Υπάρχει ένα όργανο στο ανθρώπινο σώμα που έχει μια σχεδόν παράξενη ιδιότητα: μπορεί να ‘ξαναχτίσει’ τον εαυτό του.
Το ήπαρ μπορεί να αναπλαστεί μετά την αφαίρεση σημαντικού τμήματός του. Όμως αυτή η ικανότητα έχει όρια. Όταν ένας ασθενής χρειάζεται εκτεταμένη χειρουργική αφαίρεση του ήπατος, για παράδειγμα εξαιτίας μεταστάσεων καρκίνου του παχέος εντέρου, το τμήμα που απομένει μπορεί να μην είναι αρκετό για να υποστηρίξει τον οργανισμό μέχρι να αναπτυχθεί ξανά.
Εκεί ακριβώς τοποθετείται ο Ηλίας Παπαθεοδώρου και η HepaRegeniX, μια γερμανική biotech εταιρεία κλινικού σταδίου.
Η εταιρεία προσπαθεί να μετατρέψει τον φυσικό μηχανισμό αναγέννησης του ήπατος σε θεραπευτική τεχνολογία. Το βασικό της φάρμακο, που αρχικά ονομαζόταν HRX-215 και πλέον ονομάζεται darizmetinib, είναι ένα από του στόματος μικρό μόριο που στοχεύει το ένζυμο MKK4, έναν ρυθμιστή της αναγέννησης των ηπατικών κυττάρων.
Η ιδέα έχει ιδιαίτερη σημασία στη χειρουργική του ήπατος.
Σε ορισμένους ασθενείς με καρκίνο, η αφαίρεση των όγκων μπορεί να αποτελεί δυνητικά θεραπευτική επιλογή. Όμως όσο μεγαλύτερο τμήμα του ήπατος πρέπει να αφαιρεθεί, τόσο αυξάνεται η λειτουργική απαίτηση από το υπόλοιπο όργανο.
Η HepaRegeniX επιχειρεί να παρέμβει ακριβώς σε αυτό το σημείο, να επιταχύνει και να ενισχύσει την αναγέννηση του ήπατος μετά την επέμβαση.
«Η υπόθεση είναι απλή στη διατύπωση, αλλά δύσκολη στην απόδειξη. Αν μπορέσεις να ‘ξεκλειδώσεις’ έναν φυσικό μηχανισμό αναγέννησης, ίσως μπορέσεις να κάνεις εφικτές χειρουργικές επεμβάσεις που σήμερα περιορίζονται από την ποσότητα λειτουργικού ήπατος που θα απομείνει», λέει ο Παπαθεοδώρου στο WIRED Greece.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι το φάρμακο έχει ήδη αποδείξει αυτή την ικανότητα, καθώς βρίσκεται ακόμη σε κλινική ανάπτυξη.
Η HepaRegeniX έχει ήδη περάσει από τα πρώτα στάδια δοκιμών σε ανθρώπους.
Τον περασμένο Φεβρουάριο ανακοίνωσε την ολοκλήρωση ενός σκέλους Φάσης Ib σε 5 ασθενείς που είχαν υποβληθεί σε μικρή εκτομή ήπατος λόγω μεταστάσεων καρκίνου του παχέος εντέρου. Η εταιρεία ανέφερε ότι η ανεξάρτητη επιτροπή παρακολούθησης ασφάλειας συνέστησε τη συνέχιση της μελέτης.
Το επόμενο βήμα ήταν σημαντικότερο, να δοκιμαστεί σε ασθενείς που χρειάζονται πολύ μεγαλύτερη εκτομή του ήπατος.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο η εταιρεία ανακοίνωσε ότι ο πρώτος ασθενής στο δεύτερο πιλοτικό σκέλος της Φάσης Ib ολοκλήρωσε τη θεραπεία 28 ημερών με darizmetinib μετά από μεγάλη ηπατική εκτομή. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της εταιρείας, μέχρι τότε δεν είχαν αναφερθεί σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες που να σχετίζονται με τη θεραπεία. Το συγκεκριμένο σκέλος αναμένεται να συμπεριλάβει 10 ασθενείς και να ολοκληρωθεί στο τέταρτο τρίμηνο του 2026.
Το επόμενο ορόσημο είναι μια τυχαιοποιημένη μελέτη Φάσης IIa.
Και εδώ βρίσκεται η πραγματική δοκιμασία.
Τα πρώιμα δεδομένα ασφάλειας μπορούν να δείχνουν ότι ένα φάρμακο είναι ανεκτό. Δεν αποδεικνύουν όμως από μόνα τους ότι βελτιώνει ουσιαστικά την έκβαση των ασθενών.
Το MKK4 (Mitogen-activated protein kinase kinase 4) είναι ένα πρωτεϊνικό μόριο (συγκεκριμένα μια κινάση διπλής εξειδίκευσης) που παίζει καθοριστικό ρόλο στη μεταγωγή σημάτων μέσα στα κυτταρικά μονοπάτια.
Λειτουργεί ως «μοριακός διακόπτης» που ενεργοποιείται σε καταστάσεις κυτταρικού στρες ή φλεγμονής, ενώ ρυθμίζει τη ροή πληροφοριών που καθορίζουν εάν ένα κύτταρο θα επιβιώσει, θα πολλαπλασιαστεί ή θα οδηγηθεί σε απόπτωση (προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο).
Η ομάδα του Ηλία Παπαθεοδώρου το 2013 ανακάλυψε πως το MKK4 είναι ένας στόχος που όταν ανασταλεί επιτρέπει στο ήπαρ να αναγεννηθεί καλύτερα και έκανε τη σχετική δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Cell
Το 2024 οι ίδιοι ερευνητές περιέγραψαν σε δημοσίευση πάλι στο Cell τον τρόπο να μετατρέψουν αυτή τη βιολογική ανακάλυψη σε φάρμακο — στο HRX215/darizmetinib — και να ενισχύσουν την ηπατική αναγέννηση σε προκλινικά μοντέλα, με αρχικά θετικά δεδομένα ασφάλειας στον άνθρωπο.
Ο Παπαθεοδώρου είχε ήδη αναλάβει τη θέση του CEO, όταν η εταιρεία εξασφάλισε χρηματοδότηση ύψους €15 εκατ. για την κλινική ανάπτυξη του μορίου HRX-215. Έναν χρόνο αργότερα, η εταιρεία ανακοίνωσε ότι η συνολική χρηματοδότηση του συγκεκριμένου γύρου είχε φτάσει τα €21,5 εκατ., με τη συμμετοχή και της Wellington Partners. Τα κεφάλαια προορίζονταν για την ολοκλήρωση της Φάσης Ib και την προώθηση της Φάσης IIa.
Αυτό είναι ένα κρίσιμο κομμάτι της δουλειάς ενός CEO σε μια biotech, καθώς η επιστημονική ιδέα είναι μόνο η αρχή. Χρειάζονται κεφάλαια, κλινικές μελέτες, ρυθμιστικές εγκρίσεις, συνεργασίες και τελικά δεδομένα που να μπορούν να πείσουν γιατρούς, επενδυτές και ρυθμιστικές αρχές.
Ωστόσο, η HepaRegeniX δεν βλέπει το darizmetinib μόνο ως φάρμακο για ασθενείς που υποβάλλονται σε ηπατεκτομή, αλλά εξετάζει πιθανές εφαρμογές στη μεταμόσχευση ήπατος, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου χρησιμοποιούνται μικρότερα μοσχεύματα από ζώντες δότες.
«Η λογική είναι ότι ένα φάρμακο που ενισχύει την αναγέννηση θα μπορούσε θεωρητικά να βοηθήσει ένα μικρότερο μόσχευμα να αναπτυχθεί και να ανταποκριθεί στις ανάγκες του λήπτη», σημειώνει ο Παπαθεοδώρου, αναφέροντας επίσης πιθανές εφαρμογές και σε σοβαρή ηπατίτιδα εξαιτίας του αλκοόλ.
Τον περασμένο Αύγουστο ήρθε ένα ακόμη σημαντικό ρυθμιστικό βήμα. Ο FDA χαρακτήρισε το darizmetinib «ορφανό φάρμακο» για την πρόληψη της ηπατικής ανεπάρκειας μετά από ηπατεκτομή. Ο χαρακτηρισμός αναγνωρίζει μια θεραπευτική περιοχή με σημαντική ανεκπλήρωτη φαρμακευτική ανάγκη, αλλά δεν ισοδυναμεί με έγκριση του φαρμάκου, ούτε αποδεικνύει την αποτελεσματικότητά του.
Για τον Ηλία Παπαθεοδώρου και την ομάδα του, η πιο ενδιαφέρουσα φάση τώρα δεν είναι η χρηματοδότηση, ούτε η υπόσχεση της τεχνολογίας.
Είναι τα δεδομένα.
Το darizmetinib έχει φτάσει σε κλινικό στάδιο και η εταιρεία προχωρά από τις πρώτες δοκιμές ασφάλειας σε μελέτες, στις οποίες θα πρέπει να φανεί αν η βιολογική ιδέα μεταφράζεται σε πραγματικό όφελος για τους ασθενείς.
Αν αυτό συμβεί, η σημασία θα είναι μεγαλύτερη από ένα ακόμη νέο φάρμακο. Θα σημαίνει ότι ένας μηχανισμός που μέχρι πρόσφατα αποτελούσε αντικείμενο βασικής βιολογικής έρευνας μπορεί να μετατραπεί σε ‘εργαλείο’ που βοηθά ένα ανθρώπινο όργανο να ανακάμψει μετά από μια εξαιρετικά απαιτητική επέμβαση.
Αν δεν συμβεί, θα υπενθυμίσει για μια ακόμη φορά τη σκληρή πραγματικότητα της βιοτεχνολογίας, ότι ανάμεσα σε ένα εντυπωσιακό εργαστηριακό εύρημα και σε μια θεραπεία που αλλάζει την ιατρική μεσολαβούν χρόνια δοκιμών και δεδομένων.
Προς το παρόν, ο Παπαθεοδώρου στέκεται ακριβώς σε αυτή τη ζώνη μετάβασης, εκεί όπου η επιστήμη πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να γίνει φάρμακο.
Και το ήπαρ είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον όργανο για να δοκιμαστεί αυτή η ιδέα, γιατί, σε αντίθεση με πολλά άλλα όργανα, έχει ήδη αποδείξει ότι ξέρει να ‘ξαναχτίζεται’.
«Το ερώτημα είναι αν η επιστήμη μπορεί να του μάθει να το κάνει γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα, κυρίως όταν ο ασθενής το χρειάζεται απεγνωσμένα», καταλήγει ο Έλληνας επιστήμονας.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
