«ΔΕΝ ΚΑΝΟΥΜΕ ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ. Δεν κάνουμε εκτιμήσεις του πώς θα είναι τα πράγματα». Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου ξεκινά από όσα δεν κάνει η υπηρεσία του, πριν φτάσει σε όσα κάνει. «Κάνουμε προετοιμασία σήμερα, με εναλλακτικά σενάρια και με μεθοδολογίες της επιστήμης του foresight. Για το πώς θα προετοιμαστούμε καλύτερα για αυτά που ούτως ή άλλως θα έρθουν σε 20 -και παραπάνω- χρόνια από σήμερα».
Ο λόγος που βρέθηκα στο γραφείο του επικεφαλής της Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού είναι η μελέτη «Ελλάδα 2050: Κρίσιμες αβεβαιότητες, τάσεις και ερωτήματα για το μέλλον». Και μόνο που βλέπεις ότι κάποιος αποτολμά να «δει» την Ελλάδα μετά από 24 χρόνια, οι ερωτήσεις πυκνώνουν λες και πρόκειται για βαρύ σύννεφο πριν από καταιγίδα.
«Δεν είναι κυβερνητικό πρόγραμμα με στόχους και χρονοδιαγράμματα», λέει, για να αποσαφηνίσει ότι πρόκειται για την «πρώτη δομημένη, συγκροτημένη δουλειά που γίνεται εκ μέρους της ελληνικής πολιτείας για την εκτίμηση των αβεβαιοτήτων που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η χώρα σε ορίζοντα 25ετίας».
Η διαφορά από το forecast είναι θεμελιώδης, καθώς αυτό αφορά εκτιμήσεις για ένα σχετικά σύντομο διάστημα, συνήθως μέχρι την επόμενη πενταετία. Οι μαύροι κύκνοι, τα wild cards και οι κρίσιμες αβεβαιότητες ανήκουν στον κόσμο του foresight, που εξετάζει διαφορετικά σενάρια του τύπου «τι θα γινόταν αν». Όσο για το 2050, που μοιάζει μακρινό σε μια εποχή όπου και τα πέντε χρόνια φαντάζουν αιώνας, το αντιστρέφει: «Φαίνεται μακριά. Όμως είναι πιο κοντά από ό,τι πλέον ήταν το 2000». Το 2000 το θυμόμαστε σαν χθες, κι όμως απέχει περισσότερο.
Η Γραμματεία ιδρύθηκε πριν από τέσσερα χρόνια. «Τότε ταυτίστηκε μια ευρωπαϊκή και μια εθνική ανάγκη, και μια παγκόσμια θα έλεγα ανάγκη, να μπορούμε να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για κρίσεις οι οποίες δεν ξέρουμε πότε προκύπτουν». Θυμάται τον Εμανουέλ Μακρόν το 2022 να λέει ότι του είναι αδιανόητο να διαμορφώνονται πολιτικές χωρίς foresight. Ακολούθησε ο πόλεμος στην Ουκρανία, που πρόσθεσε τη γεωπολιτική και την ενεργειακή κρίση, ενώ οι όροι «polycrisis» και «permacrisis» μπήκαν στο πολιτικό λεξιλόγιο.
Το ερώτημα είναι αν μια τέτοια προσπάθεια μπορεί να επηρεάσει την πραγματική πολιτική σε μια χώρα που δυσκολεύεται να υλοποιήσει ακόμη και πενταετείς σχεδιασμούς. Ο Μαστρογεωργίου δεν παραγνωρίζει το πρόβλημα. Όπως λέει, μετά από τέσσερα χρόνια ως «ευαγγελιστής» του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού μέσα στη δημόσια διοίκηση, με τη στήριξη του πρωθυπουργού, η διαπίστωσή του είναι διττή: «Όλοι το δέχονται. Όλοι αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός με εναλλακτικά σενάρια, αλλά σχεδόν όλοι πέφτουν στην παγίδα του εκλογικού κύκλου. “Δώσε μου λύση τώρα” λένε».
Πώς αλλάζει αυτή η νοοτροπία; «Εξηγώντας μόνο. Δείχνοντας σε κάθε υπηρεσία ότι, αν μια κρίση είχε αναγνωριστεί τέσσερα ή πέντε χρόνια νωρίτερα, σήμερα θα μπορούσε να είναι καλύτερα προετοιμασμένη». Η κουλτούρα, εκτιμά, «έχει αλλάξει, αλλά θέλει προσπάθεια ακόμα». Ο σπόρος έχει πέσει και βλασταίνει σιγά σιγά, αλλά θέλει πότισμα. Το μότο της Γραμματείας είναι «Το μέλλον είναι τρόπος σκέψης, όχι χρονικό πλαίσιο».
Τα νομοσχέδια με μακρύ ορίζοντα, στην ενέργεια ή στην παιδεία, θα πρέπει, κατά την άποψή του, να εξετάζονται και με τη λογική του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Καταθέτει μάλιστα συγκεκριμένη πρόταση: «Όπως είναι το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής, θα ήθελα κάποια στιγμή να δω και ένα αντίστοιχο γραφείο strategic foresight της Βουλής», το οποίο θα παρακολουθεί τις μακροχρόνιες τάσεις και θα συμμετέχει στις κοινοβουλευτικές επιτροπές.
Η πρόταση συνδέεται με μια πάγια αδυναμία του ελληνικού κράτους: τη δυσκολία να διατηρεί στρατηγική συνέχεια όταν αλλάζουν οι κυβερνήσεις. Η μελέτη για το 2050 δεν απευθύνεται μόνο στη σημερινή κυβέρνηση, αλλά και στην αυριανή και στη μεθαυριανή. Το ζητούμενο είναι οι αποφάσεις που θα καθορίσουν τις επόμενες δεκαετίες να μην εξαρτώνται αποκλειστικά από τον εκλογικό κύκλο.
Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου έχει μπροστά του τη μελέτη και την ξεφυλλίζει. Έχει οργανωθεί γύρω από οκτώ στρατηγικά ερωτήματα. Το πρώτο αφορά την ανάπτυξη. «Η αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας είναι σημαντική, είναι αναγκαία, δεν είναι όμως αυτό ο σκοπός». Το ζητούμενο είναι πώς η Ελλάδα θα συνδυάσει την παραγωγικότητα και την υψηλότερη προστιθέμενη αξία με την κοινωνική συνοχή και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.
Ακολουθούν η τεχνολογική και ψηφιακή μετάβαση, η κλιματική πίεση, το δημογραφικό, η χωρική ανάπτυξη (αν η χώρα πρέπει να περάσει από τη συγκέντρωση των ευκαιριών σε λίγα κέντρα σε μια πολυκεντρική λειτουργία), ο τουρισμός, η γεωπολιτική θέση της χώρας και το κοινωνικό συμβόλαιο.
Στο δημογραφικό το βάρος δεν πέφτει μόνο στη μείωση των γεννήσεων, αλλά και στην αξιοποίηση των ανθρώπων που ήδη ζουν στη χώρα. Η ενεργός γήρανση και η λεγόμενη silver economy, η οικονομική δραστηριότητα που συνδέεται με τις μεγαλύτερες ηλικίες, αντιμετωπίζονται ως ευκαιρίες. Η μετανάστευση εξετάζεται σε συνάρτηση με το δημογραφικό, την κλιματική κρίση και τις ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Στον τουρισμό το ερώτημα είναι τι θα σημαίνει επιτυχία το 2050. Θα εξακολουθήσουμε να μετράμε αφίξεις και διανυκτερεύσεις ή θα χρειαστούμε διαφορετικούς δείκτες; Με τους καύσωνες, η χώρα πιθανότατα θα χρειαστεί να διευρύνει την τουριστική περίοδο και να επενδύσει σε ορεινούς προορισμούς.
«Εδώ αρχίζει μια άλλη σειρά από προβλήματα. Μπορείς να κάνεις στο Πάπιγκο ξενοδοχείο με 400 κλίνες; Όχι βέβαια». Η αλλαγή του τουριστικού μοντέλου δημιουργεί ευκαιρίες, αλλά και νέα ερωτήματα για τις υποδομές και τα όρια της ανάπτυξης.
Λύσεις η μελέτη δεν δίνει. «Δεν είναι δουλειά μας να προτείνουμε. Η δουλειά μας είναι να σκανάρουμε τον ορίζοντα και να παρουσιάζουμε την καταγραφή».
Για τον Μαστρογεωργίου, η τεχνολογία είναι ο αστάθμητος συντελεστής της εξίσωσης. Η τεχνητή νοημοσύνη και η κβαντική υπολογιστική μπορούν να ανατρέψουν σημερινές εκτιμήσεις, ακριβώς επειδή κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα την ταχύτητα και την κατεύθυνση της εξέλιξής τους. Θυμίζει τον Αϊνστάιν και τις επιφυλάξεις του για την αξιοποίηση της πυρηνικής ενέργειας, αλλά και τον Πολ Κρούγκμαν, που το 1998 υποτίμησε τη μελλοντική επίδραση του διαδικτύου στην παραγωγικότητα.
Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα είναι η πυρηνική ενέργεια. Αναφέρει ότι συμμετείχε στην πρώτη συνεδρίαση της κυβερνητικής επιτροπής που εξετάζει το ζήτημα, ένα μακροπρόθεσμο project. «Σήμερα μπορεί να το αποφασίσουμε εμείς, για να το λειτουργήσει η επόμενη γενιά».
Η συζήτηση αφορά τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες, που βασίζονται στην πυρηνική σχάση. Η συμμετοχή του στην επιτροπή δεν σημαίνει ότι έχει ληφθεί απόφαση κατασκευής πυρηνικών αντιδραστήρων στην Ελλάδα. Δείχνει, ωστόσο, ότι ένα ζήτημα με ορίζοντα δεκαετιών βρίσκεται πλέον στο επίπεδο της κυβερνητικής επεξεργασίας.
Την ίδια στιγμή, στη νότια Γαλλία, το διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα ITER επιχειρεί να αναπτύξει την πυρηνική σύντηξη. «Φαντάσου αυτό το πείραμα εν τέλει να πετύχει. Μιλάμε να δαμάσουμε την ενέργεια που τροφοδοτεί τον ήλιο».
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ίσως το πιο άμεσο παράδειγμα μιας τεχνολογίας που εξελίσσεται ταχύτερα από την ικανότητα των θεσμών να προσαρμόζονται. Το ερώτημα είναι πώς μπορούν τα παιδιά να μάθουν να χρησιμοποιούν τα νέα εργαλεία χωρίς να οδηγηθούν σε γνωστική ραστώνη.
Ο Μαστρογεωργίου υπογραμμίζει την ανάγκη καθολικής εκπαίδευσης, την οποία θεωρεί μία από τις σημαντικότερες εθνικές προτεραιότητες. «Οφείλουμε να εκπαιδευτούμε όλοι στον σωστό τρόπο χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης, από τα 5 μέχρι τα 75. Δεν είναι ένα θέμα που αφορά μόνο την πρωτοβάθμια ή τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αφορά το σύνολο του πολιτισμού».
Παραπέμπει στην εθνική στρατηγική για την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία περιλαμβάνει την ιδέα μιας ανοιχτής πλατφόρμας διά βίου μάθησης για όλους τους πολίτες. Για τα σχολεία ζητά μάθημα «και για την τεχνητή νοημοσύνη και με την τεχνητή νοημοσύνη».
Η δεύτερη προτεραιότητα είναι η διάδοση της τεχνητής νοημοσύνης στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας. Τονίζει ότι η χώρα βρίσκεται χαμηλά, περίπου στο 9%, ως προς την υιοθέτηση της τεχνολογίας από τις επιχειρήσεις. «Εκεί που οι άλλοι προχωράνε ή τρέχουν, εμείς πρέπει να κάνουμε άλμα. Είναι τεράστια ευκαιρία, αλλά πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι και οι άλλοι τρέχουν».
Σημειώνει δε ότι οι Έλληνες ηλικίας 16 έως 24 ετών βρίσκονται στην πρώτη θέση στην Ευρώπη στη χρήση εργαλείων παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, εκτιμώντας ότι αυτό «είναι μια βάση αισιοδοξίας».
Οι δύο προτεραιότητες που περιγράφει είναι η εκπαίδευση των πολιτών και η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στην παραγωγή. Και οι δύο απαιτούν αποφάσεις πολύ πριν από το 2050. «Δεν είναι καν foresight αυτό που λέω τώρα. Είναι το αύριο. Δεν είναι καν το μεθαύριο».
What’s Next: Kλείστε την early bird θέση σου στο επόμενο μεγάλο event του WIRED Greece.
Ακολουθήστε μας στο κανάλι μας στο You Tube για να μη χάνετε κανένα vidcast.
Κάντε ετήσια συνδρομή στο WIRED Greece ώστε να μη χάνετε κανένα τεύχος.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
