Εδώ και μερικές μέρες, το Παρίσι φλέγεται. Διαδηλωτές συγκρούονται με την αστυνομία και οι κινητοποιήσεις για την εκπαίδευση και το κόστος ζωής συγκλονίζουν τη Γαλλία, προσελκύοντας τη διεθνή προσοχή.
Όμως ανάμεσα στις πραγματικές καταγραφές από τους δρόμους, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εξαπλώνεται ένα παράλληλο κύμα παραπληροφόρησης. Εντυπωσιακές εικόνες κατασκευασμένες με τεχνητή νοημοσύνη και παλιά βίντεο με καινούργιες λεζάντες κυκλοφορούν μαζί με τα ντοκουμέντα των επεισοδίων. Μέσα στο κλίμα της σύγχυσης, το κοινό καλείται να ξεχωρίσει τα πραγματικά γεγονότα σε μια ροή όπου η επικαιρότητα αναμειγνύεται με τη μυθοπλασία.
Ένας χρήστης βλέπει μια εντυπωσιακή σκηνή που προκαλεί άμεσες αντιδράσεις, την πιστεύει και την αναπαράγει. Ο επόμενος τη συναντά μέσω ενός λογαριασμού που εμπιστεύεται. Σε κάθε βήμα, η αρχική προέλευση απομακρύνεται και η επανάληψη ενισχύει την εντύπωση εγκυρότητας.
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η παρουσία του Ροζ Πάνθηρα, που για λίγα 24ωρα έγινε σύμβολο των διαμαρτυριών. Μία από τις εικόνες δείχνει έναν άνθρωπο ντυμένο με τη χαρακτηριστική στολή να τρέχει μπροστά από ένα αστυνομικό όχημα που εκτοξεύει νερό. Σε μια δεύτερη, ο ίδιος χαρακτήρας κάνει μια άσεμνη χειρονομία ανάμεσα σε σκυμμένους διαδηλωτές. Το χρώμα της στολής, η κίνηση και η αντίθεση με τους αστυνομικούς προσφέρουν μια σύνθεση που τραβά την προσοχή, προκαλεί αίσθηση και σίγουρα κάνει κάποιον να σταματήσει το σκρολάρισμα. Δεν προκαλεί έκπληξη λοιπόν που εικόνες αναπαράχθηκαν χιλιάδες φορές στο TikTok, το Instagram και το X.
Ωστόσο, όπως διαπίστωσε το ισπανικό Newtral, εντοπίζοντας ψηφιακά υδατογραφήματα, οι εικόνες αυτές έχουν δημιουργηθεί ή τροποποιηθεί με AI. Σε ρεπορτάζ της στις 18 Οκτωβρίου, η Libération αναζήτησε και τις φωτογραφίες που χρησιμοποιήθηκαν ως βάση για τις συνθετικές εικόνες. Η μία προέρχεται από διαδήλωση στην Αρμενία το 2015, η άλλη από κινητοποίηση στην Κένυα το 2025. Στη συνέχεια προστέθηκαν στοιχεία όπως νέα κτίρια ή ταμπέλες, που μετέφεραν τη σκηνή στο Παρίσι.
Σε άλλο βίντεο που αναπαράχθηκε σε εκατοντάδες αναρτήσεις στο X, σημαίες εμφανίζονται να κυματίζουν στην κορυφή του Πύργου του Άιφελ. «Η Γαλλία βρισκόταν σε πόλεμο και επέτρεψε να την καταλάβουν χωρίς μάχη», γράφει χαρακτηριστικά ένας λογαριασμός, παρουσιάζοντας τη σκηνή ως τεκμήριο «κατάληψης» του μνημείου. Ωστόσο, το βίντεο είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Μάλιστα η σημείωση αναγνωστών του Χ, που προστέθηκε στην ανάρτηση μετά από περίπου ένα 24ωρο, επισημαίνει μια ακόμη λεπτομέρεια: οι σημαίες στο βίντεο είναι της Ιορδανίας, με το χαρακτηριστικό λευκό αστέρι στο κόκκινο τρίγωνο.
Σε ένα τρίτο περιστατικό, έγινε viral η εικόνα ενός ηλικιωμένου ζευγαριού με εσώρουχα, περικυκλωμένου από μαυροντυμένους άνδρες. Οι αναρτήσεις που τη συνόδευαν υποστήριζαν ότι οι ηλικιωμένοι είχαν πέσει θύματα ληστείας και είχαν ξεγυμνωθεί από διαδηλωτές. Την εικόνα αναπαρήγαγε ακόμη και το γαλλικό αστυνομικό συνδικάτο SCSI, προσδίδοντάς της πρόσθετο κύρος.
Οι έλεγχοι των fact-checkers και των ψηφιακών υδατογραφημάτων πίσω από τις φωτογραφίες, ωστόσο, εντόπισαν παρέμβαση τεχνητής νοημοσύνης. Στην εικόνα που κυκλοφόρησε, έπειτα από μια πιο προσεκτική ματιά, εντοπίζονται μερικές ανατομικές ασυνέπειες, όπως συγχωνευμένα δάχτυλα και ένας άνδρας που μοιάζει να έχει δύο κεφάλια. Η καταγγελία για την σχετική επίθεση είχε προηγουμένως μεταδοθεί στο BFMTV με επίκληση αστυνομικής πηγής. Κατά τη δημοσίευση των ελέγχων, παρέμενε ανεπιβεβαίωτη από τις αρμόδιες αρχές.
Παράλληλα, λειτούργησε μια παλαιότερη μέθοδος παραπλάνησης: η αλλαγή λεζάντας σε παλιά ντοκουμέντα. Βίντεο με αστυνομικούς, καπνούς και φλεγόμενα αντικείμενα παρουσιάστηκε ως εικόνα από τις τωρινές ταραχές στο Παρίσι. Μια ανάρτηση το συνέδεσε με «φιλοπαλαιστίνιους τρομοκράτες», συγκεντρώνοντας εκατομμύρια προβολές. Το Reuters, ωστόσο, εντόπισε τη σκηνή στην Ανζέ και βρήκε το ίδιο υλικό αναρτημένο ήδη από τον Μάρτιο του 2023, την περίοδο των τότε διαδηλώσεων για τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση.
Πώς φτάνει όλο αυτό το υλικό παραπληροφόρησης σε τόσες οθόνες; Τις περισσότερες φορές, αρκεί η βιασύνη. Ένας χρήστης βλέπει μια εντυπωσιακή σκηνή που προκαλεί άμεσες αντιδράσεις, την πιστεύει και την αναπαράγει. Ο επόμενος τη συναντά μέσω ενός λογαριασμού που εμπιστεύεται. Σε κάθε βήμα, η αρχική προέλευση απομακρύνεται και η επανάληψη ενισχύει την εντύπωση εγκυρότητας.
Έπειτα υπάρχει το engagement farming: η συστηματική αναζήτηση προβολών, σχολίων και κοινοποιήσεων. Μια εικόνα που προκαλεί γέλιο ή οργή προσφέρει εύκολο υλικό σε λογαριασμούς που κυνηγούν επισκεψιμότητα.
Στις περιπτώσεις σκόπιμης παραπληροφόρησης, είτε για πολιτικούς είτε και γεωπολιτικούς σκοπούς, στόχος μπορεί να είναι η πολιτική επιρροή, η στοχοποίηση μιας ομάδας ή η όξυνση της σύγκρουσης. Η πρόθεση κάθε λογαριασμού χρειάζεται ξεχωριστή τεκμηρίωση, μέσα από την προέλευση του υλικού, το ιστορικό των αναρτήσεων και τον τρόπο διάδοσής του.
Για τον αναγνώστη, τρεις ερωτήσεις αποκτούν ιδιαίτερη αξία πριν από κάθε κοινοποίηση: ποιος δημοσίευσε πρώτος την εικόνα, πότε εμφανίστηκε και ποιος έχει επιβεβαιώσει όσα υποτίθεται ότι δείχνει; Οι απαντήσεις αυτές μπορούν να προσφέρουν μια πρώτη εικόνα επαλήθευσης της φωτογραφίας, και να εμποδίσουν μια φανταστική σκηνή από το να προστεθεί σε μια ήδη πραγματική κρίση.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
