Η μουσική τεχνολογία αλλάζει συνεχώς, ωστόσο λίγοι άνθρωποι έχουν ζήσει τις μεταβάσεις της από μέσα, σε βάθος χρόνου. Από τα βινύλια και τα samplers των 90s μέχρι τα laptops, τα streaming platforms και την παραγωγή μουσικής με τεχνητή νοημοσύνη σήμερα, κάθε δεκαετία δεν άλλαξε μόνο τα εργαλεία, αλλά και τον τρόπο που σκεφτόμαστε τον ήχο.
Ο DJ ALX είναι ένας από αυτούς. Ξεκίνησε τη διαδρομή του τη δεκαετία του ’90 ως DJ των Terror X Crew και, ως παραγωγός και δημιουργός της δισκογραφικής Ηχοκρατορία, έζησε από κοντά τη στιγμή που η ελληνική hip hop σκηνή άρχισε να διαμορφώνεται — σε μια εποχή όπου η τεχνολογία ήταν ακόμη περιορισμένη, αλλά η δημιουργικότητα τεράστια.
Αυτή την περίοδο περιοδεύει σε όλη την Ελλάδα μαζί με τον αδελφό του, τον Taki Tsan, στο πλαίσιο της προώθησης του Ρίμα Για Χρήμα 3, του δίσκου που ολοκληρώνει μια ιστορική τριλογία για το ελληνικό hip hop. Το πρώτο Ρίμα Για Χρήμα κυκλοφόρησε το 1999 και άφησε έντονο αποτύπωμα στη σκηνή, ενώ το Ρίμα Για Χρήμα 2 ακολούθησε το 2009.
Η πραγματική επανάσταση συνέβη το 1994–95, όταν έγινε public το φορμάτ mp3 και μπορούσες πλέον να μοιραστείς ένα μουσικό ηχογράφημα μέσω ίντερνετ με ευκολία. Αυτό άλλαξε ριζικά την όψη της μουσικής βιομηχανίας.
Τον συνάντησα ένα βράδυ Παρασκευής του Μαρτίου στην Κόρινθο, λίγο πριν ανέβει στη σκηνή για το live της βραδιάς. Ο Βαλάντης Στραβαλέξης είναι από εκείνους τους ανθρώπους που σε κάνουν να νιώθεις άνετα από τα πρώτα λεπτά. Προσιτός, χαλαρός και ιδιαίτερα φιλικός, μιλά με τον ίδιο ενθουσιασμό που είχε όταν ξεκινούσε πριν από τριάντα και πλέον χρόνια. Η σπίθα για τη μουσική παραμένει εμφανής σε κάθε του κουβέντα.
Σε μια εποχή όπου η μουσική μπορεί να δημιουργηθεί από αλγόριθμους και να διανεμηθεί παγκοσμίως μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, η τεχνολογία αλλάζει όχι μονάχα τη μουσική, αλλά τον ίδιο τον ρόλο του DJ, κάτι που ο DJ ALX έχει ζήσει από πρώτο χέρι.
Δημιουργικότητα πριν από τον αλγόριθμο
— Βαλάντη, καλησπέρα! Πίσω στα 90s η ελληνική hip hop σκηνή δημιουργήθηκε σχεδόν χωρίς βιομηχανία γύρω της. Δεν υπήρχαν labels, studios ή distribution με τον τρόπο που τα γνωρίζουμε σήμερα. Τελικά αυτό το «κενό υποδομών» λειτούργησε ως εμπόδιο ή ως ελευθερία για τη δημιουργία;
Δεν υπήρχε κάποιος από την εταιρία να μου πει «κάνε αυτό, κάνε εκείνο, μην κάνεις αυτό, μην κάνεις εκείνο». Σαφώς όμως και αυτό το «κενό υποδομών» σε βάζει στη διαδικασία να σκεφτείς κάποια πράγματα out of the box, ώστε να δώσεις περισσότερη αξία στην παραγωγή σου.
— Φαντάζομαι όμως ότι υπήρχαν και αντικειμενικές δυσκολίες. Οι Terror X Crew εμφανίστηκαν σε μια εποχή όπου η πληροφορία για τη hip hop κουλτούρα έφτανε με καθυστέρηση μέσα από κασέτες, βινύλια και περιοδικά από το εξωτερικό. Πώς επηρέαζε αυτό τον τρόπο με τον οποίο διαμορφωνόταν η ελληνική σκηνή;
Αυτή η πραγματικότητα διαμόρφωσε όλα τα ελληνικά γκρουπ της εποχής. Εγώ τεχνικά είχα ένα προβάδισμα λόγω σπουδών εικόνας και ήχου στο Λος Άντζελες το 1993.
— Δηλαδή δεν ήταν απλώς ένα μουσικό κίνημα, αλλά και ένας τρόπος να δημιουργηθούν κοινότητες, σωστά;
Σωστά, ήταν και τα δύο… αλλά περισσότερο μια κοινωνική υποδομή. Ήμασταν οι outsiders που ψάχναμε άτομα με όμοια ταυτότητα. Από προσωπική αισθητική και ιδιοσυγκρασία επιλέξαμε αυτό το είδος. Η μουσική ήταν το όχημα. Σκοπός μας ήταν να κοινωνικοποιηθούμε.
— Για να πάμε λίγο και στο ίδιο το DJing τώρα, αν έπρεπε να περιγράψεις τα πρώτα χρόνια με μία λέξη, τι θα έλεγες, τεχνολογία ή χειροτεχνία;
Χειροτεχνία, 100%! Και όχι μόνο. Μικρός ή μεγάλος, έπρεπε να αναπτύξεις τη μυϊκή σου μνήμη, όπως κάνεις με την οδήγηση. Και μετά αρχίζουν τα τεχνικά: το βάρος στη βελόνα, οι συγκεκριμένες κοπές βινυλίων που κυνηγάς, τα καλώδια, τα καθαρά faders κτλ. Οπότε, τρόπον τινά, έχει και την τεχνολογία του.
— Όταν δούλευες με βινύλια και samplers, ένιωθες ότι χειρίζεσαι μηχανές ή ότι κάπως συνομιλείς μαζί τους;
Αυτό που ρωτάς είναι η περίπτωση όπου χρησιμοποιούμε την τεχνική για να κάνουμε τέχνη. Κάθε μηχάνημα έχει τους περιορισμούς του, αλλά και τις περιοχές όπου «γυαλίζει». Καθώς έχεις απαιτήσεις από ένα μηχάνημα να σου πραγματοποιήσει τον ήχο που οραματίζεσαι, όταν αυτό αδυνατεί να το κάνει στην ολότητά του, μαθαίνεις τα όριά του. Μαθαίνοντας τα όριά του, υποπτεύεσαι τους τρόπους που μπορείς να το αξιοποιήσεις δημιουργικά. Αυτό μπορείς να πεις ότι είναι ενός είδους διάλογος.
— Κάποιοι λένε ότι οι περιορισμοί της τεχνολογίας γεννούν δημιουργικότητα. Συμφωνείς ότι μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα beats βγήκαν όταν τα εργαλεία ήταν πιο δύσκολα;
Ναι, αυτό ισχύει, γιατί μπορείς να φτάσεις πιο γρήγορα ένα μηχάνημα στα όριά του. Και όταν γίνει αυτό, μετά μπορείς να βγάζεις beats σχεδόν μηχανικά. Βγάζεις ποσότητα και εστιάζεις στην ποιότητα.
— Υπήρξε κάποια στιγμή που ένιωσες ότι μια νέα τεχνολογία δεν άλλαξε απλώς το workflow σου, αλλά την ίδια τη μουσική;
Αυτό συνέβαινε πάντα. Το ίδιο μπορούμε να πούμε, για παράδειγμα, όταν μέσα σε δέκα χρόνια περάσαμε από τα 8 κανάλια στα 24. Το μουσικό μου μεγάλωμα γινόταν μέσα από αυτές τις αλλαγές.
Όταν το DJ booth έγινε software
— Κάποια στιγμή ήρθε και η μεγάλη μετάβαση από το hardware στο software. Πότε ένιωσες ότι ο DJ δεν χειρίζεται πια απλώς μηχανές αλλά ολόκληρα συστήματα;
Τη στιγμή που ξεκίνησα να παίζω με DVS¹ σε ένα Windows laptop. Έπρεπε να το κρατάω σε φόρμα για να μην μου κρασάρει πάνω σε DJ set.
— Και όταν μπήκε το laptop στο booth, τι άλλαξε πραγματικά για τον DJ μέσα στο club;
Σταματάς πλέον να κουβαλάς 60-70 συγκεκριμένους δίσκους και να περιορίζεις το ρεπερτόριό σου. Μπορεί να έπρεπε να έχεις μαζί σου και εκείνους τους 20 δίσκους για να ικανοποιήσεις κάποιες παρέες. Τώρα μπορείς να έχεις μαζί σου 10.000 κυκλοφορίες, αλλά και να έχεις φτιάξει τα δικά σου εξατομικευμένα edits γνωστών κομματιών.
— Ας σταθούμε και στη μεγάλη τεχνολογική επανάσταση της γενιάς μας, το Internet. Πριν από αυτό οι μουσικές σκηνές ήταν κυρίως τοπικές, ενώ σήμερα είναι παγκόσμιες. Τι πιστεύεις ότι χάθηκε και τι κερδήθηκε σε αυτή τη μετάβαση;
Χάθηκε η φυσική πλευρά του να βρεις κάποια σπάνια δισκάκια σε χωμένα δισκάδικα. Το crate digging² τότε είχε κόπο, είχε ταξίδι, είχε περιπέτεια, είχε κοινωνικότητα. Κερδήθηκε η ταχύτητα και η πρόσβαση. Ένας άνθρωπος στο πιο απόμακρο χωριό μπορεί να ακούσει αμέσως έναν underground καλλιτέχνη του Detroit. Μπορεί να χάθηκε η κοινωνικότητα και η επαφή με τους ανθρώπους στα δισκάδικα, αλλά κερδήθηκε η κοινωνικότητα με άλλους καλλιτέχνες.
— Σε έναν κόσμο όπου υπάρχει πλέον άπειρη μουσική διαθέσιμη online, γίνεται ο DJ πιο σημαντικός ως curator ή τελικά λιγότερο απαραίτητος;
Ο DJ είναι αυτός που θα οσφρηστεί το ακροατήριό του και, με φίλτρο τη δική του διάθεση, εκτελεί ένα tracklist μοναδικό μόνο για όσους βρίσκονται εκεί. Αυτό από μόνο του όχι μόνο είναι σημαντικό, αλλά προάγει και την αυθεντικότητα.
— Σήμερα που η μουσική περνά όλο και περισσότερο μέσα από αλγορίθμους και playlists, ποιος διαμορφώνει τελικά το γούστο του κοινού;
Έχω την εντύπωση ότι ο αλγόριθμος «ακούει» τον ακροατή και ο ακροατής «ακούει» τον αλγόριθμο. Κάποια στιγμή θα δημιουργηθεί ένα loop γούστου και ταμπεραμέντου. Θα γίνουν όλα μια ευθεία γραμμή. Εκεί πάλι θα έρθει ο DJ, από το πουθενά, να σπάσει αυτό το loop.
— Ναι, αλλά φοβάμαι ότι αν τα recommendation systems αρχίσουν να διαμορφώνουν τον ήχο με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να καταλήξουμε όλοι να ακούμε όλο και πιο παρόμοια πράγματα.
Αυτό ήδη συμβαίνει. Ακούς σε μουσική διαφορετικών ανθρώπων τα ίδια drum samples, τα ίδια drum patterns, το ίδιο ηχόχρωμα. Ο αλγόριθμος ευνοεί κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και οι νεότεροι ακολουθούν αυτά τα χαρακτηριστικά για να τους παίξει ο αλγόριθμος.
— Τώρα που έχει μπει και το AI στο παιχνίδι και μπορεί να δημιουργεί beats και loops σχεδόν αυτόματα, μήπως αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε τι είναι αυτό που παραμένει πραγματικά ανθρώπινη έμπνευση στη μουσική παραγωγή;
Η επιλογή των κατάλληλων στοιχείων μιας παραγωγής, η αποσυναρμολόγησή τους σε επιμέρους τμήματα, το ξεσκαρτάρισμα και η συναρμολόγησή τους είναι ανθρώπινη διεργασία. Τελετουργικής σημασίας, θα έλεγα.
— Μου αρέσει όπως το βλέπεις και διακρίνω μια «ιερότητα» σε αυτό που λες για την τελετουργική πλευρά της μουσικής. Αν όμως η τεχνητή νοημοσύνη φτάσει στο σημείο να παράγει τεχνικά άψογη μουσική, θα υπάρχει κάτι που δεν θα μπορεί να αναπαράγει όπως θα το έκανε ένας κορυφαίος DJ;
Ενδεχομένως μια τολμηρή απόφαση της τελευταίας στιγμής που θα ανατρέψει το υπόλοιπο σετ του. Να ανιχνεύσεις την ενέργεια των ανθρώπων και να οδηγήσεις το υπόλοιπο της νύχτας. Η εμπειρία του να διαβάσεις το δωμάτιο είναι μια διαδικασία με την οποία πρέπει να εξοικειώνεσαι διαρκώς.
Ο δημιουργός του μέλλοντος
— Πιστεύεις ότι στο μέλλον οι DJs θα μοιάζουν περισσότερο με μουσικούς, προγραμματιστές ή επιμελητές περιεχομένου;
Εκπτώσεις στο κόστος μιας παραγωγής, σε σχέση με πριν από 20 χρόνια, μπορείς να κάνεις. Δεν μπορείς όμως να κάνεις εκπτώσεις στις δεξιότητες που απαιτούνται. Αν δεν έχεις τον προϋπολογισμό ώστε να έχεις μαζί σου προγραμματιστές και επιμελητές κάθε είδους, θα πρέπει να τα κάνεις όλα αυτά μόνος σου για σένα και το brand σου.
— Αν ξεκινούσες σήμερα από την αρχή, ποιο εργαλείο θα μάθαινες πρώτο: το βινύλιο, ένα DAW³ ή το AI;
Λόγω ιδιοσυγκρασίας, θα μάθαινα αυτά τα εργαλεία, αλλά και άλλα εργαλεία, σχεδόν ταυτόχρονα.
— Για το τέλος θέλω να σου κάνω μια ερώτηση αποτίμησης και προσωπικής κρίσης ταυτόχρονα. Κοιτάζοντας πίσω σε τέσσερις δεκαετίες μουσικής τεχνολογίας, ποια στιγμή ήταν πραγματικά επαναστατική και γιατί;
Η πραγματική επανάσταση συνέβη το 1994–95, όταν έγινε public το φορμάτ mp3 και μπορούσες πλέον να μοιραστείς ένα μουσικό ηχογράφημα μέσω ίντερνετ με ευκολία. Αυτό άλλαξε ριζικά την όψη της μουσικής βιομηχανίας. Ευνόησε τα DVS συστήματα και οδήγησε τελικά στο streaming.
1: DVS (Digital Vinyl System): είναι ένα σύστημα που επιτρέπει σε έναν DJ να χειρίζεται ψηφιακά αρχεία μουσικής σε υπολογιστή χρησιμοποιώντας κανονικά πικάπ και βινύλια με timecode.
2: Crate digging: είναι η διαδικασία αναζήτησης σπάνιων ή άγνωστων δίσκων, συνήθως σε δισκάδικα, παζάρια ή αγορές μεταχειρισμένων. Για πολλούς DJs αποτελεί μέρος της κουλτούρας του DJing, καθώς μέσα από αυτό ανακαλύπτουν μοναδικούς ήχους που δεν βρίσκονται εύκολα αλλού.
3: DAW (Digital Audio Workstation): είναι λογισμικό μουσικής παραγωγής όπου δημιουργούνται, επεξεργάζονται και μιξάρονται κομμάτια.
