«Αν δεν πιστεύουμε σε τίποτε, αισθανόμαστε αποστασιοποιημένοι από ό,τι συμβαίνει». Καθόμαστε με τη Λίλιαν Μήτρου σε έναν καναπέ του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρεταννία», αμέσως μετά το πάνελ της σε συνέδριο για την κυβερνοασφάλεια. Η καθηγήτρια στο Τμήμα Μηχανικών Πληροφοριακών και Επικοινωνιακών Συστημάτων του Πανεπιστημίου Αιγαίου είχε ανοίξει μια σειρά θεμάτων: πώς η τεχνολογία διαμορφώνει τις ειδήσεις και τις συνειδήσεις, πώς η παραπληροφόρηση υπονομεύει την εμπιστοσύνη στην ενημέρωση και τι σημαίνουν όλα αυτά για τη δημοκρατία.
Στη συζήτησή μας για τα deepfakes, τα bots και τις εκλογές, μιλάει για τον μηχανισμό που καθορίζει ποια πληροφορία θα φτάσει μπροστά μας και πόση ορατότητα θα αποκτήσει.
Η πρώτη ερώτηση είναι η εξής: «Τελικά δεν θα πιστεύουμε ούτε στα μάτια μας»; «Πρέπει να ελέγχουμε το περιεχόμενο της πληροφορίας, την πηγή, την αξιοπιστία της». Η αμφιβολία, όμως, μπορεί να γίνει γενικευμένη δυσπιστία. «Είτε λέγεται παραπληροφόρηση είτε λέγεται δυσπιστία για την είδηση, δυσπιστία για την ενημέρωση, σε τελευταία ανάλυση τροφοδοτεί μία δυσπιστία στους θεσμούς».
Τη ρωτώ για την ευκολία με την οποία παραποιημένες εικόνες κυκλοφορούν ως αποδείξεις πραγματικών γεγονότων. Υπενθυμίζει ότι μπορούν να παρασυρθούν και έγκριτα μέσα ενημέρωσης.
Και θυμάται, από την πενταετή θητεία της στο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, περίπτωση στην οποία ένα πλαστό βίντεο παρουσιάστηκε ως στοιχείο ρεπορτάζ. «Δεν είχε καμία σχέση». Εκτιμά ότι το μέσο δεν αναγνώρισε την πλαστότητα, συνδέοντας το λάθος με την πίεση της γρήγορης ανταπόκρισης στον ανταγωνισμό.
Η συζήτηση περνά από την αξιοπιστία στην ίδια την ικανότητα ανάγνωσης. Για εκείνη, γραμματισμός σημαίνει «να μπορείς να διαβάζεις μεγάλα κείμενα. Εγώ το βλέπω στους φοιτητές μου». Το άλλοτε Twitter, εξηγεί, απαιτούσε να αποτυπώσεις κάτι βασικό μέσα σε ελάχιστους χαρακτήρες. «Στους λίγους χαρακτήρες πρέπει να είσαι πάρα πολύ ικανός για να διατυπώσεις ένα επιχείρημα. Άρα επικράτησε ο εντυπωσιασμός». Η εξοικείωση με σύντομα κείμενα που στερούνται το ουσιώδες δυσκολεύει την πρόσβαση στα μεγαλύτερα.
Αναφέρω τον εθισμό στο σκρολάρισμα. «Όλο αυτό είναι αρχιτεκτονική», σημειώνει. «Η αδιάκοπη κύλιση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εθιστικού σχεδιασμού». Και προσθέτει σε αυτή την εξίσωση την παράμετρο των συστημάτων συστάσεων. Στο παράδειγμα της Ρουμανίας, υπογραμμίζει ότι οι ψεύτικοι λογαριασμοί δημιουργούσαν κλίμα, αλλά τα συστήματα συστάσεων εξασφάλιζαν την ορατότητα του περιεχομένου. «Δεν είναι μόνο να υπάρχει το περιεχόμενο. Το ερώτημα είναι τι επιλέγει ο αλγόριθμος να προωθήσει. Πάντα επιλέγει ο αλγόριθμος».
Τελικά επιλέγουμε εμείς ή μια ιδιωτική εταιρεία επιλέγει για εμάς; Η κ. Μήτρου περιγράφει έναν φαύλο κύκλο: τα συστήματα δημιουργούν το προφίλ μας, μας εμφανίζουν συγκεκριμένο υλικό και εμείς αλληλεπιδρούμε μαζί του, ενισχύοντας την ίδια διαδικασία. «Μας εγκλωβίζουν σε ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο». Η φιλτραρισμένη πραγματικότητα ανατροφοδοτείται απ’ όσα βλέπουμε, εκπέμπουμε και λαμβάνουμε. Φαύλος κύκλος.
Φέρνει ένα προσωπικό παράδειγμα. Αφού έγραψε για το Ιράν, άρχισε να βλέπει διαφημίσεις με ρούχα για μουσουλμάνες. «Γιατί διάβασε τη λέξη Ιράν». Για εκείνη, η καταπολέμηση του εθιστικού σχεδιασμού απαιτεί πολλή δουλειά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ιδιαίτερα απέναντι στις πολύ μεγάλες πλατφόρμες.
Στο ζήτημα της απαγόρευσης πρόσβασης στα κοινωνικά δίκτυα για τους ανηλίκους, δηλώνει σύμφωνη και χρησιμοποιεί μια αναλογία: «Μπορεί ένας γονιός να θεωρεί ότι το παιδί του οδηγεί πάρα πολύ καλά. Μπορεί και να του εμπιστεύεται το αυτοκίνητο στα δεκαπέντε. Ορθά ο νομοθέτης δεν επιτρέπει στον δεκαπεντάχρονο ούτε να οδηγεί ούτε να πάρει δίπλωμα». Αντίστοιχα, χρειάζεται προστασία από την έκθεση σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που το παιδί δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί.
Της μεταφέρω την επιφυλακτικότητα εφήβων -με τους οποίους συνομίλησα- απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη. Αναγνωρίζει μια ανάλογη κόπωση από το παραγόμενο περιεχόμενο και στην 21χρονη κόρη της, που σπουδάζει Επικοινωνία, Μέσα και Πολιτισμό στο Πάντειο. Τα βίντεο που αρχικά έμοιαζαν χαριτωμένα μπορεί πλέον να ενοχλούν. «Κουράζουν πάρα πολύ και υπάρχει πιθανότητα να δούμε μια αντίδραση σε αυτό γιατί υπήρξε επίσης κορεσμός. Σε κάποιες ηλικίες ήδη υπάρχει κορεσμός».
Επιστρέφω τη συζήτηση στα fake profiles. Πώς επηρεάζουν τον δημόσιο διάλογο; «Δημιουργούν κλίμα», τονίζει και υπενθυμίζει τη διαβούλευση για τον νόμο περί ιθαγένειας του 2010, στη σύνταξη του οποίου είχε συμμετάσχει. Από περίπου 10.000 σχόλια, αναφέρει, τα 9.000 ήταν πανομοιότυπα και προέρχονταν, κατά την εκτίμησή της, από τη Χρυσή Αυγή. «Δημιουργούσαν όμως ένα κλίμα». Τότε η πρακτική ήταν εύκολα αναγνωρίσιμη, σήμερα όμως οι μέθοδοι είναι πιο εξελιγμένες. «Η μαζική παρουσία ψεύτικων λογαριασμών μπορεί να κατασκευάσει την εντύπωση ότι πολλοί άνθρωποι υποστηρίζουν μια άποψη ή θεωρούν ένα θέμα κρίσιμο».
Υπάρχει ο κίνδυνος της παρέμβασης στις εκλογές; Η ίδια επισημαίνει τη δυνατότητα των αρμόδιων αρχών να ζητούν στοιχεία από τις πλατφόρμες: αρχεία και καταγραφές δραστηριότητας, ώστε, μεταξύ άλλων, «να δουν αν αυτό αντιστοιχεί σε πραγματικό άνθρωπο».
«Αυτό παίχτηκε στη Ρουμανία με το TikTok και γι’ αυτό ακυρώθηκαν οι εκλογές», θυμίζει. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στην πλατφόρμα εντολή διατήρησης δεδομένων, ώστε να διασωθούν αποδεικτικά στοιχεία. «Μη σβήσουν τις συνδέσεις».
Τονίζει την ευθύνη των μεγάλων πλατφορμών να εντοπίζουν μαζικές κινήσεις που, σε συνδυασμό με το περιεχόμενο, μπορούν να επηρεάσουν μία εκλογική διαδικασία.
Υπάρχει ο κίνδυνος στην Ελλάδα ενόψει των εκλογών; Κι αν ναι, τι κάνουμε; «Εγώ θα ενεργοποιούσα και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ζούμε σε μία οικογένεια ευρωπαϊκή, την οποία πιστεύω ότι πρέπει να την υπερασπίσουμε. Οι πολιτικές πλειοψηφίες σε κάθε χώρα επηρεάζουν και τις υπόλοιπες. Πολύ λίγοι στον κόσμο ελέγχουν την υποδομή, την επικοινωνία, το περιεχόμενο. Και το κίνητρό τους δεν είναι η δημοκρατία».
Στη δημοσιογραφία, η πίεση της ταχύτητας συναντά την ευκολία της τεχνητής νοημοσύνης. Η κ. Μήτρου θέτει το ζήτημα της επισήμανσης του περιεχομένου που παράγεται με αυτά τα εργαλεία, χωρίς να αμφισβητεί τη χρησιμότητά τους. Όταν κατέθεσε πρόσφατα ένα επιστημονικό άρθρο, το περιοδικό τής ζήτησε να δηλώσει ποιο εργαλείο χρησιμοποίησε, ποια εκδοχή του και για ποιον σκοπό. «Τα αγγλικά δεν είναι η καλύτερη γλώσσα μου. Χρησιμοποίησα το ChatGPT 5 και το Claude για να ελέγξω την ορθότητα της σύνταξης ορισμένων διατυπώσεων. Δεν το θεωρώ προβληματικό».
Η ίδια εντοπίζει κίνδυνο τη στιγμή που η ευκολία συναντά ή θα συναντήσει τη βιασύνη: «Όταν πω στο μηχάνημα, δώσε μου μερικές ιδέες γι’ αυτό, λέω εντάξει, μετά εγώ θα τα δουλέψω. Βιάζομαι». Ο πειρασμός να εγκλωβιστεί κανείς στην αρχική ιδέα του μηχανήματος δεν αφορά μόνο τους άλλους. «Τον βλέπω και σε μένα και στους φοιτητές μου. Η σωστή χρήση θέλει να κατέχει κανείς καλά τον τομέα του και μετά να κατέχει καλά όσα ελαττώματα έχει το σύστημα». Και παρατηρεί: «Οι άνθρωποι θεωρούν μείζον ζήτημα την παραπληροφόρηση και μείζον ζήτημα τα προσωπικά δεδομένα, αλλά η ανησυχία δεν αλλάζει απαραίτητα τη συμπεριφορά τους: Ανησυχώ, ανησυχώ, αλλά συνεχίζω να κάνω ακριβώς αυτό που με ανησυχεί».
Όταν επιμένω στην ευθύνη του δημοσιογράφου, ξεκινά από «την ευθύνη του περιεχομένου που υπογράφει». Η δημοσιογραφία «είναι πυλώνας της δημοκρατίας, είναι watchdog και γι’ αυτό έχει μια μεγαλύτερη ευθύνη ελέγχου του περιεχομένου».
Η προειδοποίησή της αφορά και στην επιβίωση κάποιου στο επάγγελμα: «Είναι πεπερασμένη η παρουσία σου αν δεν κάνεις σωστά τη δουλειά σου, γιατί σε λίγο θα αντικατασταθείς τελείως».
Ξέρουμε ποιοι είναι οι πρωταγωνιστές της τεχνητής νοημοσύνης, ξέρουμε ποιοι είναι οι ιδιοκτήτες των social media. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αυτούς. «Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η ιστορία με τη Meta και τον Ζάκερμπεργκ», απαντά η Λίλιαν Μήτρου. Μετά το πρόστιμο της Αρχής Προστασίας Δεδομένων, «ο Ζάκερμπεργκ είπε: ή θα μου δώσεις συγκατάθεση ή θα πρέπει να πληρώνεις 10 ευρώ τον μήνα για να κάνεις χρήση χωρίς να έχεις διαφήμιση και χωρίς τα δεδομένα σου. Έχουμε συνηθίσει σε πάρα πολλές υπηρεσίες για τις οποίες δεν πληρώνουμε».
Και συνεχίζει: «Το είχαμε λογαριάσει κάποτε. Πληρώνω στο Spotify, πληρώνω στο Netflix, πληρώνω στο ChatGPT. Βγάλαμε ένα σεβαστό ποσό τον μήνα». Κι αυτό χωρίς τις συνδρομές σε μέσα ενημέρωσης. «Άρα ναι, ξέρω ότι με επηρεάζουν. Αυτό που βλέπω είναι αυτό που επιλέγει ο αλγόριθμος. Το ξέρω. Και ποια είναι η εναλλακτική μου»;
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
