Το καλοκαίρι του 2023, η φωτιά στον Έβρο έκαψε πάνω από 800.000 στρέμματα – η μεγαλύτερη ενιαία πυρκαγιά που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τρία χρόνια αργότερα, σε μια φαινομενικά άσχετη εξέλιξη, ανακοινώνεται η λειτουργία του data.gov.gr, που φιλοδοξεί να φιλοξενήσει τα ανοιχτά δεδομένα της χώρας. Εκεί, μετά από λίγο ψάξιμο βρήκα αρχεία που περιλαμβάνουν δεδομένα για κάθε φωτιά που κατέγραψε η Πυροσβεστική από το 2000 ως το 2024. Διακόσιες πενήντα μία χιλιάδες περιστατικά, το καθένα με ημερομηνία, ώρα, καμένη έκταση, τύπο εδάφους και τα μέσα που ρίχτηκαν στη μάχη.[1] Και, απ’ όσο μπορώ να πω, σχεδόν κανείς δεν τα έχει δει ως τώρα.
Ο κρατικός μηχανισμός μπορεί πια να ανταποκριθεί πολύ καλύτερα στις πολλαπλές φωτιές, και πιθανό ρόλο σε αυτό παίζει η αύξηση των μέσων των τελευταίων χρόνων. Δεν έχει βρει όμως ακόμα τρόπο να αντιμετωπίσει τις υπερ-φωτιές, όπως αυτές της Εύβοιας και του Έβρου.
Για να υπάρξει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα, στα δεδομένα αυτά προστέθηκαν καιρικά δεδομένα[2], στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και ευρωπαϊκά δορυφορικά δεδομένα από το Copernicus[3]. Και τα στοιχεία για την Αττική, όπως γίνεται φανερό στο πρώτο γράφημα, είναι σοκαριστικά.
Πώς, όμως, εξελίχθηκαν τα τελευταία 25 χρόνια μέχρι το μεγάλο κάψιμο της Αττικής της τελευταίας δεκαετίας; Το πρώτο στοιχείο της ανάλυσης είναι ότι, συγκρίνοντας τις δύο πρώτες δεκαετίες με τις πιο πρόσφατες, η καμένη γη μετατοπίζεται καθαρά από τα δυτικά προς τα ανατολικά (Γράφημα 2). Η Δυτική Ελλάδα, που κάποτε κουβαλούσε το 26% της εθνικής καμένης έκτασης, έπεσε στο 7%. Η Ανατολική Μακεδονία-Θράκη ανέβηκε από 6% σε 26%, και η Αττική από 2% σε 13%. Και προσοχή σε μια λεπτή αλλά κρίσιμη διάκριση: δεν μετακινήθηκαν οι φωτιές – ο αριθμός τους ανά περιοχή μένει περίπου ίδιος. Μετακινήθηκε η καταστροφή. Οι ίδιες περίπου σπίθες, σε διαφορετικό τόπο, δίνουν τώρα πολύ μεγαλύτερες φωτιές.
Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι, ενώ ο συνολικός αριθμός των πυρκαγιών δεν αλλάζει πολύ ανά χρόνο, άλλαξε η ίδια η φύση της απειλής. Οι μεγάλες χρονιές του παρελθόντος ήταν χρονιές με πολλές φωτιές μαζί: το 2000 είχε 266 μεγάλες πυρκαγιές, το 2007 είχε 154. Οι πρόσφατες μεγάλες χρονιές είναι το ακριβώς αντίθετο – λίγες, τεράστιες: το 2021 είχε 93 μεγάλες φωτιές, το 2023 μόλις 60, αλλά η καθεμία ασύγκριτα μεγαλύτερη (Γράφημα 3). Το 2023, μία και μόνη φωτιά – ο Έβρος – ήταν το 46% όλης της καμένης γης της χρονιάς.
Κάτι που μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε λύσεις είναι να δούμε τι έχει ήδη δουλέψει ως τώρα.
Πρώτον, οι αλλαγές στον συνολικό μηχανισμό δασοπυρόσβεσης. Με ένα τέχνασμα μπορεί κανείς να δει κάτι πολύ ενδιαφέρον: συγκρίνουμε φωτιές που ξεσπούν την ίδια μέρα στον ίδιο νομό, η μία λίγο μετά την άλλη. Μια φωτιά που ανάβει όταν τα τοπικά μέσα είναι ήδη δεσμευμένα σε προηγούμενη φωτιά καίει μεγαλύτερη έκταση. Οι πολλαπλές φωτιές, δηλαδή, του 2000 και του 2007 έφταναν τον εθνικό μηχανισμό στα όριά του και ο έλεγχος χανόταν. Αυτό το φαινόμενο όμως έχει λιγοστέψει τα τελευταία 10 χρόνια: ο μηχανισμός μπορεί πια να ανταποκριθεί πολύ καλύτερα στις πολλαπλές φωτιές, και πιθανό ρόλο σε αυτό παίζει η αύξηση των μέσων των τελευταίων χρόνων (Γράφημα 4). Δεν έχει βρει όμως ακόμα τρόπο να αντιμετωπίσει τις υπερ-φωτιές, όπως αυτές της Εύβοιας και του Έβρου.
Το δεύτερο είναι η αντιπυρική περίοδος, η οποία ξεκινάει την 1η Μαΐου, οπότε και απαγορεύεται η καύση. Αν η απαγόρευση πραγματικά δεσμεύει, οι γεωργικές φωτιές θα έπρεπε να πέφτουν απότομα εκείνη ακριβώς την ημερομηνία – και πέφτουν. Στα δεδομένα φαίνεται μια καθαρή «ασυνέχεια»: λίγο πριν την 1η Μαΐου υπάρχει αιχμή (βιαστικό κάψιμο πριν κλείσει το παράθυρο), και αμέσως μετά οι αγροτικές φωτιές πέφτουν περίπου 30%, ενώ οι δασικές δεν κάνουν κανένα τέτοιο σκαλοπάτι (Γράφημα 5). Είναι μια από τις λίγες φορές που βλέπεις, μαύρο πάνω σε άσπρο, έναν θεσμό να δουλεύει.
Μένει όμως το δυσκολότερο πρόβλημα, αυτό των μεγαπυρκαγιών. Τα δεδομένα το εντοπίζουν με ακρίβεια· οι λύσεις θα έρθουν από τους ειδικούς.
Και κλείνοντας, σημειώνω: όλα αυτά τα ξέρουμε επειδή κάποιος άνοιξε ένα αρχείο που ήταν εκεί, ανοιχτό και δημόσιο. Κανένα από τα παραπάνω δεν χρειάστηκε νέα έρευνα πεδίου ή ειδική άδεια – μόνο μια ερώτηση στα σωστά δεδομένα. Κι αν ένα μόνο αρχείο, για ένα μόνο θέμα, λέει τόσα, αξίζει να αναρωτηθεί κανείς τι άλλο περιμένει, ανοιχτό και αδιάβαστο. Αυτή είναι η αξία των ανοιχτών δεδομένων.
Σημειώσεις
[1] data.gov.gr – Πυροσβεστικό Σώμα: αρχείο συμβάντων (στατιστικά αρχείου συμβάντων 2000–2018 & αρχείο αγροτοδασικών συμβάντων 2019–2024), 251.151 περιστατικά.
[2] Καιρικά δεδομένα: Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών / meteo.gr (ημερήσιοι σταθμοί, 2010–2023), αντιστοιχισμένα ανά νομό.
[3] Copernicus Emergency Management Service / EFFIS – δορυφορική οριοθέτηση καμένων εκτάσεων.
[4] Απόσταση κάθε μεγάλης φωτιάς από τον πλησιέστερο οικισμό (GeoNames)· έκθεση πληθυσμού: JRC GHS-POP (2020).
