Είναι αδύνατο να ακούς τον Παύλο Καστανά να μιλά για το διάστημα, χωρίς να σχηματίζεται ένα πλατύ χαμόγελο στα χείλη σου. Ο αστροφυσικός, που έγινε γνωστός από το επιτυχημένο κανάλι «Astronio», μεταδίδει τον ενθουσιασμό και τη γνώση του εντελώς αβίαστα.
Η οπτική του τώρα γίνεται βιβλίο. Στο «Για μια νέα φιλοσοφία: Ο άνθρωπος μέσα από τα μάτια της Αστροφυσικής», που κυκλοφορεί στις 10 Ιουνίου από τις εκδόσεις Διόπτρα, γράφει για τη θέση μας στο σύμπαν, αλλά και για ένα βαθύ χάσμα στον σύγχρονο κόσμο. Πριν από δύο μόλις αιώνες, η ανθρωπότητα μετακινούνταν ακόμα πάνω σε άλογα. Μέσα σε αυτό το μικρό χρονικό διάστημα, κατάφερε να φτάσει στον Άρη και πέρα από τα σύνορα του ηλιακού μας συστήματος. Κι όμως, την ίδια εποχή που η επιστήμη αποκωδικοποιεί τα μυστικά του σύμπαντος, ο δημιουργός του Astronio φοβάται πως οι κοινωνίες μας βυθίζονται ξανά στα σκοτάδια του ανορθολογισμού.
«Το να αποδώσεις εξωγήινη νοημοσύνη σε κάτι που είδες και δεν κατάλαβες είναι ένα τεράστιο, παράλογο άλμα. Το ανεξήγητο δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτόματα με εξωγήινους, για τον ίδιο λόγο που δεν το ταυτίζουμε με πνεύματα, αγίους ή θεούς».
Ως επιστήμονας, δημιουργός αλλά και εκπαιδευτικός, o Καστανάς μίλησε στο WIRED Greece για την κυκλοφορία του νέου βιβλίου του, τη νέα διαστημική κούρσα, την αποστολή Artemis II, το ΑΙ, την οικονομία της προσοχής, για το μέλλον μας στα αστέρια, αλλά και στη Γη.
Ένα προσωπικό Zoom-Out προς το άπειρο
«Είναι ένα έργο που καταθέτω από καρδιάς», εξομολογείται ο Παύλος Καστανάς, ξεκινώντας να ξετυλίγει το νήμα της δημιουργίας του.
«Περιλαμβάνει πολύ προσωπικά πράγματα, που ταυτόχρονα απευθύνονται σε όλους. Αφηγήσεις για το πώς γοητεύτηκα εγώ από το διάστημα, αλλά και για μια ερωτική απογοήτευση. Πάντα όμως καταλήγει στην παρηγορητική ικανότητα που έχει η γνώση της αστροφυσικής. Θέλω να δώσω στον αναγνώστη την αίσθηση αυτού του συγκλονιστικού γεγονότος που λέγεται “βρίσκομαι σε αυτό το σύμπαν και το κατανοώ”», λέει.
Για τον Παύλο Καστανά, η ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται τους νόμους της φύσης δεν είναι απλώς επιστημονική κατάκτηση, αλλά είναι και μοναδικό προνόμιο. Έχουν υπάρξει πολλά είδη στην ιστορία της Γης, όμως εμείς είμαστε οι μόνοι που καταφέραμε να ανοίξουμε συνειδητό διάλογο με το σύμπαν.
Το βιβλίο λειτουργεί σαν ένα απαραίτητο zoom-out: «Η ελπίδα μου είναι ότι ο αναγνώστης θα καταφέρει να δει τον εαυτό του με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο», λέει ο συγγραφέας του.
Και περιγράφει ένα βασικό μήνυμα που θέλει να περάσει: «Θέλω να του πω: κοίτα πού βρίσκεσαι, πόσο μοναδικό είναι αυτό που βιώνεις, έστω και για λίγες δεκαετίες. Και με αυτόν τον τρόπο, εμμέσως, να πω ότι χρειάζεται να κάνουμε κάποιες δομικές αλλαγές στην κοινωνία. Αυτό σημαίνει και ο τίτλος. Δεν παρουσιάζω ένα μανιφέστο, αλλά ότι είναι ανάγκη να χτίσουμε μια νέα φιλοσοφία βασισμένη στα νέα πράγματα που έχουμε μάθει. Οι παλιές φιλοσοφίες, οι παλιές κοσμοθεωρίες έχουν καταρρεύσει. Δεν μπορούν πια να μας συνοδεύσουν στο βάδισμά μας».
Όταν η κουβέντα στρέφεται στο πώς αυτή η κοσμοθεωρία μπορεί να επηρεάσει την καθημερινότητα, εστιάζει στη συνειδητοποίηση της κλίμακας. Μέσα στο παρατηρήσιμο σύμπαν υπάρχουν περίπου δύο τρισεκατομμύρια γαλαξίες. Το πραγματικό σύμπαν μπορεί να είναι ασύλληπτα μεγαλύτερο, ακόμα και άπειρο. «Κατοικούμε σε έναν μικροσκοπικό κόκκο σκόνης που έτυχε να έχει τις κατάλληλες συνθήκες για να μας φιλοξενήσει», τονίζει, εξηγώντας πώς αυτή η διαπίστωση ανατρέπει κάθε παραδοσιακή πολιτική ιεράρχηση.
«Σε επίπεδο γεωπολιτικό, κάποια πράγματα αρχίζουν και μοιάζουν εντελώς άσκοπα. Η προσωρινή συσσώρευση πλούτου ή στρατιωτικής δύναμης σε μια γωνίτσα αυτού του κόκκου που λέγεται Γη δεν έχει τόσο μεγάλη αξία όταν τη βλέπεις μέσα στο πλαίσιο του γαλαξία μας», εξηγεί. «Από την άλλη μεριά, η καλλιέργεια του εγκεφάλου μας και ο διάλογος με το σύμπαν αποκτούν κορυφαίο χαρακτήρα. Η ευθύνη που πέφτει στους ώμους σου είναι τεράστια, αλλά με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο. Δεν έχουμε την ευθύνη να επιβληθούμε στον συνάνθρωπο, όπως επιβαλλόμασταν για χιλιετίες, αλλά να κατανοήσουμε ποιοι είμαστε».
Όπως λέει, η ρίζα των ιστορικών συγκρούσεων εντοπίζεται στο ότι η ανθρωπότητα ήταν πάντα κατακερματισμένη σε αντικρουόμενους σκοπούς: εθνικιστικούς, θεοκρατικούς ή, κυρίως, οικονομικούς. Η αστροφυσική προσφέρει ένα ανώτερο όραμα ενοποίησης. Στην προσπάθεια να εξερευνήσουμε το άγνωστο, είμαστε όλοι μαζί.
Η γεωπολιτική του Διαστήματος
Αυτή η ανάγκη για ενότητα, ωστόσο, έρχεται σε σύγκρουση με τη σύγχρονη διεθνή πολιτική. Πρόσφατα, η αποστολή Artemis II της NASA αναζωπύρωσε το παγκόσμιο ενδιαφέρον για τη Σελήνη. «Βλέπαμε πάλι τη Γη μικρούλα από μακριά», αναφέρει ο Καστανάς. «Ποιοι είναι αυτοί που πήγαν πίσω από τη Σελήνη; Είναι όλοι οι άνθρωποι στην ουσία. Δεν είναι “αυτοί οι τέσσερις”. Είμαστε εμείς. Λέμε “πήγαμε στη Σελήνη”».
Επισημαίνει, μάλιστα, τη διαφορά με το παρελθόν, όταν οι αστροναύτες ήταν στρατιωτικοί. «Οι αστροναύτες τώρα ήθελαν να γίνουν αστροναύτες. Το είχαν όνειρο». Όμως, παράλληλα, περιγράφει πώς η ρητορική αλλάζει. Η NASA, που ιστορικά διατηρούσε έναν υπερεθνικό χαρακτήρα, πλέον εργαλειοποιείται. Υπό τη διοίκηση της κυβέρνησης του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, η διαστημική επέκταση θυμίζει κάτι από τις ημέρες του Ψυχρού Πολέμου.
«Είναι μεγάλο πισωγύρισμα, που έρχεται από τη σημερινή κυβέρνηση των ΗΠΑ», σχολιάζει ο αστροφυσικός. «Οι αστροναύτες και οι επιστήμονες διατηρούν έναν ρομαντισμό. Η συγκεκριμένη κυβέρνηση, όμως, έχει εθνικό πρόσημο και το έχει επιβάλει στις τελευταίες ανακοινώσεις της NASA, κάτι που έχουμε να το δούμε από τη δεκαετία του ’60 και του ’70. Ελπίζω πως είναι μια ανωμαλία της εποχής η οποία θα ξεπεραστεί. Κανείς δεν λέει “θέλω να γίνω αστροναύτης γιατί η χώρα μου είναι η σπουδαιότερη”».
Αυτή η πολιτικοποίηση εγείρει ένα κρίσιμο ερώτημα: Μήπως η αναζήτηση της γνώσης θυσιάζεται στο βωμό των εκλογικών χρονοδιαγραμμάτων; Ο Καστανάς αναγνωρίζει πως, για να εξασφαλιστούν οι κολοσσιαίοι πόροι, πρέπει να πειστούν οι κυβερνήσεις ότι το πρόγραμμα εξυπηρετεί το εθνικό συμφέρον. Ο ανταγωνισμός λειτουργεί ως αναγκαίος μοχλός πίεσης.
«Το σκέφτομαι σαν το καρότο που βάζεις μπροστά από τον γάιδαρο για να συνεχίσει να περπατάει. Του λες “ναι, για την Αμερική το κάνεις”, αλλά στην πραγματικότητα τελικά εξελίσσεσαι ως ανθρωπότητα συνολικά. Αυτό φάνηκε και από το πρόγραμμα Apollo. Πάρα πολλές τεχνολογίες επέστρεψαν στην κοινωνία και τις χρησιμοποιούμε ακόμα και σήμερα. Δυστυχώς, για να επενδύσουμε σε αυτό το θαρραλέο ταξίδι, πρέπει να το κάνουμε για να νικήσουμε την Κίνα ή τη Ρωσία».
Αυτή η βιασύνη ενέχει κινδύνους. Όταν οι πολιτικοί πιέζουν για αποτελέσματα εντός της θητείας τους, η ασφάλεια μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. «Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το πρόγραμμα Apollo, που έγινε φοβερά βιαστικά. Οι πρώτοι αστροναύτες της αποστολής Apollo 1 κάηκαν ζωντανοί μέσα στον θάλαμο κατά τη διάρκεια δοκιμών στη Γη», υπενθυμίζει.
Ωστόσο, εκτιμά, το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι η διαστημική εξερεύνηση εγκαταλείφθηκε ουσιαστικά για μισό αιώνα. Αν είχαμε συνεχίσει ομαλά, δεν θα χρειαζόταν αυτό το σημερινό σπριντ, το οποίο πυροδοτήθηκε επειδή η Κίνα ανακοίνωσε ότι θα στείλει αστροναύτη στη Σελήνη έως το 2030. «Μακάρι ο ανταγωνισμός μεταξύ των κρατών να είναι πάντα σε επίπεδο επιστημονικής έρευνας και εξερεύνησης», σημειώνει. «Εάν πρέπει οπωσδήποτε τα επιθετικά μας ένστικτα κάπου να εκτονωθούν, ας εκτονωθούν σε ειρηνικό ανταγωνισμό».
Το στοίχημα της Σελήνης και οι περικοπές της επιστήμης
Είναι όμως ρεαλιστικά τα σχέδια της NASA για την ίδρυση μιας μόνιμης σεληνιακής βάσης μέσα στα επόμενα επτά χρόνια;
«Το χρονοδιάγραμμα είναι υπερβολικά αισιόδοξο. Πρόσφατα είχαμε ένα μεγάλο setback, όταν εξερράγη ο πύραυλος της Blue Origin του Jeff Bezos, η οποία σχεδιάζει μια σεληνάκατο. Είναι πολύ μεγάλη ζημιά και αμφιβάλλω αν θα μπορέσουμε να έχουμε έτοιμη σεληνάκατο το 2028, είτε από την Blue Origin είτε από την SpaceX του Elon Musk. Θεωρώ ότι θα καθυστερήσουμε. Εδώ, λοιπόν, ελλοχεύει ο κίνδυνος: πιθανότατα θα χρειαστούν βιαστικές, ριψοκίνδυνες κινήσεις για να μην χαθεί το εθνικό γόητρο απέναντι στην Κίνα».
Στο ερώτημα για το ποιος θα επικρατήσει τελικά σε αυτό το νέο Space Race, η απάντηση δεν είναι αυτονόητη. Αν και έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε τις ΗΠΑ τον απόλυτο κυρίαρχο, τα δεδομένα αλλάζουν. Μελέτες δείχνουν ότι η Κίνα κυριαρχεί ήδη σε 66 από τους 74 κρίσιμους τεχνολογικούς τομείς, παράγοντας περισσότερες και ποιοτικότερες επιστημονικές δημοσιεύσεις. «Μια δεκαετία μετά, δεν θα μου κάνει εντύπωση η Κίνα τελικά να πρωτοστατήσει σε ό,τι αφορά τη Σελήνη», προβλέπει ο Καστανάς.
Η Ευρώπη παραμένει ένας τρίτος, πιο αδύναμος πόλος. Διαθέτει εξαιρετικά πανεπιστήμια και ερευνητές, παράγει αξιόλογες μελέτες, αλλά δεν έχει καταφέρει να αποκτήσει την απόλυτη κυριαρχία σε κανέναν στρατηγικό τομέα. Η κατάσταση περιπλέκεται περισσότερο από τις εσωτερικές πολιτικές των ΗΠΑ, καθώς η κυβέρνηση Τραμπ προχωρά σε προτάσεις περικοπών για οτιδήποτε είναι αμιγώς επιστημονικό, στρέφοντας τα κονδύλια σε έργα εθνικού γοήτρου.
«Οι Αμερικανοί είχαν στείλει την αποστολή Mars 2020 με το ρόβερ Perseverance για να συλλέξει δείγματα από τον Άρη, όπου ενδεχομένως υπήρχε αρχαία εξωγήινη ζωή. Η επόμενη αποστολή, που θα πήγαινε να φέρει αυτά τα δείγματα πίσω στη Γη, ακυρώθηκε επειδή θα κόστιζε 10 δισεκατομμύρια δολάρια. Σκεφτείτε, όμως, ότι μέσα στην πρώτη εβδομάδα του πολέμου στο Ιράν έφυγαν 11 δισεκατομμύρια δολάρια. Και εν τω μεταξύ μπορεί να παίρναμε την απάντηση για το αν υπήρχε ζωή αλλού στο ηλιακό σύστημα. Δημιουργείται το ερώτημα: Μας ενδιαφέρει πιο πολύ μια αμερικανική σημαία στη Σελήνη ή να δούμε αν υπήρχαν βακτήρια στον αρχαίο Άρη;»
Το clickbait των εξωγήινων και η οικονομία της προσοχής
Αυτή η ανάγκη για εντυπωσιασμό διαποτίζει το ζήτημα της εξωγήινης ζωής. Οι πρόσφατες ανακοινώσεις της αμερικανικής κυβέρνησης για τα UAP (Αγνώστου Ταυτότητας Εναέρια Φαινόμενα) προκάλεσαν φρενίτιδα, ξυπνώντας μνήμες από τα 90s και τα X-Files.
«Καταρχάς, δεν μας ανακοινώνουν ακριβώς εξωγήινους. Μας λένε “να, κάτι που δεν ξέρουμε τι είναι”. Όλο το άλλο άλμα το κάνουμε εμείς με τη φαντασία μας. Αλλά το αφήνουν συνειδητά να υπονοηθεί, γιατί είναι κάτι που ενδιαφέρει πάρα πολύ τον κόσμο», εξηγεί, τονίζοντας πως το 90% αυτών των φαινομένων εξηγείται με φυσικούς τρόπους: μπαλόνια, drones ή κατασκοπευτικά αερόστατα.
«Το να αποδώσεις εξωγήινη νοημοσύνη σε κάτι που είδες και δεν κατάλαβες είναι ένα τεράστιο, παράλογο άλμα. Το ανεξήγητο δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτόματα με εξωγήινους, για τον ίδιο λόγο που δεν το ταυτίζουμε με πνεύματα, αγίους ή θεούς».
Η ίδια παραφιλολογία αναζωπυρώθηκε και με την ανακάλυψη του διαστρικού κομήτη 3I/ATLAS, που διέσχισε το ηλιακό μας σύστημα. «Με είχε στεναχωρήσει πάρα πολύ, διότι είδα πόσο εύκολα μπορεί να παραπλανηθεί το κοινό. Είχαμε ένα εύρημα με τεράστιο αστρονομικό ενδιαφέρον, αλλά ο ανορθολογισμός πήρε πάλι τον πρώτο ρόλο».
Αυτή η τάση για χειραγώγηση συνδέεται άρρηκτα με τη δομή του σύγχρονου διαδικτύου, το οποίο λειτουργεί με όρους «αγοράς της προσοχής». Σήμερα, οι δημιουργοί περιεχομένου ανταγωνίζονται για το ποιος θα καταφέρει να «κλέψει» μερικά δευτερόλεπτα από τον χρήστη, όπως παρατηρεί ο Παύλος Καστανάς, που συμπλήρωσε εννέα χρόνια στο Astronio, το οποίο μετρά πλέον πάνω από 350.000 συνδρομητές.
«Όπως στην ελεύθερη οικονομία κάποιος προσπαθεί να σου πάρει τα χρήματα, έτσι και στο διαδίκτυο προσπαθεί να σου τραβήξει την προσοχή. Όχι να προξενήσει πραγματικά το ενδιαφέρον, αλλά να κερδίσει views. Μιλάμε για μια ματαιοδοξία: να γίνω γνωστός έστω και για λίγα λεπτά».
Όταν ο ίδιος ξεκίνησε το Astronio, θεωρούσε ότι τα δεκάλεπτα βίντεο ήταν ήδη υπερβολικά μικρά για να μεταδώσουν σωστά μια επιστημονική έννοια. Σήμερα, ένα δεκάλεπτο βίντεο θεωρείται… long-form, σχεδόν κινηματογραφική ταινία. «”Πω πω, έκατσα δέκα λεπτά και είδα ένα βίντεο”, λένε. Αυτό όμως είναι προβληματικό. Πώς θα κάτσεις να διαβάσεις ένα βιβλίο μετά;»
Η απειλή του «νεκρού διαδικτύου» και το φετίχ του αληθινού
Ο Καστανάς ξεκαθαρίζει ότι δεν ανήκει στους τεχνοφοβικούς. Στην εκλαΐκευση της επιστήμης, θεωρεί, η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα πολύτιμο εργαλείο που διευκολύνει τη δημιουργία επεξηγηματικών γραφικών, γλιτώνοντας τον δημιουργό από δεκάδες ώρες εργασίας. Ωστόσο, η πλήρης υποκατάσταση του ανθρώπινου παράγοντα με την άνοδο του ΑΙ κρύβει έναν μεγάλο κίνδυνο.
«Ένα πιθανό σενάριο είναι να αποκτήσουμε μια εμμονή με το αυθεντικό. Θα πηγαίνεις να βλέπεις έναν stand-up comedian, έναν ομιλητή, έναν καθηγητή από κοντά, και αυτό θα θεωρείται χρυσάφι. Θα έχει πολλαπλάσια αξία, ακριβώς επειδή όλα στο διαδίκτυο θα είναι ψεύτικα.»
«Εάν το κοινό προτιμήσει το αυτοματοποιημένο περιεχόμενο, αυτομάτως στέλνεις ένα μήνυμα στον δημιουργό περιεχομένου που ξόδεψε 50 ώρες από τη ζωή του για μια σοβαρή έρευνα: “Μην το κάνεις πια, προτιμώ το αυτοματοποιημένο”. Αυτό θα οδηγήσει πρακτικά σε ένα “νεκρό ίντερνετ”, που θα βασίζεται αποκλειστικά σε ό,τι κάναμε οι προγενέστεροι. Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη ανακυκλώνει ό,τι ήδη υπάρχει».
Ποιο είναι όμως το αντίδοτο σε αυτή την ψηφιακή αλλοίωση; Ο Παύλος Καστανάς διατυπώνει μια συναρπαστική πρόβλεψη: τη γέννηση ενός «φετίχ με το πραγματικό».
«Ένα πιθανό σενάριο είναι να αποκτήσουμε μια εμμονή με το αυθεντικό. Θα πηγαίνεις να βλέπεις έναν stand-up comedian, έναν ομιλητή, έναν καθηγητή από κοντά, και αυτό θα θεωρείται χρυσάφι. Θα έχει πολλαπλάσια αξία, ακριβώς επειδή όλα στο διαδίκτυο θα είναι ψεύτικα. Το να βλέπεις έναν πραγματικό άνθρωπο να σου μιλάει ζωντανά για ένα αντικείμενο θα είναι μια εμπειρία συγκλονιστική».
Όσον αφορά την επιστημονική έρευνα, θεωρεί τη χρήση AI agents για την ανάλυση τεράστιων όγκων δεδομένων βοηθητική, όμως τονίζει πως ο άνθρωπος πρέπει να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του. «Ο Homo sapiens τρώγεται με τα ρούχα του. Αν πάψει να εξελίσσεται, παρακμάζει και πεθαίνει», σημειώνει και εντοπίζει το πρόβλημα όταν η τεχνολογία υποκαθιστά τομείς που δομούν τη σκέψη μας.
«Το να ξέρω να γράφω καλά, να χειρίζομαι τη γλώσσα ή να λύνω μαθηματικά, δεν είναι δεξιότητες που πρέπει να παραχωρήσουμε στο AI. Αυτές οι διαδικασίες εξελίσσουν τον εγκέφαλό μας. Θέλουμε την τεχνητή νοημοσύνη για τα χρονοβόρα, πρακτικά πράγματα, όπως η επεξεργασία δεδομένων σε ένα Excel. Αλλά αν αντικαταστήσουμε την ικανότητα του λόγου, τη μαθηματική σκέψη, τη μουσική, τη ζωγραφική και την ποίηση, τι θα μείνει τελικά από τον άνθρωπο; Θα είμαστε ο χαζός πατέρας ενός πανέξυπνου παιδιού, το οποίο δεν θα μπορούμε να χειριστούμε και θα μας χειρίζεται όπως θέλει».
Η παγίδα του παρελθόντος και το διαστημικό μέλλον της Ελλάδας
Αυτή η ανάγκη για πνευματική εγρήγορση αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Ελλάδα. Η επιτυχία του Astronio εξέπληξε ακόμα και το περιβάλλον του δημιουργού, το οποίο στην αρχή αντιμετώπισε την ιδέα με σκεπτικισμό. «Με βλέπανε να δουλεύω μέρα-νύχτα και μου λέγανε “αφού το αγαπάς, καν’ το”», θυμάται.
Η ανταπόκριση των εκατοντάδων χιλιάδων συνδρομητών απέδειξε ότι υπάρχει μια σύγχρονη πλευρά της ελληνικής κοινωνίας που διψάει για γνώση. Ωστόσο, όπως λέει ο Παύλος Καστανάς, η ελληνική πραγματικότητα παραμένει εγκλωβισμένη σε μια ιδιότυπη παρελθοντολογία.
«Η νεοελληνική ιστορία είναι μια ιστορία παγίδευσης στο παρελθόν. Έχουμε ένα εξαιρετικά σπουδαίο παρελθόν -η κλασική αρχαιότητα έβαλε τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Αλλά αυτό μας έχει παγιδεύσει. Μονίμως συγκρινόμαστε με την αρχαιότητα, υψώνουμε το στήθος και λέμε “εγώ είμαι απόγονος αυτών, σεβαστείτε με”. Οι άλλες χώρες, όμως, για να αντλήσουν σεβασμό, πρέπει στο παρόν να δουλέψουν σκληρά, να παράγουν έρευνα και νέα έργα. Δεν γίνεται να είμαστε μονίμως τα κακομαθημένα εγγόνια που λένε “κοίτα τι έκανε ο παππούς μου”».
«Η Ελλάδα έχει το μοναδικό προνόμιο να διαθέτει ηλιοφάνεια 300 μέρες τον χρόνο και θα μπορούσε άνετα να εξελιχθεί σε αστρονομικό κέντρο. Μέχρι πρότινος, όλοι οι φοιτητές μας ήξεραν ότι έπρεπε να φύγουν στο εξωτερικό για να σπουδάσουν τεχνολογίες αιχμής. Πρέπει να μπορούμε να ατενίζουμε το μέλλον και να βλέπουμε τους εαυτούς μας μέσα σε αυτό».
Ευτυχώς, καταγράφεται μια στροφή, καθώς η Ελλάδα αρχίζει να αποκτά ενεργό ρόλο στη διαστημική τεχνολογία, επενδύοντας στο Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων. Παράλληλα, η χώρα μας συμμετέχει ήδη ενεργά σε προγράμματα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA), συνεισφέροντας στην ανακάλυψη εξωπλανητών και τη μελέτη του Ήλιου. Αυτή η πρωτοβουλία προσφέρει κρίσιμες εφαρμογές στην καθημερινότητα: από την εθνική άμυνα και την ακαριαία ανίχνευση πυρκαγιών, μέχρι την έξυπνη γεωργία και τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα.
«Χώρες που δεν θα διαθέτουν δικούς τους δορυφόρους απλώς θα μείνουν δραματικά πίσω από τις εξελίξεις», προειδοποιεί ο αστροφυσικός και εξηγεί πως η ενασχόληση με το διάστημα φέρνει μεγάλη οικονομική ανάπτυξη.
«Η Ελλάδα έχει το μοναδικό προνόμιο να διαθέτει ηλιοφάνεια 300 μέρες τον χρόνο», συνεχίζει, «και θα μπορούσε άνετα να εξελιχθεί σε αστρονομικό κέντρο. Μέχρι πρότινος, όλοι οι φοιτητές μας ήξεραν ότι έπρεπε να φύγουν στο εξωτερικό για να σπουδάσουν τεχνολογίες αιχμής. Πρέπει να μπορούμε να ατενίζουμε το μέλλον και να βλέπουμε τους εαυτούς μας μέσα σε αυτό».
«Επιτέλους, στα νέα παιδιά μπορούμε να πούμε “ε, κοίτα και λίγο μπροστά, βρε αδερφέ”».
Σε αυτό, μεγάλο στοίχημα παραμένει η στάση του πολίτη. Αν ρωτήσεις τον μέσο Έλληνα αν θα ήθελε ένα μέρος των φόρων του να κατευθύνεται στο διάστημα, παρατηρεί ο Καστανάς, η απάντηση είναι πιθανότατα αρνητική, λόγω της εντύπωσης ότι πρόκειται για «πεταμένα λεφτά». Όμως, τονίζει, η ιστορία δείχνει ότι όσες χώρες επένδυσαν στην τεχνολογία, είδαν τους πόρους αυτούς να επιστρέφουν στην κοινωνία, οδηγώντας σε συνολική πρόοδο.
Η χαμένη επιστημονική μέθοδος και το ΑΙ
Γιατί όμως η επιστημονική γνώση δυσκολεύεται τόσο πολύ να διεισδύσει στον κοινωνικό ιστό; Ο Παύλος Καστανάς, έχοντας θητεία 15 ετών στην εκπαίδευση, εντοπίζει την ευθύνη στην απουσία της επιστημονικής μεθόδου από το σχολείο.
«Μαθαίνουμε τις θετικές επιστήμες όπως τα θεωρητικά: παπαγαλία. Δεν υπάρχει ανακαλυπτική διαδικασία ή κριτική σκέψη. Μας λένε “αυτό το είπε ο Νεύτωνας και πρέπει να το πιστέψετε”. Έτσι δημιουργούμε πολίτες που θεωρούν γνώση αυτό που λέει κάποιος σοφός και όχι αποτέλεσμα έρευνας».
Χαρακτηρίζει αυτή την έλλειψη «συγκλονιστική», και τονίζει πως παράγει μια τυφλή αναπαραγωγή της αυθεντίας. Κι όταν η αυθεντία αναθεωρήσει τη θέση της, το οικοδόμημα καταρρέει στα μάτια του πολίτη, όπως συνέβη στην πανδημία με τις μάσκες.
«Σκέφτεσαι: “Κάτσε, αφού άλλαξες γνώμη, δεν είσαι σοφός”. Αν είχες διδαχθεί την επιστημονική μέθοδο, θα γνώριζες ότι, όταν έρχονται νέα δεδομένα, διατυπώνουμε νέα υπόθεση. Θα καταλάβαινες γιατί αλλάζουν γνώμη οι επιστήμονες. Δεν είναι αυθεντίες».
Στην Ελλάδα η παθογένεια ενισχύεται από συντηρητικές δομές, αλλά και από ένα σύστημα που βολεύει. «Είναι βολικό να διορθώνεις εξετάσεις παραδοσιακής μορφής. Το ανακαλυπτικό μάθημα απαιτεί πολλαπλάσιο κόπο», λέει.
Αυτή η αδράνεια γίνεται πιο επικίνδυνη τώρα που οι μαθητές έχουν εργαλεία όπως το ChatGPT. Όταν φοιτητής τον ρώτησε γιατί να μαθαίνει ολοκληρώματα αφού τα λύνει η τεχνητή νοημοσύνη, η απάντηση του αστροφυσικού άγγιξε την καρδιά του προβλήματος: «Του είπα ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορεί σύντομα να κάνει οτιδήποτε επιλέξεις στη ζωή σου. Σπουδάζουμε, όμως, για να εξελίξουμε τον δικό μας εγκέφαλο και να αναπτύξουμε κριτική σκέψη, ώστε να μπορούμε να πορευτούμε στη νέα τεχνολογική εποχή».
Κοσμική ταπεινότητα και η παρηγοριά των άστρων
Καθώς η συζήτηση πλησιάζει στο κλείσιμο, επιστρέφουμε στο δέος του απέραντου διαστήματος. Για πολλούς ανθρώπους, η συνειδητοποίηση των κοσμολογικών μεγεθών προκαλεί έναν βαθύ υπαρξιακό τρόμο ή έναν παραλυτικό μηδενισμό. Αν είμαστε τόσο απελπιστικά μικροί, τότε τίποτα δεν έχει σημασία. Ο Παύλος Καστανάς, ωστόσο, καταφέρνει να μετατρέψει αυτή την ασημαντότητα σε πηγή αισιοδοξίας.
«Ναι, είναι μια μεγάλη αντίφαση που ενυπάρχει στην αστροφυσική. Από τη μία πλευρά σου διδάσκει απόλυτη ταπεινότητα, γιατί σου λέει πόσο απέραντα μικροί είμαστε σε αυτόν τον αχανή κόσμο. Από την άλλη μεριά, όμως, συνειδητοποιείς πόσα πράγματα έπρεπε να έχουν συμβεί για να υπάρξει το δικό μας DNA, για να είμαστε εμείς εδώ τώρα, να κάνουμε αυτή τη συζήτηση και να βιώνουμε αυτό το σύμπαν. Όπως έλεγε και ο Carl Sagan, είμαστε ένας τρόπος ώστε το σύμπαν να γνωρίσει τον εαυτό του. Αποτελούμε, κατά κάποιο τρόπο, τη συνείδηση του σύμπαντος».
Για τον δημιουργό του Astronio, αυτή η διαπίστωση δεν αφήνει περιθώρια για μιζέρια. Είμαστε η ελάχιστη, απίστευτα τυχερή μειοψηφία των όντων που θα μπορούσαν να είχαν υπάρξει και τελικά τα κατάφεραν.
«Αυτό εμένα μου δημιουργεί μια αίσθηση ευγνωμοσύνης, να έχω την ευκαιρία να ατενίζω και να αντιλαμβάνομαι το σύμπαν. Το ότι είναι τεράστιο δεν είναι ούτε απαισιόδοξο ούτε αισιόδοξο. Έτσι είναι. Δεν μπορείς να το αλλάξεις», καταλήγει, προτού συμπληρώσει μετά από μια μικρή παύση.
«Το θέμα είναι πώς επιλέγεις εσύ να διαβάσεις αυτή την ιστορία με έναν αισιόδοξο τρόπο. Και η απάντηση κρύβεται στην εξελικτική πορεία των ειδών. Καταφέραμε να έχουμε αυτή τη μοναδική, σπάνια ευκαιρία: είμαστε μικροσκοπικά όντα πάνω σε έναν πλανήτη και βιώνουμε το σύμπαν και την ομορφιά του. Αυτό είναι ένα συγκλονιστικό δώρο. Αυτό μου δίνει μεγάλη ελπίδα. Μεγάλη παρηγοριά».
