Γύρω από το τραπέζι επικρατεί η βαβούρα ενός startup οικοσυστήματος που βράζει. Βρισκόμαστε στα Panathēnea, ένα φεστιβάλ που αρκετοί ήδη αποκαλούν «Slush του Νότου», έχοντας υπόψη τη μεγαλύτερη συγκέντρωση startups στον κόσμο που πραγματοποιείται στο Ελσίνκι.
Απέναντί μου κάθονται δύο γενιές του ευρωπαϊκού tech. Από τη μια, μια νεαρή φοιτήτρια από το Ουζμπεκιστάν, που σήμερα σπουδάζει στο Πανεπιστήμιο του Oulu στη Φινλανδία.
Από την άλλη, ο Peter Vesterbacka, ο serial entrepreneur, συνιδρυτής του θρυλικού Slush, ο οποίος μεταμόρφωσε το Angry Birds σε παγκόσμιο πολιτισμικό φαινόμενο.
«Μετατρέπουμε τα παιδιά σε LLMs. Αυτή είναι μια πολύ κακή ιδέα. Τα LLMs μπορούν να κάνουν αυτήν τη δουλειά μια χαρά εκ μέρους μας. Δεν χρειαζόμαστε ανθρώπους που να λειτουργούν ως LLMs».
Γνωρίζοντας καλά πώς λειτουργούν τα σχολεία στη χώρα του και έχοντας αναπτύξει την εκπαιδευτική πλατφόρμα «Finest Future» με στόχο να φέρει σε επαφή με τη Φινλανδία φιλόδοξους φοιτητές από χώρες που αντιμετωπίζουν έντονες δημογραφικές προκλήσεις, ο Ρ. Vesterbacka έχει πολλά να πει για το πώς η Ευρώπη μπορεί μελλοντικά να ηγηθεί της παιδείας.
Η θέση του είναι ξεκάθαρη: «Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να προφτάσει κανέναν».
«Η μάθηση πρέπει να είναι διασκεδαστική»
Αν υπάρχει ένα πράγμα που καταλαβαίνεις αμέσως συζητώντας μαζί του, είναι ότι απεχθάνεται τα ημίμετρα, τη γραφειοκρατία και τις εύκολες λέξεις-κλισέ. Ο P. Vesterbacka δεν μασάει τα λόγια του.
«Η μάθηση δεν πρέπει να είναι πάντα εύκολη. Πρέπει όμως να είναι πάντα διασκεδαστική», λέει και βάζει πάντα στο επίκεντρο τη νέα γενιά. Όσον αφορά το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν έχει αμφιβολία ότι είναι απαρχαιωμένο. Μάλιστα, προτού ολοκληρώσω καν την πρότασή μου, με προλαβαίνει λέγοντας απερίφραστα: «Ναι, είναι».
Μιλώντας για τη Φινλανδία, περιγράφει ένα σύστημα που δίνει απόλυτη αυτονομία στους δασκάλους και έχει εντάξει οργανικά τα βιντεοπαιχνίδια και την τεχνολογία στην τάξη και στο μάθημα. Όταν όμως η κουβέντα πηγαίνει στο πώς το gaming μπορεί να αλλάξει τα αναχρονιστικά εκπαιδευτικά μοντέλα, η αντίδρασή του είναι ακαριαία: «Δεν είμαι καθόλου fan του όρου “gamification”».
Το πρόβλημα, όπως εξηγεί, είναι δομικό. Όταν οι άνθρωποι της εκπαίδευσης προσπαθούν να φτιάξουν παιχνίδια, το αποτέλεσμα είναι συνήθως ένα κακό παιχνίδι που απλώς βαφτίζεται «εκπαιδευτικό».
«Όποιος έχει παιδιά ξέρει τι συμβαίνει: θα παίξει ποτέ ένα παιδί ένα παιχνίδι που δεν είναι καλό; Ποτέ! Πρέπει να συνεργαστούν οι καλύτεροι game designers με τους καλύτερους εκπαιδευτικούς. Το παιχνίδι πρέπει να δημιουργεί engagement. Μέσα από αυτό μαθαίνεις πάντα κάτι».
Φέρνει ως παράδειγμα τα Pokémon. «Μπορεί να μην κάνει μεγάλη διαφορά στη ζωή σου να ξέρεις τα ονόματά τους, αλλά μπορείς να αξιοποιήσεις τον μηχανισμό μέσω του οποίου τα θυμάσαι για μάθεις άλλα πράγματα, πιο σημαντικά. Αντί να αποστηθίσεις τα ονόματα 100 Pokémon, θα μπορούσες, για παράδειγμα, να μάθεις τον περιοδικό πίνακα των στοιχείων συλλέγοντας άτομα. Ίσως αυτή η γνώση να είναι πιο χρήσιμη», αστειεύεται. «Το θέμα είναι να σχεδιάσεις σωστά την εμπειρία».
Μάλιστα, για να δείξει πώς το gaming έχει διαμορφώσει τις νεότερες γενιές, θυμάται ότι στη Φινλανδία, παλιότερα, τα αγόρια μιλούσαν πολύ καλύτερα αγγλικά από τα κορίτσια. Γιατί συνέβαινε αυτό; «Επειδή τότε έπαιζαν περισσότερα βιντεοπαιχνίδια, τα οποία ήταν στα αγγλικά», υποστηρίζει.
Και εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο: το Duolingo, το πιο διάσημο παράδειγμα gamified εκπαίδευσης στον κόσμο, δεν τον πείθει ακριβώς. «Σε κρατάει, αλλά μαθαίνεις πραγματικά;» αναρωτιέται. Αναφερόμενος στον εθιστικό σχεδιασμό των εφαρμογών που πατούν πάνω στις αρχές των social media, αντιτείνει: «Βέβαια, αν εθίσεις τον κόσμο στη γνώση, νομίζω πως δεν είναι και τόσο κακό».
Η τεχνολογία, πάντως, γεννά και νέες προκλήσεις: σήμερα, με τα σύγχρονα εργαλεία, μπορείς να μεταφράσεις απευθείας κάθε γλώσσα σε πραγματικό χρόνο. Για τον Ρ. Vesterbacka αυτή η ευκολία κρύβει κινδύνους: «Ναι, αυτό είναι άσχημο. Η γλώσσα δεν είναι απλώς λέξεις, έχει να κάνει με τον πολιτισμό. Αν θέλω να καταλάβω την Ελλάδα και την ιστορία της, πρέπει να μιλάω ελληνικά».
Η παγίδα της ευκολίας και τα «παιδιά-LLMs»
Η κουβέντα μετατοπίζεται στο πώς έχει αλλάξει η ίδια η φιλοσοφία των παιχνιδιών. Σήμερα, στην αγορά κυριαρχούν τάσεις που αφαιρούν κάθε ίχνος τριβής. Τα παιχνίδια έχουν γίνει υπερβολικά εύκολα. Ως κάποιος που μεγάλωσε με δύσκολα platformers και γρίφους που χρειάζονταν οδηγό, τον ρωτάω αν αυτή η έλλειψη πρόκλησης και η απουσία ενδεχόμενου αποτυχίας διαμορφώνουν μια μελλοντική γενιά χωρίς ανθεκτικότητα.
Ο Ρ. Vesterbacka συμφωνεί, και αμέσως αντεπιτίθεται: «Θυμάσαι το Flappy Bird; Απέκτησε τεράστιες διαστάσεις, ακριβώς επειδή ήταν εξωφρενικά δύσκολο. Αυτό μας δείχνει κάτι». Εδώ σου δίνεται η ευκαιρία, όπως λέει, να φτιάξεις κάτι που ζητάει πολλά από τον παίκτη, αλλά με τρόπο που να τον κάνει να θέλει να τα δώσει. «Όταν ζητάς και απαιτείς περισσότερα από τους ανθρώπους, σημαίνει ότι νοιάζεσαι. Αν δεν απαιτείς τίποτα, δεν σε ενδιαφέρει».
Ο Φινλανδός επιχειρηματίας βλέπει σε αυτό μια ευρύτερη κοινωνική παθογένεια που καθρεφτίζεται άμεσα και στην παιδεία. «Προσπαθούμε να κάνουμε τα πάντα υπερβολικά εύκολα. Όμως η μάθηση δεν πρέπει να είναι πάντα εύκολη. Πρέπει να είναι ελκυστική και διασκεδαστική, αλλά πρέπει και να θέτει προκλήσεις».
Το μυστικό είναι ένα: βάζεις τους νέους ανθρώπους στο τιμόνι και τους αφήνεις να βρουν μόνοι τους τι θα κάνουν. Αυτή είναι η ουσία της επιχειρηματικότητας. Κάνεις πράγματα, μαθαίνεις, κάνεις λάθη, ξαναμαθαίνεις. Δεν χρειάζεται να τους πεις εσύ τι θα κάνουν. Θα το βρουν.
Αυτή η ανάγκη για πνευματική προσπάθεια γίνεται ακόμα πιο επιτακτική στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Καθώς στην Ελλάδα και στον υπόλοιπο κόσμο οι μαθητές χρησιμοποιούν το AI ως εργαλείο έτοιμων απαντήσεων, αντιγράφοντας κείμενα που δεν μπορούν καν να εξηγήσουν, ο κίνδυνος είναι ορατός. Ο Ρ. Vesterbacka δεν μασάει τα λόγια του ούτε εδώ. Στοχευμένα αιρετικός, φέρνει ως παράδειγμα ένα σύστημα που θεωρείται από πολλούς παγκόσμιο πρότυπο.
«Με αυτόν τον τρόπο καταλήγεις στο σύστημα της Σιγκαπούρης, το οποίο είναι πιθανότατα το χειρότερο εκπαιδευτικό σύστημα στον κόσμο. Αν ζητήσω από έναν νεαρό Σιγκαπουριανό που βγήκε από αυτό το σύστημα να σχεδιάσει κάτι, θα με ρωτήσει: “Τι να σχεδιάσω;” – Μια γάτα. “Τι χρώμα;” – Μαύρη. “Τι μέγεθος;” – Μεγάλη. Ζητούν συνέχεια οδηγίες», λέει και εκφράζει την μεγάλη ανησυχία του.
«Μετατρέπουμε τα παιδιά σε LLMs. Αυτή είναι μια πολύ κακή ιδέα. Τα LLMs μπορούν να κάνουν αυτήν τη δουλειά μια χαρά εκ μέρους μας. Δεν χρειαζόμαστε ανθρώπους που να λειτουργούν ως LLMs».
Από το Ουζμπεκιστάν στη Φινλανδία σε 5 μήνες
Το αντίδοτο σε αυτή την ψηφιακή αποχαύνωση, σύμφωνα με τον Φινλανδό, είναι η αυτονομία, η εμπιστοσύνη και η εξατομίκευση. Ο Ρ. Vesterbacka καλεί τη νεαρή φοιτήτρια που αποτελεί ζωντανό παράδειγμα του τρόπου λειτουργίας της πλατφόρμας Finest Future. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα που παίρνει μαθητές από χώρες με εκρηκτική δημογραφική ανάπτυξη αλλά περιορισμένες εκπαιδευτικές υποδομές και τους προετοιμάζει για το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα.
Η νεαρή, που πήγε στη Φινλανδία έπειτα από πέντε μήνες προετοιμασίας, περιγράφει ότι έπαθε ένα πολιτισμικό σοκ. «Στο Ουζμπεκιστάν είχαμε στολές, έμπαινε ο καθηγητής και έπρεπε να σηκωθούμε όλοι όρθιοι. Στη Φινλανδία όλα είναι χαλαρά, απευθύνεσαι στους καθηγητές με το μικρό τους όνομα. Στο λύκειο κάνουμε μαθήματα Φιλοσοφίας και Ψυχολογίας. Και στις εξετάσεις των Μαθηματικών ή της Φυσικής δεν αποστηθίζεις τύπους, σου επιτρέπουν να έχεις το βιβλίο με τους τύπους ανοιχτό», εξηγεί, προτού συμπληρώσει: «Το θέμα δεν είναι να θυμάσαι απέξω, αλλά να ξέρεις πώς να χρησιμοποιήσεις τη γνώση για να λύσεις το πρόβλημα».
Ο Ρ. Vesterbacka τη ρωτάει «πού έχεις περισσότερες ευκαιρίες;» κι εκείνη απαντά πως στη Φινλανδία την αντιμετωπίζουν ως άνθρωπο με ξεχωριστές ιδέες και απόψεις, ακόμα και όταν ήταν μικρότερη. «Στο Ουζμπεκιστάν είσαι απλώς ένα παιδί, ένα κορίτσι», λέει.
Καθώς μιλάμε, ο Ρ. Vesterbacka βγάζει το κινητό του για να μου δείξει μια εφαρμογή εκμάθησης φινλανδικών που χρησιμοποιεί η πλατφόρμα. Μιλάει στη συσκευή και το AI δημιουργεί αμέσως ένα εξατομικευμένο σενάριο διαλόγου βασισμένο στο μεσημεριανό γεύμα με το WIRED Greece.
«Αυτό το χτίσαμε σε δύο ώρες», λέει με ένα χαμόγελο θριάμβου. «Με κυβερνητικού επιπέδου ασφάλεια και άπειρη κλιμακωσιμότητα. Αυτό είναι το μέλλον. Μπορούμε να δημιουργήσουμε απόλυτα προσαρμοσμένα εκπαιδευτικά μονοπάτια για κάθε άτομο ξεχωριστά».
Τότε, υποστηρίζει, «ο ρόλος του δασκάλου γίνεται αυτό που έπρεπε να είναι πάντα. Στη Φινλανδία πιστεύουμε ότι οι δάσκαλοι είναι οι “μηχανικοί της ανθρώπινης διάνοιας”. Στόχος μας δεν είναι απλώς να διδάξουμε γραφή και ανάγνωση, αλλά να διαπλάσουμε πολίτες ικανούς να αλλάξουν τον κόσμο. Κάθε άνθρωπος στη Φινλανδία πρέπει να μπορεί να αλλάξει τον κόσμο».
Όταν του επισημαίνω ότι στην Ελλάδα το σύστημα παραμένει εγκλωβισμένο στο άγχος των πανελλαδικών εξετάσεων, ο Ρ. Vesterbacka κόβει κάθε ηττοπαθή διάθεση. Του εξηγώ πως ίσως είναι δύσκολο να εφαρμόσουμε αυτό το μοντέλο στη σημερινή εκπαιδευτική πραγματικότητα της Ελλάδας και με διακόπτει αμέσως.
«Πρέπει να το κάνετε. Είναι δική μας δουλειά να το κάνουμε πραγματικότητα. Στην Ευρώπη οφείλουμε να μοιραζόμαστε τις βέλτιστες πρακτικές. Όταν η Εσθονία ανέκτησε την ανεξαρτησία της στις αρχές των ’90s, εμείς στη Φινλανδία τους βοηθήσαμε να χτίσουν το εκπαιδευτικό τους σύστημα από την αρχή. Κοιτάξτε πού βρίσκονται σήμερα».
Και συνεχίζει, κοιτάζοντας προς το μέλλον. «Το εκπαιδευτικό σύστημα ορίζει το είδος της κοινωνίας στο οποίο θα ζήσεις αργότερα. Πρέπει να επενδύσετε στην εκπαίδευση των δασκάλων, να τους δώσετε αυτονομία και να χτίσετε μια σχέση εμπιστοσύνης: το κράτος και οι γονείς πρέπει να εμπιστεύονται τους δασκάλους και οι μαθητές το σχολείο».
«Το παιχνίδι έχει λήξει. Η Ευρώπη κερδίζει»
Αυτή η ακλόνητη πίστη στη δύναμη της νεολαίας και της παιδείας είναι που μετατρέπει τον Ρ. Vesterbacka σε έναν αθεράπευτο οπτιμιστή όσον αφορά το μέλλον της Ευρώπης έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας.
«Κερδίζουμε», δηλώνει κατηγορηματικά. Τον ρωτάω αν εννοεί πως κερδίζουμε ήδη, και το «ναι» του έρχεται πριν προλάβω να ολοκληρώσω τη φράση μου. «Για μένα είναι ξεκάθαρο εδώ και καιρό, απλώς θα πάρει μερικά χρόνια στους υπόλοιπους για να το δουν. Game over. Γιατί; Επειδή όλα κρίνονται στο ταλέντο και στο πού θέλουν στ’ αλήθεια να ζουν οι άνθρωποι», λέει.
Εκτιμά πως κανείς δεν θέλει πλέον να πάει στις ΗΠΑ «για να ζει με τον διαρκή φόβο ότι, επειδή φαίνεται λίγο διαφορετικός, η Υπηρεσία Μετανάστευσης (ICE) μπορεί να τον συλλάβει». Ο πληθυσμός των ΗΠΑ, τονίζει, αναμενόταν να αρχίσει να μειώνεται το 2080, αλλά η μείωση ξεκίνησε ήδη. «Και χωρίς ανθρώπους, δεν μπορείς να νικήσεις. Ακόμα και με το AI, χρειάζεσαι το ανθρώπινο ταλέντο».
Παράλληλα, απορρίπτει χωρίς ενδοιασμούς τη μόνιμη ευρωπαϊκή δικαιολογία ότι το ρυθμιστικό πλαίσιο σκοτώνει το tech. «Ο Daniel Ek έχτισε το Spotify στη Σουηδία, μια εταιρεία 50 δισεκατομμυρίων. Η Supercell στη Φινλανδία έγινε ο πρώτος “Decacorn” στην Ευρώπη. Πρέπει να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε την ευρωπαϊκή μας ταυτότητα ως δικαιολογία για την αποτυχία».
Το μυστικό του Slush και η αποδόμηση της Silicon Valley
Όταν η κουβέντα στρέφεται στο Slush –το οποίο σήμερα αποτελεί τη μεγαλύτερη συγκέντρωση επιχειρηματικού κεφαλαίου στον κόσμο με πάνω από 6.000 ιδρυτές και τη διαχείριση 4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων σε Venture Capital– τον ρωτάω πώς ακριβώς επετεύχθη αυτό το θαύμα.
«Επειδή απλώς αποφασίσαμε να το κάνουμε», απαντά με αφοπλιστική ευθύτητα. «Ξεκινήσαμε το 2008 με αυτήν ακριβώς τη νοοτροπία και τώρα είμαστε το Νο1 στον πλανήτη. Δεν υπάρχει τίποτα σαν το Slush στις ΗΠΑ, ούτε και στην Κίνα».
Τον ρωτάω αν μια κυβέρνηση θα μπορούσε ποτέ να αναπαραγάγει ένα φαινόμενο σαν το Slush.
«Αδύνατον», απαντάει αμέσως. «Και αν ξεκινούσα το Slush ξανά σήμερα, δεν θα άλλαζα απολύτως τίποτα. Το μυστικό είναι ένα: βάζεις τους νέους ανθρώπους στο τιμόνι και τους αφήνεις να βρουν μόνοι τους τι θα κάνουν. Αυτή είναι η ουσία της επιχειρηματικότητας. Κάνεις πράγματα, μαθαίνεις, κάνεις λάθη, ξαναμαθαίνεις. Δεν χρειάζεται να τους πεις εσύ τι θα κάνουν. Θα το βρουν».
Αυτή η φιλοσοφία είναι που τον κάνει να χαμογελάει βλέποντας τους εκατοντάδες νεαρούς εθελοντές να τρέχουν σε φεστιβάλ επιχειρηματικότητας στην Αθήνα.
«Αυτοί οι εθελοντές είναι το μέλλον της Ελλάδας», λέει δείχνοντας την αίθουσα. «Μέσα από αυτά τα events μαθαίνουν πώς να διοργανώνουν τα πιο σύνθετα projects. Και μετά, θα βγουν και θα χτίσουν τις μεγαλύτερες και καλύτερες startups. Μόλις χτίσουμε μερικές πετυχημένες εταιρείες εδώ, όπως κάναμε στον ευρωπαϊκό Βορρά, οι Έλληνες της διασποράς που σήμερα διστάζουν στην Αγγλία ή στις ΗΠΑ θα επιστρέψουν. Όχι για τον ήλιο και τον καιρό – αυτά δεν αρκούν».
Κοιτάζει τους νεαρούς ανθρώπους γύρω από το τραπέζι και κλείνει με μια υπόσχεση: «Στην τελική, οι νέοι άνθρωποι είναι που κάνουν τη διαφορά. Και θα τα καταφέρουν. Αυτοί θα αλλάξουν την Ελλάδα».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του WIRED Greece. Γίνε συνδρομητής εδώ.
