H ΕΤΗΣΙΑ Σύνοδος Κορυφής για το Κλίμα (COP31), η οποία φέτος φιλοξενείται στην Αττάλεια της Τουρκίας, ξεκίνησε στις 9 Νοεμβρίου και θα κρατήσει μέχρι τις 20 του μήνα. H σημασία της κεφαλαιώδης, καθώς σχεδόν μία δεκαετία μετά τη Συμφωνία του Παρισιού οι θάνατοι που οφείλονται στην ακραία ζέστη έχουν αυξηθεί κατά 36%, σύμφωνα με τον ΠΟΥ.
Kι ενώ οι ηγέτες και οι λομπίστες του κόσμου επικεντρώνονται στο ζήτημα της ενεργειακής μετάβασης και της πράσινης οικονομίας, ένας άλλος κίνδυνος προκύπτει, πιο σιωπηλός: αυτός της αναπαραγωγικής υγείας.
«Η κλιματική αλλαγή δεν είναι παρά ένα ακόμα επίπεδο ρίσκου για μια έγκυο γυναίκα που χρειάζεται βοήθεια», δήλωσε στο WIRED Greece η Rachel Zaslow, μαία και επικεφαλής της οργάνωσης Mother Health International, η οποία δουλεύει στη Βόρεια Ουγκάντα τα τελευταία 20 χρόνια.
Το 27% των γιατρών σε Αυστραλία, Βραζιλία, Ινδία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ζιμπάμπουε δηλώνουν ότι είναι όλο και πιο δύσκολο για τις εγκύους να αποκτήσουν πρόσβαση σε βασική φροντίδα. Παράλληλα, η κατά 23% μείωση της οικονομικής βοήθειας σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος για το 2025, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, διογκώνει το πρόβλημα.
Ένα μοντέλο μαιευτικής φροντίδας
H Rachel πήγε στη Βόρεια Ουγκάντα για πρώτη φορά το 2006. Ο 20ετής εμφύλιος πόλεμος, o οποίος εκτόπισε σχεδόν 2 εκατομμύρια ανθρώπους, είχε μόλις τελειώσει. Τα κέντρα υγείας, όμως δεν είχαν νερό, ηλεκτρισμό ή επαρκείς προμήθειες. «Η εκπαίδευσή μου δεν με είχε προετοιμάσει για κάτι τέτοιο, όμως μου άνοιξε τα μάτια», είπε η Rachel.

Ωστόσο, υπήρχε κι ένα βαθύτερο πρόβλημα: τα μέλη της τοπικής κοινότητας έπρεπε να διανύσουν 75 χλμ. για να πάνε στο κοντινότερο νοσοκομείο. Δεν είχα συνειδητοποιήσει το σκέλος του προβλήματος μέχρι η Rachel να μου δώσει το παράδειγμα μιας εγκύου που δουλεύει 12 ώρες στο χωράφι για να βγάλει τα προς το ζην. «Δεν είναι πιθανό να χρησιμοποιήσει τις τελευταίες της προμήθειες για να πάει στο νοσοκομείο, απλά για έναν πονοκέφαλο», εξηγεί. «Τι κι αν ο πονοκέφαλος, όμως είναι σημάδι προεκλαμψίας;».
Έτσι, το 2007, αντί να περιμένει από την κοινότητα να πάει στο νοσοκομείο, η Rachel αποφάσισε να φέρει το νοσοκομείο στην κοινότητα, ιδρύοντας τη Mother Health International. Το έργο τους ξεκίνησε με ένα μικρό κέντρο τοκετού στο Ατιάκ, συνδέοντας τις γυναίκες με έμπιστους κοινοτικούς λειτουργούς και εξειδικευμενες μαίες, δημιουργώντας έτσι το Μοντέλο Μαιευτικής Φροντίδας.
Το μοντέλο αυτό εμφανίστηκε, μετά από λίγα χρόνια, στο επιστημονικό περιοδικό Lancet ως ένα Πλαίσιο Ποιοτικής Μητρικής και Νεογνικής Φροντίδας (QMNC), ενώ περίπου 10 χρόνια αργότερα, o ΠΟΥ υπογράμμισε τη σημασία της μετάβασης από τις παραδοσιακές ιατρικές υπηρεσίες σε ένα ανθρωποκεντρικό σύστημα μαιευτικής θεραπείας.
«Αυτό που κάναμε στην πράξη τόσα χρόνια, απέκτησε γλώσσα και δομή», είπε η Rachel γεμάτη ενθουσιασμό. Σήμερα, το κέντρο Ot Nywal Me Kuc έχει πραγματοποιήσει πάνω από 25.000 τοκετούς, με το ποσοστό της μητρικής θνησιμότητας να είναι μηδενικό και αυτό της βρεφικής θνησιμότητας να φτάνει μόλις το 1,1%.
Συμπληρωματικά με την παροχή φροντίδας, το Mother Health International, προσφέρει και το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Yala Yala», το οποίο συνδυάζει τη θεωρητική κατάρτιση με την άμεση κλινική καθοδήγηση. Πρόκειται για τη μοναδική δομή στην Ανατολική Αφρική που εκπαιδεύει τις μαίες, βάσει του τεκμηριωμένου Μοντέλου Μαιευτικής Φροντίδας.
Ωστόσο, οι προκλήσεις παραμένουν. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το 92% της μητρικής θνησιμότητας, σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, θα μπορούσε να αποφευχθεί. Η απάντηση στο γιατί αυτό δεν συμβαίνει δεν βρίσκεται πλέον μόνο στον πόλεμο, την έλλειψη υποδομών ή τις θεσμικές αποτυχίες, αλλά σε κάτι μεγαλύτερο: το κλίμα.
Δεν είναι μόνο η ζέστη

«Για πρώτη φορά στα 20 χρόνια που βρίσκομαι εδώ, υπάρχουν μάνγκο στα δέντρα τέτοια εποχή», μου λέει η Rachel. Την κοιτάω εμφανώς μπερδεμένη. Τότε σπεύδει να μου εξηγήσει τη διαδικασία ωρίμανσης των μάνγκο, η οποία ξεκινάει από τους ζεστούς και ξηρούς μήνες του Φεβρουαρίου και του Μαρτίου. Κάποια στιγμή τον Μάιο, αφού έχουν έρθει οι βροχές, τα φρούτα αρχίζουν και ξεπροβάλλουν στα κλαριά των δέντρων.
Τη χρονιά που μας πέρασε, η άνοιξη ήρθε κι έφυγε. Το καλοκαίρι το ίδιο. Αλλά η βροχή δεν ήρθε ποτέ. Τα δέντρα «μπερδεύτηκαν» και ο κύκλος της ωρίμανσης ξεκίνησε πάλι από την αρχή – κάτι που είχε καταστροφικές συνέπειες για τους αγρότες της χώρας, κυρίως γιατί οι αγροτικές κοινότητες δεν έχουν πρόσβαση στις ειδήσεις ή στο AI, αλλά βασίζονται στα μοτίβα του καιρού, γνώση που περνάει από γενιά σε γενιά.
Όπως γίνεται αντιληπτό, «η κλιματική αλλαγή έχει φέρει μαζί της μεγάλη επισιτιστική ανασφάλεια», υπογραμμίζει η Rachel. «Βλέπουμε πείνα που είχαμε να δούμε από τον εμφύλιο». Κι όταν μια έγκυος γυναίκα δεν έχει να φάει, το μέλλον αυτής και του μωρού της διαγράφεται χλωμό.
Εκτός αυτού, πολλές μητέρες αναγκάζονται να απαλλαγούν από τις κουνουπιέρες τους, ως μια έσχατη προσπάθεια ανακούφισης από την ακραία ζέστη. Κι αυτό φέρνει την ελονοσία. Η Rachel εξηγεί ότι η ελονοσία επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα του πλακούντα να μεταφέρει οξυγόνο στο μωρό αλλά και να γεμίσει τον αμνιακό σάκο με το απαραίτητο υγρό, το οποίο βοηθά στη φυσιολογική ανάπτυξη του μωρού. Ως εκ τούτου, οι πιθανότητες για πρόωρη γέννα έχουν αυξηθεί κατά 26%, σύμφωνα με τον ΠΟΥ.
Ωστόσο, δεν είναι μόνο η ακραία ζέστη και η ξηρασία αλλά και το τι έρχεται μετά από αυτές. Όταν για μήνες το έδαφος δεν έχει τίποτα να το κρατάει, η πρώτη ανεξέλεγκτη βροχή, θα οδηγήσει σε αναπόφευκτες πλημμύρες. Σύμφωνα με τη Rachel, «όταν ο δρόμος για να πας στο νοσοκομείο έχει μετατραπεί σε ποτάμι, δεν υπάρχουν και πολλές επιλογές».
Για μια συμπεριληπτική κλιματική πολιτική

Η Rachel μπορεί να έχει φέρει την αλλαγή τοπικά αλλά ο δρόμος μπροστά της απλώνεται μακρύς. Αν βρισκόταν αυτή τη στιγμή στις συζητήσεις του COP31, θα ζητούσε να θεσμοθετηθούν οι κοινοτικές δομές υγείας. Η Διεθνής Συνομοσπονδία Μαιών ζήτησε να προστεθούν ακόμα 1 εκατομμύριο μαίες στο παγκόσμιο εργατικό δυναμικό. Για τη Rachel, αυτό θα βοηθήσει μόνο αν οι μαίες φύγουν από τις απομονωμένες, κεντρικές ιατρικές δομές και βασιστούν σε ένα Μοντέλο Μαιευτικής Φροντίδας.
«Αν μπορέσουμε να κλιμακώσουμε το μοντέλο στην Ανατολική Αφρική, ή έστω σε όλη την Ουγκάντα, θα μπορέσουμε να λύσουμε το πρόβλημα με ένα πολύ πιο συστημικό τρόπο», λέει γεμάτη ελπίδα.
H Rachel συνοψίζει τη συστημική αλλαγή που θέλει να δει στο απλό παράδειγμα του καλύμματος συλλογής αίματος – έναν τρόπο να μετρήσεις πόσο αίμα χάνουν οι μητέρες κατά τον τοκετό. «Ένα τέτοιο κάλυμμα βοηθάει αλλά δεν λύνει το πρόβλημα στη ρίζα του», εξηγεί.
«Πρέπει να σκεφτούμε τη μητρική υγεία, την καλή διατροφή, το ποιες καλλιέργειες είναι ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή, την πρόσβαση σε νερό», καταλήγει στο τέλος της κουβέντας μας.