Όπου κι αν βρίσκεστε, σε ένα δάσος, σε ένα χωράφι, σε ένα λιβάδι, σε έναν υγρότοπο ακουμπήστε το δάχτυλό σας στο χώμα. Υπάρχει μια πιθανότητα να δείξετε έναν ή και περισσότερους σπόρους. Πιθανότατα δεν θα τους δείτε ποτέ.
Μπορεί να είναι μικροσκοπικοί, θαμμένοι ανάμεσα σε κόκκους χώματος και οργανική ύλη, κάποιοι περιμένοντας να βλαστήσουν την επόμενη άνοιξη. Άλλοι μπορεί να περιμένουν χρόνια. Κάποιοι έχουν εξελιχθεί ώστε να επιβιώνουν για πολύ περισσότερο.
Κάτω από την επιφάνεια της Γης υπάρχει ένα τεράστιο, αόρατο οικοσύστημα που λειτουργεί σαν φυσική τράπεζα σπόρων. Δεν έχει θησαυροφυλάκια, κωδικούς πρόσβασης ή ψυκτικούς θαλάμους. Οι «καταθέσεις» του φτάνουν στο έδαφος με τον άνεμο, το νερό, τα ζώα ή απλώς πέφτοντας από τα φυτά. Και αντίθετα από μια κοινή τράπεζα, κανείς δεν ξέρει με ακρίβεια πόσο μεγάλο είναι αυτό το οικοσύστημα.
Κατά μέσο όρο, υπάρχουν περισσότεροι από 5.000 σπόροι κάτω από κάθε τετραγωνικό μέτρο επιφάνειας.
Τώρα, όμως, έχουμε μια πολύ καλύτερη εικόνα του, όπως αποκαλύπτει μελέτη που εμφανίζεται στο Nature Communications. Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων συγκέντρωσε δεδομένα από 3.096 καταγραφές σε 94 χώρες, καλύπτοντας και τις 7 ηπείρους. Η βάση δεδομένων περιλαμβάνει αποτελέσματα από 1.442 μελέτες και περισσότερους από 35 εκατομμύρια καταγεγραμμένους σπόρους.
«Κατά μέσο όρο, υπάρχουν περισσότεροι από 5.000 σπόροι κάτω από κάθε τετραγωνικό μέτρο επιφάνειας (!), όταν εξετάζουμε συνολικά τα διαφορετικά χερσαία, υγροτοπικά και υδάτινα οικοσυστήματα», λέει στο Wired Greece η Δρ Ειρήνη Δαούτη, Ερευνήτρια στο Τμήμα Οικολογίας Φυτικής Παραγωγής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο της Σουηδίας, στην Ουψάλα, η οποία συμμετείχε στη μελέτη.
«Πάνω από το έδαφος βλέπουμε ένα δάσος», προσθέτει, «κάτω από αυτό μπορεί να υπάρχει ένα άλλο ολόκληρο δάσος που περιμένει». Αυτή η «τράπεζα σπόρων του εδάφους» είναι ένας από τους μηχανισμούς που επιτρέπουν στη φύση να διαχειρίζεται την αβεβαιότητα. Μια πυρκαγιά μπορεί να εξαφανίσει τη βλάστηση στην επιφάνεια, μια πλημμύρα μπορεί να αλλάξει το τοπίο, μια περίοδος ακραίας ξηρασίας μπορεί να σκοτώσει φυτά που χρειάστηκαν χρόνια για να αναπτυχθούν. Αλλά οι σπόροι μπορούν να περιμένουν. «Ουσιαστικά, η τράπεζα σπόρων είναι ένας τρόπος με τον οποίο ένα οικοσύστημα αποθηκεύει πιθανότητες για το μέλλον».
Η μεγάλη περιεκτικότητα ενός εδάφους σε σπόρους δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε μεγάλη βιοποικιλότητα. Ένα τετραγωνικό μέτρο μπορεί να περιέχει χιλιάδες σπόρους από σχετικά λίγα είδη, ενώ ένα άλλο μπορεί να περιέχει λιγότερους σπόρους, αλλά από μια πολύ μεγαλύτερη ποικιλία φυτών.
«Αυτό το παράδοξο γίνεται ιδιαίτερα εμφανές όταν συγκρίνουμε διαφορετικά οικοσυστήματα», σημειώνει η Δρ Δαούτη. Τα τροπικά δάση, για παράδειγμα, είναι από τα πιο βιοποικιλόμορφα οικοσυστήματα του πλανήτη και η υψηλή ποικιλότητά τους αποτυπώνεται και στην τράπεζα σπόρων τους. Εμφανίζονται ανάμεσα στα πιο πλούσια οικοσυστήματα ως προς τον αριθμό των ειδών, όμως ταυτόχρονα έχουν εξαιρετικά χαμηλή πυκνότητα σπόρων.
Το φαινομενικό παράδοξο έχει οικολογική εξήγηση. «Πολλά τροπικά φυτά δεν εξελίχθηκαν για να αποθηκεύουν τους σπόρους τους στο έδαφος για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Σε ένα θερμό και υγρό περιβάλλον, ένας σπόρος μπορεί να αποσυντεθεί, να γίνει τροφή για κάποιο ζώο, να προσβληθεί από παθογόνους οργανισμούς ή απλώς να βλαστήσει γρήγορα», λέει η επιστήμονας.
Για αρκετά είδη των τροπικών περιοχών, η στρατηγική δεν είναι «περίμενε!». Είναι «βλάστησε τώρα!». Αντίθετα, τα μεσογειακά δάση εμφανίζονται στην ανάλυση ως οικοσυστήματα με ιδιαίτερα υψηλό πλούτο ειδών και σχετικά υψηλή πυκνότητα σπόρων. Και αυτό έχει νόημα σε ένα περιβάλλον όπου η ξηρασία, οι πυρκαγιές και άλλες διαταραχές αποτελούν επαναλαμβανόμενες οικολογικές πιέσεις.
Εδώ η ικανότητα ενός φυτού να κρατήσει ένα μέρος του «μέλλοντός» του στο έδαφος μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη. Τα καλλιεργούμενα εδάφη εμφανίζουν πολύ υψηλές πυκνότητες σπόρων επίσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι πλούσια σε είδη. Αντίθετα, συχνά συνδυάζουν υψηλό αριθμό σπόρων με σχετικά χαμηλή ποικιλότητα και ο λόγος βρίσκεται στην ίδια τη φύση της γεωργικής διατάραξης. Έτσι, ένα χωράφι μπορεί να είναι γεμάτο ζωή κάτω από την επιφάνεια, αλλά αυτή η ζωή μπορεί να εκπροσωπείται από έναν σχετικά περιορισμένο αριθμό ειδών.
«Εδώ υπάρχει ακόμη ένα παράδοξο. Τα καλλιεργούμενα εδάφη είναι ίσως το μοναδικό μέρος όπου οποιοσδήποτε άλλος σπόρος, πέρα από εκείνους της καλλιέργειας, θεωρείται ζιζάνιο και είναι ανεπιθύμητος. Κι όμως, τα εδάφη αυτά φιλοξενούν μερικούς από τους υψηλότερους αριθμούς σπόρων ανά τετραγωνικό
μέτρο!».
Το μοτίβο εμφανίστηκε σταθερά στα διαφορετικά οικοσυστήματα που εξετάστηκαν, αν και οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι η αβεβαιότητα των δεδομένων είναι σημαντική και ότι οι διαφορές δεν ήταν στατιστικά ξεκάθαρες σε κάθε επιμέρους περίπτωση.
Η πυκνότητα των σπόρων από την άλλη, δεν ακολουθούσε πάντα την ίδια πορεία. Σε ορισμένα υποβαθμισμένα οικοσυστήματα μειωνόταν, ενώ σε άλλα, ιδιαίτερα σε δασικά συστήματα, μπορούσε να αυξηθεί. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί δείχνει πόσο εύκολο είναι να «διαβαστεί» λάθος ένα οικοσύστημα αν μετριούνται μόνο οι σπόροι που περιέχει. Μπορεί δηλαδή, να βλέπουμε ένα έδαφος γεμάτο σπόρους και να συμπεραίνουμε ότι η βιολογική του εφεδρεία είναι ισχυρή. Αλλά αν οι περισσότεροι από αυτούς τους σπόρους ανήκουν στα ίδια λίγα είδη, η εικόνα αλλάζει δραματικά.
«Η αξία της βιοποικιλότητα βρίσκεται στην ποικιλία των δυνατοτήτων, όχι απλώς στον αριθμό των ειδών. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν μιλάμε για την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων», εξηγεί η Ελληνίδα βιολόγος. Η σύγχρονη οικολογία συχνά βασίζεται στην ιδέα ότι η φύση, υπό τις σωστές συνθήκες, μπορεί να ανακάμψει μόνη της. Αν ένα οικοσύστημα καεί για παράδειγμα, οι σπόροι μπορούν να αποτελέσουν ένα από τα διαθέσιμα υλικά για την αναγέννησή του.
Το μήνυμα είναι απλό, αν κάποιος ψάχνει τη βιοποικιλότητα σε ένα πολύ μικρό τετράγωνο χώματος, μπορεί να μην τη βρει. Όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά επειδή δεν κοιτάζει αρκετά μακριά.
Αλλά αυτό το φυσικό «backup» δεν είναι απεριόριστο. Αν ένα οικοσύστημα παραμείνει υποβαθμισμένο για αρκετό χρόνο, η σύνθεση της τράπεζας σπόρων μπορεί να αλλάξει. Είδη που αντιπροσωπεύουν την παλιά
κατάσταση μπορεί να εξαφανιστούν, ενώ άλλα, πιο ανθεκτικά στη διαταραχή να κυριαρχήσουν.
«Για παράδειγμα, σύμφωνα με την θεωρία της οικολογικής διαδοχής (secondary succession), μετά την παύση της διαχείρισης, τα εγκαταλελειμμένα χωράφια συνήθως αποικίζονται αρχικά από ποώδη φυτά και στην συνέχεια από θάμνους μέχρι να φτάσουμε στο δάσος». Κάποια στιγμή όμως, το έδαφος δεν θα περιέχει πλέον το ίδιο… μέλλον. Και αυτό σημαίνει ότι η αποκατάσταση δεν είναι απλώς θέμα χρόνου, αλλά του τι
έχει απομείνει κρυμμένο κάτω από την επιφάνεια.
Η έρευνα έχει ακόμη μία λεπτομέρεια που μοιάζει τεχνική αλλά στην πραγματικότητα αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τη βιοποικιλότητα: η κλίμακα. Όταν οι επιστήμονες εξέτασαν πολύ μικρές επιφάνειες, περίπου 0,01 τετραγωνικά μέτρα, οι διαφορές στον αριθμό των ειδών μεταξύ οικοσυστημάτων ήταν συχνά
μικρές ή δυσδιάκριτες. Όταν όμως μεγάλωσαν την κλίμακα έως τα 15 τετραγωνικά μέτρα, οι διαφορές έγιναν πολύ πιο καθαρές.
«Αυτό δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίον τα είδη κατανέμονται στον χώρο επηρεάζει την αντίληψή μας για της διαφορές της βιοποικιλότητας μεταξύ διαφορετικών περιοχών». Το μήνυμα είναι απλό, αν κάποιος ψάχνει τη βιοποικιλότητα σε ένα πολύ μικρό τετράγωνο χώματος, μπορεί να μην τη βρει. Όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά επειδή δεν κοιτάζει αρκετά μακριά.
Οι μικρές δειγματοληψίες μπορούν να κρύψουν μεγάλες οικολογικές διαφορές. Και σε έναν κόσμο όπου οι αποφάσεις για τη διαχείριση οικοσυστημάτων πρέπει συχνά να λαμβάνονται γρήγορα, το πώς μετράμε τη βιοποικιλότητα μπορεί να είναι σχεδόν εξίσου σημαντικό με το τι μετράμε.
Ορισμένες περιοχές του πλανήτη είναι καλύτερα μελετημένες από άλλες. Και η έννοια της «υποβάθμισης» είναι αναγκαστικά απλουστευμένη όταν πρέπει να εφαρμοστεί σε ποικίλες οικολογικές συνθήκες. Υπάρχει όμως ένας λόγος για τον οποίο το συνολικό μοτίβο έχει σημασία. Δεν χρειάζεται κάθε οικοσύστημα να συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο για να υπάρχει ένα παγκόσμιο σήμα.
Και το σήμα εδώ είναι ότι η βιοποικιλότητα δεν χάνεται μόνο εκεί όπου μπορούμε να τη δούμε. Χάνεται και εκεί όπου δεν κοιτάμε. Το Svalbard Global Seed Vault, το διάσημο «θησαυροφυλάκιο της Αποκάλυψης» στη
Νορβηγία, έχει γίνει σύμβολο της προσπάθειας της ανθρωπότητας να προστατεύσει τη φυτική γενετική κληρονομιά από ένα αβέβαιο μέλλον.
Αλλά η φύση είχε δημιουργήσει το δικό της σύστημα πολύ πριν εμφανιστούν οι άνθρωποι. Όχι σε ένα βουνό της Νορβηγίας, αλλά παντού. Μέσα στο χώμα. Ένας σπόρος που περιμένει στο έδαφος είναι μια πιθανότητα. Χιλιάδες σπόροι είναι μια εφεδρεία. Το χώμα δεν είναι απλώς το μέρος όπου η ζωή μεγαλώνει. Είναι το μέρος όπου η ζωή περιμένει. Το ερώτημα είναι βέβαια, πόση από αυτή τη δυνατότητα θα υπάρχει ακόμη όταν τη
χρειαστούμε.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
