Ο σχεδιασμός φαρμάκων με τη βοήθεια υπολογιστή δεν είναι καινούργιος. Όπως θύμισε η Δρ. Ζωή Κούρνια, Διευθύντρια Ερευνών στο Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ), ο λεγόμενος ορθολογικός σχεδιασμός φαρμάκων μετρά ήδη δεκαετίες. Καινούργιος είναι ο όγκος των βιολογικών δεδομένων των τελευταίων χρόνων, και το ότι μεγάλο μέρος τους είναι πλέον ανοιχτό.
Η Κούρνια μίλησε στο πάνελ για την ιατρική και τη βιοτεχνολογία του TECH4GOOD, της εκδήλωσης του WIRED Greece σε συνεργασία με τη Socialinnov, που έγινε στις 6 Οκτωβρίου στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. Δίπλα της ήταν ο Νεκτάριος Ταβερναράκης, Καθηγητής Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και Διευθυντής Ερευνών στο ΙΜΒΒ του ΙΤΕ.
Η τεχνητή νοημοσύνη, οι υπερυπολογιστές και οι κλασικές μέθοδοι της φυσικής και της χημείας επιταχύνουν, κατά την Κούρνια, όλα τα πρώιμα στάδια: τον εντοπισμό θεραπευτικού στόχου, την εύρεση νέου βιοενεργού μορίου, την πρόβλεψη για το αν θα είναι τοξικό ή αν μπορεί να ληφθεί από το στόμα. Στην Ελλάδα, την υπολογιστική ισχύ θα δώσει ο Δαίδαλος, ο εθνικός υπερυπολογιστής που εγκαθίσταται στο Λαύριο και είναι ο πυρήνας του ελληνικού AI Factory, του Pharos.
«Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας δώσει καινούργιες ιδέες», είπε η Κούρνια. «Αλλά χωρίς την εργαστηριακή πράξη και τα πειράματα που συνοδεύουν αυτές τις προβλέψεις, δεν μπορεί να προχωρήσει κάτι».
Γι’ αυτό δεν συμμερίζεται την αισιοδοξία του Demis Hassabis. Ο CEO της Google DeepMind και νομπελίστας Χημείας είχε πει στο 60 Minutes τον Απρίλιο του 2025 ότι το τέλος όλων των ασθενειών με τη βοήθεια του AI είναι εφικτό, ίσως μέσα στην επόμενη δεκαετία. «Αυτό δυστυχώς δεν πρόκειται να συμβεί», απάντησε η Κούρνια. Κανένας αλγόριθμος, εξήγησε, δεν μπορεί σήμερα να προβλέψει πώς θα αντιδράσει ένας οργανισμός σε ένα νέο μόριο.
Αυτό που υπάρχει ήδη είναι η ιατρική ακριβείας. Η ομάδα της δουλεύει σε υποτύπους καρκίνου του μαστού που οφείλονται σε μία συγκεκριμένη μετάλλαξη, ψάχνοντας μόρια που στοχεύουν μόνο αυτούς, χωρίς τη χημειοθεραπεία που σκοτώνει ανεξέλεγκτα όλα τα κύτταρα. «Ο καρκίνος δεν είναι μία ασθένεια», είπε η Κούρνια. «Είναι 200 ασθένειες στον μαστό.»
Το μεγαλύτερο εμπόδιο από την οθόνη στο εργαστήριο, κατά την ίδια, είναι τα δεδομένα: πρέπει να είναι καθαρά, με σωστές επισημάνσεις, χωρίς μεροληψίες και να είναι, επίσης, αρκετά. Ακόμα κι έτσι, κάθε πρόβλεψη περνά από έναν κύκλο: πείραμα, βελτίωση του μοντέλου, ξανά από την αρχή. Ένα μόριο μπορεί να απενεργοποιεί την πρωτεΐνη-στόχο στον δοκιμαστικό σωλήνα και να καταστρέφει το ήπαρ ενός ποντικιού. Στο ΙΙΒΕΑΑ, περιέγραψε, η προκλινική πλατφόρμα βάζει στο ίδιο τραπέζι γονιδιωματική, υπολογιστική βιολογία και χημεία, βιοχημικούς και γενετιστές που φτιάχνουν γενετικά τροποποιημένα ποντίκια.
Με ανάλογη επιφύλαξη μίλησε ο Ταβερναράκης, που ηγείται του Εργαστηρίου Νευρογενετικής και Γήρανσης του ΙΜΒΒ, για την επιβράδυνση της γήρανσης. Σε δροσόφιλες, ποντίκια και νηματώδεις, τα συνηθισμένα πειραματόζωα, η διάρκεια ζωής μπορεί ήδη να πενταπλασιαστεί ή να δεκαπλασιαστεί με συγκεκριμένες παρεμβάσεις. «Αυτό είναι ήδη εφικτό, δεν είναι επιστημονική φαντασία», είπε.
Στον άνθρωπο, το βασικό εμπόδιο δεν είναι κατά τον ίδιο η πολυπλοκότητα του οργανισμού, αλλά ότι δεν έχουμε καταλάβει ακόμα πλήρως τους μηχανισμούς. «Μπορούμε να επηρεάσουμε τη γήρανση σε οργανισμούς στο εργαστήριο, αλλά δεν ξέρουμε τι παρενέργειες θα έχει αυτό αν το κάνουμε στον άνθρωπο.» Το αν θα ζήσουμε 200 χρόνια, πρόσθεσε, δεν είναι μόνο επιστημονικό ζήτημα αλλά και κοινωνικό.
Το πρακτικό κέρδος, προς το παρόν, είναι να ζούμε καλύτερα, όχι περισσότερο. Η έρευνα στη γήρανση έχει φωτίσει νόσους όπως το Alzheimer, και ήδη δοκιμάζονται φάρμακα που ίσως αναβάλλουν την εμφάνισή τους. Μια ανάλυση DNA μπορεί από μικρή ηλικία να δείξει κληρονομική προδιάθεση, ιδίως για μεταβολικά νοσήματα όπως ο διαβήτης τύπου 2.
Η αλληλούχιση του πρώτου ανθρώπινου γονιδιώματος κόστισε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια και χρειάστηκε πάνω από μια δεκαετία. Σήμερα, είπε ο Ταβερναράκης, κοστίζει κάτω από 500 ευρώ και γίνεται σε λιγότερο από μια μέρα. Σε λίγα χρόνια, εκτιμά, θα κοστίζει λιγότερο από μια γενική αίματος.
Το ίδιο σκεπτικό εφαρμόζει και στις γονιδιακές θεραπείες. Με το CRISPR-Cas υπάρχει πλέον θεραπεία για τη μεσογειακή αναιμία που διορθώνει τη βλάβη στο ίδιο το γονίδιο. Το Casgevy, η θεραπεία της Vertex που ενέκρινε ο FDA τον Ιανουάριο του 2024, έχει τιμή καταλόγου 2,2 εκατομμύρια δολάρια στις ΗΠΑ. Ο Ταβερναράκης περιμένει ότι το κόστος θα πέσει: η τεχνική εφαρμόζεται εύκολα στο εργαστήριο, και ακριβή την κάνει η έρευνα που χρειάστηκε για να εφαρμοστεί με ασφάλεια στον άνθρωπο.
Η Κούρνια μίλησε για τα γενόσημα, που φτάνουν στην αγορά όταν λήγει η πατέντα, και το κοινωνικό κράτος. Στην Ελλάδα, είπε, έχουμε πρόσβαση σε κάποιες πολύ ακριβές θεραπείες, κάτι που δεν ισχύει σε όλες τις χώρες εκτός Ευρώπης.
Για την πρόληψη, πάντως, η ίδια είχε μια πρόταση που δεν χρειάζεται υπερυπολογιστή. Η μεσογειακή διατροφή, ο ύπνος και η άσκηση, είπε, είναι από τα πιο σημαντικά που έχουμε για να προλάβουμε κάποιες ασθένειες, «όταν βέβαια δεν είναι κληρονομικές».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
