Σε ένα hackerspace στο κέντρο της Αθήνας, δύο μικροδορυφόροι σε μέγεθος κουτιού για παπούτσια ξεκίνησαν τη διαδρομή τους. Πλέον βρίσκονται στο διάστημα, μαζί με άλλους τρεις που εκτοξεύτηκαν τον Νοέμβριο του 2025.
Οι μικροδορυφόροι LAMARR και DIRAC της ελληνικής Libre Space Foundation (LSF), εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Γη, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια μικρή ομάδα μπορεί να συμμετέχει πλέον ενεργά στη νέα οικονομία του διαστήματος. Εκτοξεύτηκαν τον Νοέμβριο του 2025 στο πλαίσιο της αποστολής «PHASMA», για την παρατήρηση του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, μαζί με αποστολές δύο άλλων ελληνικών εταιρειών.
Η γνώση που παράγεται για το διάστημα πρέπει να είναι ελεύθερη και ανοιχτή σε όλους.
Η αποστολή της LSF, με κεντρικό άξονα τα δεδομένα ανοιχτού κώδικα, προσπαθεί να αλλάξει τον τρόπο που η παγκόσμια κοινότητα αντιλαμβάνεται την πρόσβαση στο διάστημα, ώστε να μην είναι αποκλειστικό προνόμιο υπερδυνάμεων με αστρονομικούς προϋπολογισμούς και να γίνει ανοιχτό πεδίο συνεργασίας, έρευνας και τεχνολογικής αυτονομίας.
Ανοιχτά δεδομένα, ελεύθερη γνώση
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της αποστολής είναι η προσήλωση στην open-source φιλοσοφία. Στην παραδοσιακή διαστημική βιομηχανία, τα συστήματα είναι συνήθως κλειστά, «μαύρα κουτιά» που καθιστούν τους χρήστες τους δέσμιους συγκεκριμένων προμηθευτών. Η Libre Space Foundation ανατρέπει αυτό το μοντέλο. Κάθε γραμμή κώδικα, κάθε σχέδιο πλακέτας και κάθε δεδομένο που παράγεται από την PHASMA είναι ανοιχτά και διαθέσιμα σε όλους, όπως μας λέει.
«Η Libre Space Foundation ιδρύθηκε το 2015 με μία κεντρική αρχή: ο κώδικας, τα σχέδια, τα δεδομένα και η γνώση που παράγονται για το διάστημα πρέπει να είναι ελεύθερα και ανοιχτά σε όλους», είναι η βασική φιλοσοφία.
Η προσέγγιση αυτή δεν είναι απλώς μια ιδεολογική επιλογή, αλλά μια στρατηγική κίνηση που μπορεί να ενισχύσει την έρευνα και την τεχνολογική αυτονομία της Ελλάδας. Με τη χρήση ανοιχτών τεχνολογιών, η γνώση δεν χάνεται, αλλά παραμένει διαθέσιμη και προσβάσιμη μακροπρόθεσμα. «Ο κώδικας, η τεκμηρίωση, τα μαθήματα, όλα είναι διαθέσιμα. Οποιαδήποτε ομάδα μπορεί να τα μελετήσει, να τα βελτιώσει, να χτίσει πάνω τους», τονίζει στο WIRED Greece ο Ελευθέριος Κοσμάς, Vice Chairman της LSF.
Η επιτυχία της PHASMA βασίζεται σε χρόνια προετοιμασίας και στην ανάπτυξη συστημάτων που έχουν ήδη δοκιμαστεί σε πραγματικές συνθήκες.
Πατάει πάνω στα θεμέλια του UPSat, του πρώτου δορυφόρου ανοιχτής σχεδίασης και λογισμικού που κατασκευάστηκε ποτέ στην Ελλάδα (2017). Ο UPSat υπήρξε ένα παγκόσμιο ορόσημο: ήταν ο πρώτος δορυφόρος που εκτοξεύτηκε με κάθε γραμμή κώδικα και κάθε σχέδιο ελεύθερα προσβάσιμα.Αναπτύχθηκε από τη Libre Space Foundation σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Πατρών και εκτοξευτηκε το 2017.
Επιπλέον, το σύστημα επικοινωνίας SatNOGS-COMMS, που αποτελεί την καρδιά των δύο δορυφόρων, έχει φτάσει στο επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας (TRL 9), αποδεικνύοντας ότι ο ανοιχτός κώδικας μπορεί να είναι εξίσου αξιόπιστος με τις ιδιωτικές λύσεις. Παράλληλα, η LSF έχει αναπτύξει εργαλεία όπως το PICOBUS και το σύστημα SIDLOC, τα οποία διευκολύνουν την τροχιοθέτηση και την ταυτοποίηση δορυφόρων.
***
Quiz
Γιατί ο Άρης έχασε το μεγαλύτερο μέρος του νερού και της ατμόσφαιράς του;
➜ Λόγω της υπερθέρμανσης από το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
➜ Λόγω αδύναμου μαγνητικού πεδίου.
➜ Λόγω της πτώσης ενός γιγάντιου μετεωρίτη.
Βρες την απάντηση εδώ ή στο τέλος του κειμένου.
***
Τα διαστημικά «αυτιά» που ελέγχουν ραδιοσυχνότητες
Η σημασία της αποστολής PHASMA εδράζεται σε μια έννοια που, αν και αόρατη στο γυμνό μάτι, αποτελεί κρίσιμο τομέα του σύγχρονου πολιτισμού μας: το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Κάθε φορά που συνδεόμαστε στο Wi-Fi, κάθε φορά που το κινητό μας αναζητά σήμα ή το GPS μας καθοδηγεί στον προορισμό μας, χρησιμοποιούμε έναν κοινό πόρο, τις ραδιοσυχνότητες. Το φάσμα είναι ο «αέρας» των επικοινωνιών μας, και όπως κάθε ζωτικός πόρος, έτσι και αυτός απειλείται από την υπερφόρτωση, την κακή χρήση και τις παρεμβολές.
Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει η PHASMA, λειτουργώντας ως ένας τροχιακός παρατηρητής που «ακούει» τις ραδιοσυχνότητες από ψηλά, χαρτογραφώντας τη χρήση τους και εντοπίζοντας πηγές θορύβου που υποβαθμίζουν την ασφάλεια των επικοινωνιών μας.
«Είναι ένας πεπερασμένος και πολύτιμος κοινός πόρος όλης της ανθρωπότητας. Η ζήτηση του φάσματος αυξάνεται συνέχεια και μαζί με αυτή αυξάνονται φαινόμενα μη-ορθής χρήσης του», λέει ο Ελευθέριος Κοσμάς και σημειώνει πως οι δύο μικροδορυφόροι μπορούν να αξιοποιηθούν σε πολλούς τομείς.
Έχουν, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα να εντοπίσουν πηγές παρεμβολών που μπορεί να επηρεάζουν ασύρματες επικοινωνίες να ανιχνεύουν μη-ορθές εκπομπές. Μπορούν να συνδράμουν ρυθμιστικές αρχές διαχείρισης φάσματος, να βοηθήσουν στον τομέα των τηλεπικοινωνιών, αλλά και στη ναυτιλία και την αεροπορία. Επιπλέον, μπορούν να συμβάλλουν στην έρευνα, αλλά και, όπως αναφέρει η LSF, να λειτουργήσουν ως ανοιχτά-εργαστήρια ραδιοσημάτων μετά την ολοκλήρωση των πειραμάτων που θα εκτελέσουν.
LAMARR και DIRAC, δύο ονόματα με έντονο συμβολισμό
Οι δύο δορυφόροι, LAMARR και DIRAC, φέρουν ονόματα που συμβολίζουν την απόλυτη σύζευξη της θεωρητικής επιστήμης με την εφαρμοσμένη καινοτομία. Ο LAMARR τιμά τη Hedy Lamarr, Αυστρο-αμερικανίδα ηθοποιό και αυτοδίδακτη εφευρέτρια που έθεσε τα θεμέλια για τις σύγχρονες ασύρματες επικοινωνίες μέσω της τεχνολογίας εναλλαγής συχνοτήτων. «Η σύνδεση με μια αποστολή παρακολούθησης φάσματος είναι άμεση: η Lamarr κυριολεκτικά εφηύρε τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε σήμερα τις ραδιοσυχνότητες.»
Η PHASMA αναπτύχθηκε στο Hackerspace.gr, στο κέντρο της Αθήνας. Αυτό από μόνο του αποδεικνύει ότι δεν χρειάζεσαι τις εγκαταστάσεις μιας NASA για να πας στο διάστημα, και ότι οι ανοιχτές τεχνολογίες λειτουργούν ως καταλύτης σε αυτή την προσπάθεια
Ο DIRAC φέρει το όνομα του Paul Dirac, του νομπελίστα φυσικού που θεμελίωσε την κβαντομηχανική. «Ο Dirac εκπροσωπεί τα θεωρητικά θεμέλια της φυσικής πάνω στα οποία βασίζεται ολόκληρη η σύγχρονη τεχνολογία επικοινωνιών.»
«Τα δύο ονόματα μαζί συμβολίζουν τη σύζευξη θεωρίας και πράξης, επιστήμης και εφαρμοσμένης καινοτομίας, ακριβώς αυτό που κάνει η PHASMA», λέει ο κ. Κοσμάς.
Η διαστημική ασφάλεια και οι σκόπιμες παρεμβολές
Σε πρακτικό επίπεδο, η επιτήρηση του φάσματος από το διάστημα προσφέρει δυνατότητες που παλαιότερα θα θεωρούνταν απρόσιτες για μικρές ομάδες. Οι δύο CubeSats μπορούν να εντοπίσουν πού και πότε χρησιμοποιείται μια συχνότητα, επιτρέποντας στις ρυθμιστικές αρχές να διαχειρίζονται τον πόρο του φάσματος πιο ορθά.
Επιπλέον, η αποστολή εισάγει την έννοια του Space Situational Awareness (SSA). Καθώς ο αριθμός των αντικειμένων σε τροχιά αυξάνεται γρήγορα, η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να παρακολουθούμε δορυφόρους μέσω των εκπομπών τους καθίσταται κρίσιμη για την αποφυγή συγκρούσεων και τη διατήρηση ενός ασφαλούς διαστημικού περιβάλλοντος.
Αν και η PHASMA είναι μια πολιτική και επιστημονική αποστολή επίδειξης τεχνολογίας, η ικανότητά της να ανιχνεύει ανωμαλίες και σκόπιμες παρεμβολές (jamming) αποδεικνύει ότι η ελληνική τεχνογνωσία μπορεί να προσφέρει λύσεις σε ζητήματα ασφάλειας με χαμηλό κόστος.
«Με δύο CubeSats σε κοντινή τροχιά, μπορούμε να εντοπίσουμε την ύπαρξη παρεμβολών και να δώσουμε ένα αρχικό πλαίσιο γεωεντοπισμού», αναφέρει ο κ. Κοσμάς.
Ένα διάστημα για όλους
Ο εκδημοκρατισμός του διαστήματος, όπως τον πρεσβεύει η PHASMA, σημαίνει ότι τα εμπόδια εισόδου μειώνονται δραματικά. Όταν μια ομάδα μπορεί να αναπτύξει δορυφορική τεχνολογία σε ένα hackerspace και να τη δει να εκτοξεύεται με επιτυχία, δίνει το σύνθημα σε πανεπιστήμια, startups και ερευνητικές ομάδες ότι το διάστημα δεν είναι πια ένας μακρινός, απρόσιτος στόχος.
Η PHASMA αποτελεί το ζωντανό παράδειγμα ότι η καινοτομία δεν απαιτεί απαραίτητα τεράστιες υποδομές, αλλά ανοιχτό πνεύμα, συνεργασία και πρόσβαση στη γνώση. «Η PHASMA αναπτύχθηκε στο Hackerspace.gr, στο κέντρο της Αθήνας. Αυτό από μόνο του αποδεικνύει ότι δεν χρειάζεσαι τις εγκαταστάσεις μιας NASA για να πας στο διάστημα, και ότι οι ανοιχτές τεχνολογίες λειτουργούν ως καταλύτης σε αυτή την προσπάθεια». Τα δεδομένα της αποστολής, όντας ελεύθερα, γίνονται κτήμα της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας, επιτρέποντας σε ερευνητές από κάθε γωνιά του πλανήτη να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του ηλεκτρομαγνητικού μας περιβάλλοντος.
«Η αποστολή PHASMA αποτελεί ένα πολύ σημαντικό ορόσημο στην 11ετή πλέον ιστορία του Libre Space Foundation, καθώς ενσωματώνει τεχνολογίες, τεχνογνωσία και εμπειρία ετών σε μία αποστολή που αποδεικνύει στην πράξη ότι η δημιουργία ενός ανοιχτού, ευέλικτου και επωφελούς για όλους οικοσυστήματος διαστημικών τεχνολογιών είναι εφικτή, και ότι μπορεί να ξεκινήσει από την Ελλάδα», καταλήγει ο Ελευθέριος Κοσμάς.
***
➜Απάντηση
Γιατί ο Άρης έχασε το μεγαλύτερο μέρος του νερού και της ατμόσφαιράς του;
Σύμφωνα με τις επιστημονικές έρευνες, ο Άρης ήταν γεμάτος με νερό, ποτάμια και έναν μεγάλο ωκεανό. Αυτή η εικόνα χάθηκε σταδιακά. Το αδύναμο μαγνητικό πεδίο και η χαμηλή βαρύτητα του Άρη επέτρεψαν στον ηλιακό άνεμο να «γδάρει» την ατμόσφαιρά του. Το νερό εξατμίστηκε και διέφυγε στο Διάστημα, αφήνοντας πίσω έναν ψυχρό κόσμο. Ό,τι απέμεινε σήμερα είναι είτε παγωμένο κάτω από την επιφάνεια είτε παγιδευμένο βαθιά στο υπέδαφος, έχοντας περάσει μέσα από ρωγμές των πετρωμάτων.
Για να μάθεις τι θα σήμαινε η ανακάλυψη ζωής στον Άρη, μπορείς να επισκεφτείς το αναλυτικό άρθρο μας.
