«Δεν θέλουμε να πατήσουμε στην επαρχία μόνο και μόνο για να πούμε ότι το κάναμε. Θέλουμε να μπούμε σε έναν γόνιμο διάλογο με τους ανθρώπους των Πρεσπών», λέει στο WIRED Greece ο Γιώργος Ζιάβρας, μαέστρος και καλλιτεχνικός διευθυντής του διεθνούς φεστιβάλ μουσικής TRIETHNÉS.
Το φεστιβάλ θα λάβει χώρα για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, από τις 27 έως τις 30 Αυγούστου, στην περιοχή των Πρεσπών, όπου συναντώνται η Ελλάδα, η Αλβανία και η Βόρεια Μακεδονία, με μουσικά δρώμενα, installations και διεθνείς συμμετοχές.
Στην πραγματικότητα, η ιδέα για το TRIETHNÉS ξεκίνησε πριν από 10 χρόνια, όταν ο Γιώργος επισκέφτηκε την περιοχή και ένιωσε την απίστευτη ησυχία της λίμνης – μια ραστώνη και μια γαλήνη που ήταν λες και έμπαινες σε στούντιο ηχογράφησης.
«Το θέμα δεν είναι αν θα υπάρχει το AI στη μουσική ή όχι, αλλά υπό ποίους όρους», τονίζει ο Γιώργος, ο οποίος σκοπεύει το έργο αλλά και το φεστιβάλ εν γένει να σεβαστεί και να αναδείξει πραγματικά τις τοπικές κοινότητες.
Ωστόσο, ήταν το 2024 που η ιδέα άρχισε να παίρνει σχήμα, όταν ο Γιώργος διηύθυνε «Το Τραγούδι της Γης» του Gustav Mahler στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στη μέση της Μικρής Πρέσπας. Το δρώμενο έλαβε χώρα στο πλαίσιο του «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός», μιας πολιτιστικής πρωτοβουλίας που τρέχει ετησίως σε αρχαιολογικούς χώρους ανά την Ελλάδα, ενώ το ίδιο το τραγούδι μιλούσε για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, σχεδόν από μια ψυχαναλυτική σκοπιά.
Τότε ο Γιώργος κατάλαβε ότι το φεστιβάλ έπρεπε να γίνει εκεί. Στόχος του ήταν να παντρέψει τη σύγχρονη κλασική και ηλεκτρονική μουσική, η οποία ξεκίνησε από τους πειραματισμούς του Ιάννη Ξενάκη και άλλων πρωτοπόρων τη δεκαετία του ’50, με τις παραδοσιακές βαλκανικές μουσικές της περιοχής.
«Τέτοια πειραματικά εγχειρήματα καταντούν να είναι λίγο ελιτίστικα. Εμείς δεν το θέλαμε αυτό. Θέλαμε να τα φέρουμε στις Πρέσπες, να τα εντάξουμε σε ένα διαπολιτισμικό πλαίσιο και να τα μπλέξουμε με τις τοπικές μουσικές», εξηγεί ο Γιώργος.
Το περσινό φεστιβάλ στέφθηκε με επιτυχία, με τον δήμο, την περιφέρεια αλλά και τον κόσμο να το αγκαλιάζουν. «Με σταματούσαν στον δρόμο και μου φώναζαν “ε, Γιώργο, DJ!”, και μου έδιναν πιπεριές και κολοκύθια από τον κήπο τους», γελάει. «Ο κόσμος αντιλήφθηκε ότι αυτό που κάναμε ήταν για την Πρέσπα, με την Πρέσπα, και αυτό νομίζω κέρδισε την εμπιστοσύνη τους».
Φέτος το φεστιβάλ θα έχει ακόμα περισσότερες διεθνείς συμμετοχές, από τη Γερμανία και το Βέλγιο μέχρι τη Βραζιλία και τη Χιλή. Τι θα ξεχωρίσει, όμως, από το φετινό πρόγραμμα; Πώς θα διαμορφωθεί η συνεργασία με την Αλβανία, αυτή τη φορά ως συμπαραγωγό; Και πώς φαντάζεται ο Γιώργος το μέλλον του φεστιβάλ;
Ένας Χιλιανός, ένας AI agent και οι ήχοι της Πρέσπας μπήκαν σε ένα μπαρ
Η παράσταση στο μνημείο του Αγίου Αχιλλείου το 2024 απέσπασε θετικές αντιδράσεις αλλά και αρνητικά σχόλια, κυρίως από τη Μητρόπολη. Ο Γιώργος δεν συμφωνεί απαραίτητα με τα σχόλια περί ασέβειας προς τον θρησκευτικό χώρο. Αντιθέτως, πιστεύει ότι τέτοιες δράσεις δίνουν μια συνέχεια στη σπουδαιότητα ενός μνημείου που στέκεται όρθιο από τον 10ο αιώνα μ.Χ. μέχρι και σήμερα.
Παρόλα αυτά, στη φετινή διοργάνωση η μουσική θα είναι στο κέντρο του μνημείου, χωρίς να είναι κυριολεκτικά στο κέντρο του μνημείου. Από μια συστοιχία 6 ηχείων γύρω από τον ναό, θα παίζει μία σύνθεση διάρκειας 20 λεπτών σε λούπα, σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση.
«Στην κλασική μουσική, βλέπεις τα συνεχή δάνεια του ενός συνθέτη από τον άλλον. Αυτό ονομάζεται pasticcio. Είναι κυριολεκτικά σαν το παστίτσιο που τρώμε, το οποίο μπλέκει διάφορες γεύσεις και υλικά!»
Δημιουργός της ο Pablo Garreton, Χιλιανός συνθέτης, με τον οποίο ο Γιώργος είχε την ευκαιρία να συνεργαστεί στο παρελθόν. Πρόκειται για μια εμβυθιστική ηχοεγκατάσταση, την οποία θα έχει την ευκαιρία να επισκεφτεί το κοινό καθ’ όλη τη διάρκεια του φεστιβάλ. Μέσα στον Ιούλιο, ο Garreton θα περάσει μια εβδομάδα στην περιοχή, ηχογραφώντας τους ήχους της Πρέσπας – είτε αυτό είναι το πλατσούρισμα των αργυροπελεκάνων στη λίμνη είτε το τσούγκρισμα των ποτηριών στο καφενείο των Ψαράδων.
Στη συνέχεια, οι ήχοι αυτοί θα «ταϊστούν» σε έναν AI agent που αναπτύσσει ο Garreton τον τελευταίο ενάμιση χρόνο σε δικό του server κάπου στη Σκανδιναβία. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα μοναδικό υβριδικό αποτέλεσμα που θα μπλέκει το σύγχρονο και τεχνολογικό στοιχείο με τον φυσικό, σχεδόν αρχέγονο ήχο. Η εγκατάσταση θα αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης δράσης, όπου έργα θα τοποθετηθούν σε διάφορα σημεία και τοπόσημα της περιοχής μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου.
«Θεωρούμε ότι αυτό θα ανοίξει την κουβέντα για το πώς και το μνημείο μπορεί να έρθει σε διάλογο με το έργο, να ανανοηματοδοτηθεί και να αποτελέσει το ίδιο ένα ζωντανό έργο τέχνης», λέει ο Γιώργος με περηφάνια. Σε κάθε περίπτωση, η «ψηφιακή εξόρυξη», ο σφετερισμός, αν θέλετε, των ήχων της Πρέσπας είναι κάτι που απασχολεί αλλά δεν πτοεί τον Γιώργο. «Στην κλασική μουσική, βλέπεις τα συνεχή δάνεια του ενός συνθέτη από τον άλλον. Αυτό ονομάζεται pasticcio. Είναι κυριολεκτικά σαν το παστίτσιο που τρώμε, το οποίο μπλέκει διάφορες γεύσεις και υλικά!», εξηγεί.
Ωστόσο, στη σύγχρονη εποχή όπου ο μουσικός πλούτος παράγεται τόσο μαζικά και τόσο εύκολα, τίθεται το κεφαλαιώδες ζήτημα του ποιος πραγματικά παράγει, διαχειρίζεται, καταναλώνει και τελικά επωφελείται από αυτόν τον πλούτο. «Το θέμα δεν είναι αν θα υπάρχει το AI στη μουσική ή όχι, αλλά υπό ποίους όρους», τονίζει ο Γιώργος, ο οποίος σκοπεύει το έργο αλλά και το φεστιβάλ εν γένει να σεβαστεί και να αναδείξει πραγματικά τις τοπικές κοινότητες.
H συνεργασία με την Αλβανία
Ο Γιώργος ήθελε εξαρχής να μπλέξει και τις τρεις χώρες στο φεστιβάλ. Έτσι, και φέτος δρομολογήθηκε για αρχή η σύμπραξη με την Αλβανία. «Η Αλβανία είναι ένα μέρος ακόμα πιο παρθένο από το ελληνικό. Περνάς από ένα χωριό με το αμάξι και μετά από λίγο μπορεί να μη δεις απολύτως τίποτα. Είναι φοβερό αυτό», εξηγεί.
Η πρώτη επαφή έγινε με τον δήμο του Πουστέτς. Συνηθισμένος στα ελληνικά δεδομένα, ο Γιώργος ρώτησε τους αρμόδιους για το αν τρέχουν φεστιβάλ ή συναυλίες στην περιοχή τον Αύγουστο, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί ότι δεν θα συμπέσουν με το TRIETHNÉS. Πολύ γρήγορα συνειδητοποίησε ότι δεν έτρεχε κάτι πέρα από κάποια αθλητικά δρώμενα. Όχι λόγω έλλειψης χρημάτων ή υποδομών, αλλά επειδή δεν υπήρχε αυτή η κουλτούρα. Υπήρχε, όμως, η θέληση.
«Εστιάζουμε πάρα πολύ στην in situ απεύθυνση, δηλαδή να είναι κάτι φτιαγμένο ειδικά για τον χώρο, σε αρμονία με τις δυνατότητες αυτού και την ατμόσφαιρα που κυριαρχεί».
Οι προκλήσεις της γραφειοκρατίας και της γλώσσας ξεπεράστηκαν γρήγορα και πολύ άμεσα άρχισε να χτίζεται η ιδέα για το πρώτο διασυνοριακό performance. Πρόκειται για το ντουέτο του κρουστού Παναγιώτη Ζιάβρα και του εικαστικού καλλιτέχνη Myrgon, οι οποίοι συμμετείχαν στο περσινό φεστιβάλ με μια καθηλωτική, σωματική, σχεδόν γυμνωτική παρουσία. Φέτος επιστρέφουν με διπλή δράση: τη μία μέρα στον Άγιο Δημήτριο στο Μοσχοχώρι, μια ερειπωμένη εκκλησία βαμμένη στο μακεδονικό λουλακί χρώμα, και την επόμενη μέρα στο Πουστέτς, σε έναν παλιό οθωμανικό ναό.
«Θεωρώ ότι αυτό θα είναι πρόκληση, καθώς είναι πολύ διαφορετικό από αυτά που έχουν συνηθίσει να βλέπουν στην περιοχή και μπορεί να ξενίσει», παραδέχεται ο Γιώργος. «Από την άλλη, νομίζω ότι ακριβώς επειδή υπάρχει αυτή η δίψα για κάτι διαφορετικό, ο κόσμος θα έρθει έστω και λίγο με ανοιχτή καρδιά».
Άλλο ένα δρώμενο που ξεχωρίζει ο Γιώργος, ειδικά ως προς τη σκοπιμότητα της τοποθεσίας, είναι η παρουσίαση του «Pierrot Lunaire» του Arnold Schoenberg. Το έργο θα παρουσιαστεί στη Βυζαντινή Συλλογή στον Άγιο Γερμανό από τον βαρύτονο Γιώργο Ιατρού και ένα πενταμελές σύνολο. Η ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου έγκειται στο ότι την ώρα που θα ακούγεται η μουσική, το φεγγάρι θα βρίσκεται ακριβώς πάνω από το κοινό: μια συνθήκη που θα συνδυάζει απόλυτα τον ήχο και την κίνηση με τη φύση.
«Δεν θέλουμε να έρθει κόσμος από το εξωτερικό και να πει “Α, είδαμε την Ελλάδα και ακούσαμε και λίγο φολκλόρ” και τέλος», διευκρινίζει ο Γιώργος. «Εστιάζουμε πάρα πολύ στην in situ απεύθυνση, δηλαδή να είναι κάτι φτιαγμένο ειδικά για τον χώρο, σε αρμονία με τις δυνατότητες αυτού και την ατμόσφαιρα που κυριαρχεί».
Ένα πιάνο με ουρά και η επόμενη μέρα του TRIETHNÉS
«Σε προσωπικό επίπεδο, θα ήθελα πάρα πολύ το φεστιβάλ να τρέχει δύο, ίσως και τρεις εβδομάδες, με ισότιμους και δημιουργικούς όρους και στις τρεις χώρες», δηλώνει ο Γιώργος. Για εκείνον δεν έχει σημασία μόνο το όνομα και η αναγνώριση του φεστιβάλ, αλλά η δυνατότητα να πραγματοποιηθούν γόνιμες συνεργασίες σε παγκόσμιο επίπεδο και κυρίως ο κόσμος που θα το επισκέπτεται να το κάνει με ανοιχτό μυαλό, σεβασμό και αγάπη προς την τοπική κοινότητα.
«Στα φεστιβάλ στην Ελλάδα κυριαρχούν κάποιες παθογένειες. Πάνε στην επαρχία γιατί θέλουν να “φάνε” ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα ή για να είναι απλά κουλ κι εκεί», εξηγεί ο Γιώργος. «Αυτό δεν είναι παρά μια “απόβαση”: φέρνω τους καλλιτέχνες, κάνω τη φάση μου, δεν με νοιάζει τίποτα σε σχέση με το τι συμβαίνει γύρω μου, φεύγω και δεν αφήνω και τίποτα πίσω».
Ο Γιώργος έδωσε ένα μικρό παράδειγμα για το πώς το TRIETHNÉS προσπαθεί να διαφοροποιηθεί έστω και λίγο από τον κανόνα. Στο πλαίσιο του περσινού φεστιβάλ, η ομάδα του TRIETHNÉS δώρισε ένα πιάνο με ουρά στη Βιβλιοθήκη των Πρεσπών. «Πέρασα από τη βιβλιοθήκη τυχαία φέτος τον Ιούνιο, περιμένοντας να δω ότι το πιάνο θα είναι εγκαταλελειμμένο ή θα θέλει κούρδισμα», περιγράφει ο Γιώργος.
Προς έκπληξή του, συνειδητοποίησε ότι όχι μόνο το πιάνο είναι σε άριστη κατάσταση, αλλά ότι ο δήμος έφερε κι έναν καθηγητή από τη Φλώρινα και τώρα δεν υπάρχει παιδί στην περιοχή που να μη θέλει να μάθει πιάνο. «Ο καθηγητής έρχεται στις 4 το απόγευμα και φεύγει στις 10 το βράδυ», λέει με ενθουσιασμό.
«Δεν γίνεται να το ακούς αυτό και να μη σε αγγίζει», λέει ο Γιώργος λίγο πριν κλείσουμε το τηλέφωνο. «Ακόμη κι αν σε 10 χρόνια έχουμε φτάσει το μέγεθος και το στάτους μας εκεί που θα θέλαμε – να σας το πω ωμά, στον ουρανό – θα ήθελα η σχέση μας με την περιοχή να είναι αυτού του επιπέδου και καλύτερη».
