορείς της χώρας. Όμως, η «αλυσίδα» της ιεραρχικής κλίμακας στην Ελλάδα δεν έχει καθοριστεί και το ζήτημα «κολλάει», με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν αποτελέσματα.
