Οι περισσότερες αναμνήσεις από τα πρώτα χρόνια της ζωής μου είναι θραύσματα χωρίς ημερομηνία, εικόνες που δεν ξέρω σε ποια χρονιά να κρεμάσω. Το Μουντιάλ του 1986 είναι ένας από τους πρώτους φάρους που έχουν καθαρό περίγραμμα. Θυμάμαι όλη την οικογένειά μου μαζεμένη μπροστά στην τηλεόραση, τα ανέμελα καλοκαιρινά βράδια που η μπάλα ερχόταν από το Μεξικό και κρατούσε το σπίτι ξύπνιο ως αργά, και όλους κυριολεκτικά τρελαμένους με έναν κοντό, γεροδεμένο Αργεντινό με μαλλί που θύμιζε την περμανάντ της μάνας μου.
Η αλήθεια είναι ότι δεν έμοιαζε με ποδοσφαιριστή. Έμοιαζε περισσότερο με κάποιον χαρακτήρα από το Scarface. Το νούμερο 10 στην πλάτη όμως και η μπάλα που έμοιαζε ραμμένη στο αριστερό του πόδι δεν άφηναν καμία αμφιβολία. Κι εγώ, μαγεμένος όσο δεν με είχε μαγέψει κανένα καρτούν ή μουσικό βιντεοκλίπ μέχρι τα επτά μου χρόνια, είχα μια αίσθηση που δεν είχα λέξεις να εξηγήσω τότε. Αυτό που έβλεπα στην οθόνη δεν ήταν απλώς ποδόσφαιρο. Ήταν κάτι πιο κοντά στα κόλπα ενός ταχυδακτυλουργού, εκεί όπου ξέρεις ότι κάτι σε ξεγελά και δεν σε νοιάζει καθόλου.
Μέσα σε 4 λεπτά, ο ίδιος παίκτης έδειξε στον κόσμο την πιο αθέμιτη και την πιο τέλεια εκδοχή του ποδοσφαίρου. Τον απατεώνα και τον καλλιτέχνη. Και ο μύθος δεν γεννήθηκε ούτε από τον έναν ούτε από τον άλλον, αλλά από τη συνύπαρξή τους.
Από εκείνο το καλοκαίρι υποστηρίζω την Αργεντινή με πάθος, λες και αγωνίζεται η Ελλάδα. Σε κάθε Μουντιάλ που ακολούθησε, όποιος κι αν ήταν ο αντίπαλος, εγώ ήμουν μαζί της. Ναι, ακόμα και το 1994, όταν έβαλε 4 γκολ στην Εθνική μας, στην πρώτη συμμετοχή της Ελλάδας σε Μουντιάλ, τότε που ο Ντιέγκο σκόραρε και έτρεξε να ουρλιάξει μέσα στον φακό της κάμερας. Τα μάτια του εκείνη τη στιγμή, γουρλωμένα και σχεδόν παράφορα, θύμιζαν το βλέμμα στον «Κρόνο που καταβροχθίζει τον γιο του», τον πίνακα που ο Φρανσίσκο Γκόγια ζωγράφισε ανάμεσα στο 1819 και το 1823 πάνω στους τοίχους του σπιτιού του, ένα από τα πιο σκοτεινά έργα της ευρωπαϊκής τέχνης. Λίγες μέρες αργότερα ο Ντιέγκο αποβλήθηκε από τη διοργάνωση μετά από θετικό τεστ ντόπινγκ, σαν να τον είχε καταπιεί κι εκείνον κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο.
Ας γυρίσουμε όμως στο θρυλικό Μουντιάλ του 1986, το πρώτο που παρακολούθησα ως θεατής και εκείνο που ο Ντιέγκο έκανε δικό του, μόνος του ή σχεδόν μόνος του, αφού κατά γενική ομολογία των ‘πιστών’ του υπήρξε και θεϊκή παρέμβαση. Εκείνη η παρέμβαση έχει ώρα και τόπο. Το αριστερό χέρι του Ντιέγκο Αρμάντο Μαραντόνα, στο 51ο λεπτό του προημιτελικού με την Αγγλία, στο Αζτέκα της Πόλης του Μεξικού. Μεσημέρι για τους 114.580 θεατές στις κερκίδες, βράδυ Κυριακής για όσους βλέπαμε από την Ελλάδα. Μια γροθιά που έστειλε την μπάλα πάνω από τον Πίτερ Σίλτον και μέσα στα δίχτυα, και που ο ίδιος ο Μαραντόνα θα βάφτιζε μετά τον αγώνα «χέρι του Θεού».
Λίγο αργότερα ήρθε αυτό που κανείς δεν έχει καταφέρει να εξηγήσει πλήρως. Ο ίδιος άνθρωπος πήρε την μπάλα στη δική του πλευρά του γηπέδου, λίγο πίσω από τη σέντρα, πέρασε τον έναν Άγγλο μετά τον άλλο, άφησε πίσω του και τον Σίλτον και σκόραρε αυτό που πολλοί θεωρούν ακόμα και σήμερα το ομορφότερο γκολ στην ιστορία του ποδοσφαίρου, το Γκολ του Αιώνα. Ο προπονητής της Αγγλίας, Μπόμπι Ρόμπσον, το συνόψισε καλύτερα από τον καθένα, λέγοντας ότι το πρώτο γκολ ήταν ντροπή και το δεύτερο θαύμα.
Μέσα σε 4 λεπτά, ο ίδιος παίκτης έδειξε στον κόσμο την πιο αθέμιτη και την πιο τέλεια εκδοχή του ποδοσφαίρου. Τον απατεώνα και τον καλλιτέχνη. Και ο μύθος δεν γεννήθηκε ούτε από τον έναν ούτε από τον άλλον, αλλά από τη συνύπαρξή τους. Γιατί για τους Αργεντινούς, 4 χρόνια μετά τον πόλεμο των Φώκλαντ, εκείνο το χέρι δεν ήταν φάουλ. Ήταν ξεκαθάρισμα λογαριασμών. Όταν ο Μαραντόνα είπε μετά τον αγώνα ότι το γκολ μπήκε «λίγο με το κεφάλι του Μαραντόνα και λίγο με το χέρι του Θεού», δεν ομολογούσε μια παράβαση. Έγραφε έναν μύθο που λέγεται ακόμα.
Το καλοκαίρι που μας πέρασε, 40 χρόνια αργότερα, κάθισα να δω το μεγαλύτερο Μουντιάλ σε συμμετοχή, με 48 ομάδες και 104 αγώνες, που κατά μία όμορφη σύμπτωση άνοιξε στο ίδιο θρυλικό Αζτέκα. Οι διαιτητές πλέον έκοβαν βόλτες πάνω στο χορτάρι με κάμερα δίπλα στο αυτί, τα οφσάιντ σημαίνονταν σχεδόν πριν προλάβει να τελειώσει η φάση, και στις επαναλήψεις έτρεχαν ψηφιακά ομοιώματα παικτών σκαναρισμένων τρισδιάστατα ένας προς έναν. Και κάπου ανάμεσα σε δύο ελέγχους VAR, μου ήρθε μια σκέψη που δεν έλεγε να φύγει. Αναρωτήθηκα τι θα είχε γίνει αν όλα αυτά υπήρχαν το 1986. Δεν πρόκειται για ένα απλό αθλητικό «τι θα γινόταν αν». Είναι ένα ερώτημα για το τι ζητάμε τελικά από τη δικαιοσύνη, και για το αν η απόλυτη ακρίβεια θα μας στερούσε τους θρύλους και τις ανεπανάληπτες στιγμές που έχουμε λατρέψει.
Το χέρι του Μαραντόνα σαφώς και δεν αποτελεί μοναδική περίπτωση. Σε σχεδόν έναν αιώνα Μουντιάλ, το ποδόσφαιρο έχει μαζέψει στο κορυφαίο επίπεδο μια ολόκληρη συλλογή από φαντάσματα, και όποιος έχει μεγαλώσει στις κερκίδες ξέρει ότι κάθε Δευτέρα γεννιέται και ένα καινούργιο. Το 1966 στο Γουέμπλεϊ, το σουτ του Τζεφ Χερστ χτύπησε στο δοκάρι και έσκασε πάνω στη γραμμή, ο επόπτης έδωσε γκολ και η Αγγλία πήρε τον μοναδικό τίτλο της ιστορίας της, παρότι μηχανικοί της Οξφόρδης υπολόγισαν το 1995 ότι η μπάλα δεν πέρασε ολόκληρη τη γραμμή για περίπου 6 εκατοστά.
Το 1982, στον ημιτελικό της Σεβίλλης, ο τερματοφύλακας της Δυτικής Γερμανίας Χάραλντ Σούμαχερ ισοπέδωσε τον Γάλλο Πατρίκ Μπατιστόν, που βγήκε αναίσθητος με φορείο, χωρίς να δοθεί ούτε φάουλ. Το 2002 η Νότια Κορέα έφτασε στα ημιτελικά με αποφάσεις που Ιταλοί και Ισπανοί ακόμα δεν έχουν χωνέψει, και το 2009 το χέρι του Τιερί Ανρί έστειλε τη Γαλλία στο Μουντιάλ και την Ιρλανδία σπίτι της, με τη FIFA να δίνει αργότερα στους Ιρλανδούς 5 εκατομμύρια ευρώ για να κλείσει το θέμα.
Το 2010 στο Μπλουμφοντέιν η ιστορία έκανε τον κύκλο της, αυτή τη φορά εις βάρος της Αγγλίας. Στη φάση των 16 με τη Γερμανία και με τους Γερμανούς μπροστά 2-1, το σουτ του Φρανκ Λάμπαρντ έσκασε περίπου 30 εκατοστά μέσα από τη γραμμή και κανείς από τους διαιτητές δεν το είδε, με την Αγγλία να χάνει τελικά 4-1. Η ντροπή ήταν τόσο μεγάλη που ο πρόεδρος της FIFA, Σεπ Μπλάτερ, χρόνια πολέμιος της τεχνολογίας, άλλαξε στάση, και το 2012 ήρθε η τεχνολογία γραμμής εστίας.
Εκεί κρύβεται και η ουσία του πράγματος. Κανένας κανονισμός δεν άλλαξε επειδή κάποιος σκέφτηκε ψύχραιμα ότι υπάρχει καλύτερος τρόπος. Άλλαξαν επειδή η ντροπή είχε γίνει πλέον πολύ μεγάλη για να κρυφτεί. Άλλωστε, όπως οι περισσότεροι φίλοι του βασιλιά των σπορ θα ομολογήσουν φωναχτά ή σιωπηλά (ανάλογα με το αν η ομάδα τους ευνοείται ή αδικείται), το ποδόσφαιρο δεν γράφει τους κανονισμούς του με τη λογική αλλά με τις πληγές του.
Το VAR είναι η κορύφωση αυτής της λογικής. Όταν η IFAB (International Football Association Board), ο οργανισμός που ορίζει τους κανονισμούς του ποδοσφαίρου, το ενέκρινε για το Μουντιάλ της Ρωσίας τον Μάρτιο του 2018, τα πρακτορεία ανέφεραν σχεδόν αντανακλαστικά ως παράδειγμα το Χέρι του Θεού, και ο Τζιάνι Ινφαντίνο επέμενε ότι δεν γίνεται ο οποιοσδήποτε με ένα smartphone να ξέρει για μια φάση περισσότερα από τον διαιτητή. Από τότε η εξέλιξη ήταν ταχύτατη. Στο Κατάρ το 2022 ήρθε το ημιαυτόματο οφσάιντ, με 12 κάμερες να παρακολουθούν 29 σημεία στο σώμα κάθε παίκτη και έναν αισθητήρα μέσα στην μπάλα. Φέτος στη Βόρεια Αμερική κάθε παίκτης σκαναρίστηκε τρισδιάστατα, τα ξεκάθαρα οφσάιντ πήγαιναν κατευθείαν στους βοηθούς διαιτητές και οι διαιτητές φόρεσαν κάμερες σώματος και στους 104 αγώνες.
Αν στέλναμε λοιπόν, έστω υποθετικά, το 51ο λεπτό του αγώνα Αργεντινής εναντίον Αγγλίας του 1986 σε ένα σημερινό δωμάτιο VAR, η απάντηση θα ερχόταν σε λίγα λεπτά. Κάθε γκολ ελέγχεται αυτόματα και οι σημερινοί κανονισμοί ακυρώνουν γκολ με το χέρι ακόμα και όταν η επαφή είναι τυχαία. Το γκολ θα ακυρωνόταν και ο Μαραντόνα θα έβλεπε κίτρινη κάρτα, λίγο πριν σκοράρει το Γκολ του Αιώνα περνώντας τη μισή ομάδα της Αγγλίας για το 1-0. Ο Γκάρι Λίνεκερ θα ισοφάριζε στο τελευταίο δεκάλεπτο και ο προημιτελικός θα πήγαινε στην παράταση. Με τον ίδιο τρόπο, ο τελικός του 1966 θα έμενε στο 2-2, το Μπλουμφοντέιν θα έβλεπε ισοφάριση και η Ιρλανδία θα διεκδικούσε την πρόκριση με ίσους όρους. Καμία από αυτές τις φάσεις δεν θα επιβίωνε σήμερα.
Κι αν ανοίξουμε τον φακό πέρα από τα Μουντιάλ, ο λογαριασμός γίνεται χαώδης. Όποιος μεγάλωσε με ελληνικό ποδόσφαιρο στα 90s και τα 2000s θυμάται ότι κάθε Δευτέρα είχε το ίδιο ‘soundtrack,’ τη λέξη «πέναλτι». Ήταν τα χρόνια που ο Ολυμπιακός του Σωκράτη Κόκκαλη κατέκτησε 12 πρωταθλήματα σε 13 χρόνια, τα 7 από αυτά συνεχόμενα, και κάθε ομάδα κρατούσε τη δική της λίστα με αδικίες. Τα καφενεία και οι τηλεοπτικές αθλητικές εκπομπές της εποχής θύμιζαν περισσότερο λαϊκά δικαστήρια παρά οτιδήποτε άλλο. Πρόσθεσε τα κύπελλα, τις ευρωπαϊκές βραδιές, τις εθνικές ομάδες και κάθε πρωτάθλημα του πλανήτη, και μιλάμε για εκατομμύρια αποφάσεις ανά την υφήλιο που με VAR θα είχαν πάρει άλλη τροπή. Τίτλοι θα είχαν αλλάξει χέρια, προπονητές θα είχαν κρατήσει τις δουλειές τους, και ιστορίες που σήμερα διηγούμαστε με σιγουριά δεν θα είχαν συμβεί ποτέ. Το ερώτημα είναι τι θα κερδίζαμε, και τι θα χάναμε.
Τεχνικά, η ετυμηγορία είναι αδιαπραγμάτευτη. Ακόμα κι αν ο καλύτερος δεν κερδίζει πάντα, αφού η τύχη θα έχει πάντα τον δικό της ρόλο στο ποδόσφαιρο, όποιος κερδίζει οφείλει να κερδίζει δίκαια. Όμως για κάποιους από εμάς, τους ρομαντικούς που μεγαλώσαμε με το 10 της Αργεντινής στην πλάτη μας, εκείνο το μεσημέρι στο Αζτέκα δεν σηκώθηκε το χέρι ενός ποδοσφαιριστή. Σηκώθηκε το χέρι του Θεού. Και ο Θεός δεν πιάνεται σε κάμερες. Δεν σκανάρεται τρισδιάστατα, δεν έχει 29 σημεία στο σώμα του, δεν τον εντοπίζει καμία γραμμή οφσάιντ. Οι κάμερες μπορούν να καταγράψουν μια γροθιά πάνω σε μια μπάλα. Δεν μπορούν όμως να καταγράψουν όλα όσα κουβαλούσε εκείνη η γροθιά. Τον καημό ενός ολόκληρου λαού που μετρούσε ακόμα τις πληγές και τους νεκρούς ενός πολέμου στο κατώφλι του, πολύ μακριά από την αποικιοκρατική Βρετανία, και που βρήκε τη ρεβάνς του εκεί που δεν την περίμενε κανείς. Σε ένα γήπεδο ποδοσφαίρου. Και ένα παιδί μπροστά σε μια τηλεόραση στην άλλη άκρη του κόσμου, που εκείνο το καλοκαίρι διάλεξε, χωρίς να το καταλάβει, τι θα αγαπά για πάντα.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
