Μέσα σε τέσσερις μέρες, ουκρανικά drones έθεσαν εκτός λειτουργίας τρία data centers της Yandex, της εταιρείας που συχνά αποκαλείται «ρωσικό Google». Στις 8 Οκτωβρίου χτυπήθηκε η εγκατάσταση στο Σάσοβο, στις 9 μία στην περιοχή της Καλούγκα και στις 11 το κέντρο στο Βλαντιμίρ, περίπου 180 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόσχας. Στο Σάσοβο βρίσκονταν δύο από τους τρεις υπερυπολογιστές που χρησιμοποιεί η Yandex για το μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης της.
Η ζημιά φάνηκε αμέσως. Μετά το Βλαντιμίρ, δεκάδες υπηρεσίες του Yandex Cloud παρουσίασαν διαταραχές, από τον φωνητικό βοηθό Alice ως το Yandex Music. Το Yandex Go, η εφαρμογή για ταξί και παραδόσεις, είχε προβλήματα ακόμη και στην Αρμενία, τη Λευκορωσία, το Καζακστάν, το Κιργιστάν και το Ουζμπεκιστάν.
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι επιβεβαίωσε την επίθεση και μίλησε για απάντηση «κατοπτρική» στις ρωσικές επιθέσεις κατά ουκρανικών data centers. Η ουκρανική εταιρεία Fire Point έγραψε ότι τα δικά της drones μεγάλου βεληνεκούς FP-1 χτύπησαν το Βλαντιμίρ.
Την ίδια μέρα, ένα γράφημα άρχισε να κυκλοφορεί στα social media. Προερχόταν από το Cloudflare Radar, ένα δημόσιο εργαλείο της Cloudflare για την κίνηση στο διαδίκτυο, και έδειχνε τα αυτοματοποιημένα αιτήματα από το δίκτυο της Yandex να καταρρέουν. Στις 02:00 UTC της 11ης Οκτωβρίου ήταν στο 0,3% του μέγιστου του γραφήματος, ενώ την ίδια ώρα μία εβδομάδα νωρίτερα ήταν στο 88,2%. Το συμπέρασμα που έβγαλαν πολλοί ήταν ότι μαζί με τους servers της Yandex έσβησαν και τα ρωσικά bots.
Για την Cloudflare, «bot» είναι κάθε αυτοματοποιημένο αίτημα προς μια ιστοσελίδα. Το γράφημα που έγινε viral αφορά το AS13238, το αυτόνομο σύστημα της Yandex. Ο κύριος όγκος προέρχεται από το YandexBot, που η ίδια η Cloudflare καταγράφει ως επαληθευμένο bot, στην κατηγορία της αναζήτησης: είναι το πρόγραμμα που επισκέπτεται ιστοσελίδες για να τις βάλει σε ευρετήριο η μηχανή αναζήτησης της Yandex, το ρωσικό αντίστοιχο του Googlebot.
Το Radar δεν βλέπει τι γίνεται μέσα στο X, στο Facebook ή στο Reddit. Μετρά μόνο αιτήματα προς ιστοσελίδες που περνούν από το δίκτυο της Cloudflare. Ένας ψεύτικος λογαριασμός που ποστάρει στο X δεν εμφανίζεται ποτέ σε αυτό το γράφημα. Η ομάδα antibot4navalny, που παρακολουθεί τα δίκτυα τρολ του Κρεμλίνου, το εξήγησε δημόσια ήδη από το βράδυ της 11ης, και πρόσθεσε ότι ο συνολικός όγκος bot traffic για τη Ρωσία ήταν σχεδόν ίδιος με κάθε άλλη εβδομάδα. Ένα άλλο αυτόνομο σύστημα της Yandex, το 215013, έμεινε σχεδόν σταθερό, ενώ δεν είναι η πρώτη φορά που καταγράφεται τέτοια πτώση στα συστήματα.
Στην ερώτηση αν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι περιορίστηκε η δραστηριότητα ρωσικών social-media ή disinformation bots, ο Συμεών Παπαδόπουλος, κύριος ερευνητής στο Ινστιτούτο Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών του ΕΚΕΤΑ και επικεφαλής της ομάδας MeVer, που ασχολείται με την επαλήθευση περιεχομένου, απαντά «όχι».
«Η εκτίμησή μου είναι ότι η μεγάλη πτώση του λεγόμενου bot traffic που ανακοινώθηκε από το Cloudflare δεν μπορεί να οδηγήσει σε τέτοιο συμπέρασμα. Ο όγκος της κίνησης αυτής περιλαμβάνει εκτός των άλλων και τα bots της μηχανής αναζήτησης που λειτουργεί υπό τη Yandex», λέει ο ερευνητής στο WIRED Greece.
«Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε κατά πόσο τα δίκτυα των ρωσικών bots λειτουργούν μέσα από το ίδιο δίκτυο», προσθέτει. «Γνωρίζουμε ότι σε τέτοια δίκτυα περιλαμβάνονται και πολλοί λογαριασμοί που χρησιμοποιούνται από χρήστες-ανθρώπους». Η ομάδα, διευκρινίζει, δεν έχει μελετήσει ειδικά το περιστατικό.
«Τα δεδομένα δείχνουν ποιο δίκτυο στέλνει αιτήματα, όχι για ποιο λόγο», λέει στο WIRED Greece ο Γιώργος Βλαχάβας, μεταδιδάκτορας στο Τμήμα Πληροφορικής του ΑΠΘ και ερευνητής στο Εργαστήριο Επιστήμης Δεδομένων και Ιστού (Datalab), που διευθύνει η καθηγήτρια Αθηνά Βακάλη. Το indexing και το scraping, εξηγεί, τα κάνουν όλοι οι πάροχοι υπηρεσιών αναζήτησης, όπως η Yandex και η Google.
Τα social bots προπαγάνδας, αντίθετα, είναι λογαριασμοί που δημοσιεύουν συντονισμένα για να επηρεάσουν την κοινή γνώμη. Εντοπίζονται από τη συμπεριφορά τους, όπως ο χρονισμός των μηνυμάτων, η αντιγραφή κειμένου και τα δίκτυα λογαριασμών. «Ζουν σε διαφορετικά επίπεδα και δεν ταυτίζονται», λέει ο Βλαχάβας. «Ένα bot προπαγάνδας μπορεί να τρέχει μέσω VPN, κάποιου residential proxy ή ακόμα και κινητού τηλεφώνου χωρίς να φαίνεται οτιδήποτε στο Cloudflare». Το Facebook, προσθέτει, απ’ ό,τι είναι γνωστό δεν χρησιμοποιεί καν το δίκτυο της Cloudflare, οπότε η κίνησή του δεν μετριέται σε καμία περίπτωση.
Το γράφημα χρειάστηκε λίγες ώρες για να ξεφύγει από το πλαίσιό του. Ο Αμερικανός δημοσκόπος Frank Luntz έγραψε στο X ότι το ρωσικό bot traffic κατέρρευσε, επικαλούμενος το 0,4% της Cloudflare. Ο Τσέχος ευρωβουλευτής Tomáš Zdechovský ανέβασε ένα γράφημα με «ημερήσια δραστηριότητα» γύρω από το γερμανικό ακροδεξιό AfD, με πτώσεις 30% και 56%, γράφοντας πάντως «αν επιβεβαιωθεί».
Ιστοσελίδες δημοσίευσαν άρθρα που μιλούσαν για πλήγμα στο ρωσικό bot traffic παραπληροφόρησης. Τη Δευτέρα η ιστορία είχε φτάσει στη γαλλική Le Parisien, με τίτλο για κατάρρευση της δραστηριότητας bots υπέρ του Τραμπ και του AfD.
Μιλώντας στο Warsaw Security Forum, ο Ζελένσκι είπε ότι μετά τα χτυπήματα «έγινε ξαφνικά λίγο πιο εύκολο να αναπνεύσεις σε πολλά social media». «Υπήρχε λιγότερο μίσος, λιγότερη διχόνοια και λιγότερες προβοκάτσιες, επειδή υπήρχαν λιγότερα bots», πρόσθεσε. «Και είναι αρκετά σαφές από πού έρχονταν αυτά τα bots».
Ο Παπαδόπουλος δέχεται ότι κάποιος μπορεί να λάβει την καταγραφή της Cloudflare ως ένδειξη, «αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να βασιστεί σε αυτή για να συμπεράνει ότι περιορίστηκε η δραστηριότητα των ρωσικών disinformation bots».
Το γράφημα του Zdechovský βρέθηκε στο επίκεντρο fact checking. Η αυστριακή ομάδα fact-checking Mimikama, που το χαρακτήρισε παραπλανητικό, σημείωσε ότι δεν αναφέρει ούτε πλατφόρμα ούτε πηγή δεδομένων ούτε μέθοδο μέτρησης. Το δεύτερο χαμηλό σημείο του μοιάζει να πέφτει στις 13 ή 14 Οκτωβρίου, δηλαδή μετά τη δημοσίευσή του. Το γερμανικό Rohtext συνέκρινε τις αναρτήσεις για κάθε κόμμα το ίδιο Σαββατοκύριακο: το AfD έπεσε 19,3%, το CDU 17,8%, το SPD 36,8% και οι Πράσινοι 28,6%. Τα νούμερα προήλθαν από το Grok και δεν επαληθεύονται ανεξάρτητα, δείχνουν όμως περισσότερο ήσυχη Κυριακή παρά μπλακάουτ ενός κόμματος.
Για να αποδειχθεί ότι οι επιχειρήσεις επιρροής επηρεάστηκαν πράγματι, εξηγεί ο Παπαδόπουλος, θα χρειαζόταν ανάλυση γνωστών δικτύων με τα χαρακτηριστικά των ρωσικών επιχειρήσεων, ιδανικά σε περισσότερες από μία πλατφόρμες και για περιόδους «αρκετά μεγαλύτερες από λίγες ημέρες». Θα χρειαζόταν επίσης σύγκριση με δίκτυα άλλων χωρών, όπως η Κίνα, που δεν επηρεάστηκαν από τις επιθέσεις, ώστε να αποκλειστούν άλλοι παράγοντες. «Μια τέτοια ανάλυση θα απαιτούσε σημαντικό χρόνο», λέει, «αλλά και δεδομένα από τις πλατφόρμες, τα οποία δεν είναι εύκολα διαθέσιμα».
Στο ίδιο καταλήγει και ο Βλαχάβας: ασφαλή συμπεράσματα θα έβγαιναν μόνο από δεδομένα των ίδιων των πλατφορμών, «αλλά οι πλατφόρμες συνήθως δεν μοιράζονται αυτή την πληροφορία».
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
