Στις 29 Σεπτεμβρίου ο Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα με τίτλο «Inaugurating The Era Of Super Intelligence». Οι ομοσπονδιακές υπηρεσίες των ΗΠΑ θα γράφουν πλέον «Super Intelligence» και «SI» αντί για «Artificial Intelligence» και «AI», σε αλληλογραφία, ιστοσελίδες, αναφορές και έγγραφα. Οι παλιοί κανονισμοί, οι συμβάσεις και τα ιστορικά έγγραφα μένουν ως έχουν.
Το διάταγμα ήρθε λίγες ώρες μετά από γεύμα στον Λευκό Οίκο με τους επικεφαλής των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας, οι οποίοι υπέγραψαν μια εθελοντική συμφωνία για την ανάπτυξη της τεχνολογίας. Στη «Συμφωνία του Λευκού Οίκου για την Υπερνοημοσύνη» βάζουν την υπογραφή τους ο Elon Musk, ο Mark Zuckerberg, ο Sundar Pichai, ο Jensen Huang, ο Dario Amodei και ο Greg Brockman.
Η αλλαγή είχε προαναγγελθεί μία εβδομάδα νωρίτερα, στις 22 Σεπτεμβρίου, από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Εκεί ο Τραμπ είπε ότι η λέξη «τεχνητή» κάνει το AI «να ακούγεται ψεύτικο, ενώ δεν είναι ψεύτικο». Πρόσθεσε ότι όλα τα έγγραφα των ΗΠΑ, «και ελπίζω και του κόσμου», θα χρησιμοποιούν τον «πολύ πιο ακριβή» όρο. Στην ίδια ομιλία παρομοίασε τις προειδοποιήσεις για τους κινδύνους του AI με «φάρσα», όπως αποκαλεί και την κλιματική αλλαγή.
Πριν από όλα αυτά, ο αμερικανός πρόεδρος είχε ρωτήσει τους ακόλουθούς του στο Truth Social πώς να λέγεται το νέο όνομα: «SUPER INTELLIGENCE» ή «SUPERIOR INTELLIGENCE»;
Ο όρος «artificial intelligence» εμφανίζεται σε μια πρόταση του 1955, υπογεγραμμένη από τους John McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester και Claude Shannon. Ζητούσαν χρηματοδότηση για ένα θερινό σεμινάριο στο Dartmouth College, το 1956, το οποίο θεωρείται σήμερα η γέννηση του πεδίου. Ο McCarthy διάλεξε το όνομα εν μέρει επειδή ήταν ουδέτερο, για να ξεχωρίσει το νέο πεδίο από την κυβερνητική και τη θεωρία αυτομάτων. Το «artificial», στο πλαίσιο αυτό, σημαίνει «φτιαγμένο από τον άνθρωπο», όχι «ψεύτικο».
Σήμερα το AI είναι ένα τεράστιο πεδίο. Στο ίδιο ανήκουν το φίλτρο που στέλνει το spam στον κάδο, ο αλγόριθμος που σου προτείνει το επόμενο βίντεο και τα chatbots όπως το ChatGPT. Ο αμερικανικός νόμος ορίζει το AI ως ένα σύστημα μηχανής που, για στόχους που έχει θέσει άνθρωπος, κάνει προβλέψεις, συστάσεις ή παίρνει αποφάσεις που επηρεάζουν πραγματικά ή ψηφιακά περιβάλλοντα.
Αυτόν ακριβώς τον ορισμό κρατά και το διάταγμα Τραμπ. Η «Super Intelligence» καλύπτει τις ίδιες τεχνολογίες και τα ίδια συστήματα με την «artificial intelligence» του νόμου. Αλλάζει δηλαδή η ετικέτα, όχι το περιεχόμενο: το φίλτρο του spam, στα έγγραφα της αμερικανικής κυβέρνησης, γίνεται τώρα «υπερνοημοσύνη».
Μιλώντας για την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης από τότε που ξεκίνησε ως επιστήμη, ο Ιωάννης Βλαχάβας, καθηγητής του Τμήματος Πληροφορικής του ΑΠΘ, λέει στο WIRED Greece ότι «πέρασε αρκετές περιόδους με αποτυχίες και επιτυχίες έως το 2010 που η τεχνολογική εξέλιξη (κάρτες γραφικών) και το πλήθος των δεδομένων επέτρεψαν την υλοποίηση των βαθιών νευρωνικών δικτύων με αξιοθαύμαστες και πρακτικές εφαρμογές σε διάφορους τομείς». Μιλά για την ιατρική, για παράδειγμα, «με επιστέγασμα το βραβείο Νόμπελ για την τεράστια συνεισφορά του στην επιστήμη στο πρόγραμμα AlphaFold της Google DeepMind (2020) που προβλέπει με ακρίβεια την τρισδιάστατη δομή των πρωτεϊνών από την αλληλουχία των αμινοξέων τους».
Ως εδώ, λέει ο καθηγητής, έχουμε «την Αναλυτική ΤΝ που έχει τις πιο χρήσιμες αλλά άγνωστες στο ευρύ κοινό εφαρμογές, και αποτελούν μέρος της αδύναμης ή περιορισμένης ΤΝ που προσομοιώνει την ανθρώπινη ευφυΐα».
Όραμα αποτελούσε, συνεχίζει ο καθηγητής, «η Ισχυρή ή Γενικευμένη ΤΝ όπου οι μηχανές θα σκέφτονται πραγματικά (όχι απλά προσομοίωση της σκέψης), θα μπορούν να λύσουν οποιοδήποτε πρόβλημα και θα έχουν πραγματικό συλλογισμό, συνείδηση, αισθήματα, συναισθήματα, ενσυναίσθηση».
Το 2020 με την υλοποίηση της Παραγωγικής ΤΝ, εξηγεί ο κ. Βλαχάβας, ο στόχος αυτός έχει εν μέρει επιτευχθεί. «Τα συστήματα πράγματι κάνουν τα πάντα και μας δίνουν και την εντύπωση ότι έχουν συνείδηση, αισθήματα, συναισθήματα και ενσυναίσθηση, πράγμα που δεν ισχύει αλλά δημιουργούν σοβαρά αυτήν την αίσθηση».
«Αυτό το 2ο είδος ΤΝ είναι που αποκαλούν Υπερνοημοσύνη, όρος υπερβολικός, γιατί κανένα σύστημα από τα προηγούμενα δεν διαθέτει κάτι ανάλογο της νοημοσύνης του ανθρώπου και λειτουργούν με βάση τις πιθανότητες για τη δημιουργία κειμένου (ή άλλου υλικού) έχοντας εκπαιδευτεί με εκατομμύρια κείμενα που υπάρχουν στο διαδίκτυο», σημειώνει.
Η ιδέα είναι σχεδόν τόσο παλιά όσο και το ίδιο το AI. Ο κορυφαίος μαθηματικός και πρωτοπόρος των υπολογιστών John von Neumann στις αρχές της δεκαετίας του 1950 μιλούσε για την πιθανότητα οι μηχανές να ξεπεράσουν τις ανθρώπινες διανοητικές ικανότητες. Το 1965 ο Βρετανός μαθηματικός I. J. Good, που είχε δουλέψει ως κρυπτογράφος στο Bletchley Park, περιέγραψε μια «υπερέξυπνη μηχανή» που θα ξεπερνούσε κατά πολύ κάθε διανοητική δραστηριότητα οποιουδήποτε ανθρώπου. Αφού και ο σχεδιασμός μηχανών είναι διανοητική δραστηριότητα, έγραφε, μια τέτοια μηχανή θα σχεδίαζε καλύτερες μηχανές και θα πυροδοτούσε μια «έκρηξη νοημοσύνης», αφήνοντας τον άνθρωπο πολύ πίσω.
Ο ορισμός που χρησιμοποιείται σήμερα πιο συχνά είναι του φιλοσόφου Nick Bostrom. Σε άρθρο του το 1998 ορίζει την υπερνοημοσύνη ως έναν νου πολύ εξυπνότερο από τα καλύτερα ανθρώπινα μυαλά σχεδόν σε κάθε πεδίο, από την επιστημονική δημιουργικότητα και τη γενική σοφία έως τις κοινωνικές δεξιότητες. Κατά τον Bostrom, ούτε ο σκακιστής Deep Blue πληροί αυτόν τον ορισμό: είναι έξυπνος μόνο σε ένα στενό πεδίο, το σκάκι, και εκεί δεν είναι συντριπτικά ανώτερος από τους καλύτερους ανθρώπους.
Το 2014 ο Bostrom έκανε τον όρο ευρύτερα γνωστό με το βιβλίο του Superintelligence, που επηρέασε έντονα τη συζήτηση για τους μακροπρόθεσμους κινδύνους του AI στη Silicon Valley.
Στη συζήτηση για την εξέλιξη του AI, ανάμεσα στα σημερινά συστήματα και την υπερνοημοσύνη συχνά τοποθετείται η γενική τεχνητή νοημοσύνη (AGI): ένα υποθετικό σύστημα με διανοητικές ικανότητες αντίστοιχες με εκείνες του ανθρώπου σε ένα ευρύ φάσμα εργασιών. Η υπερνοημοσύνη θα βρισκόταν, με αυτή την έννοια, πέρα από το ανθρώπινο επίπεδο.
Ο Bostrom θεωρεί ότι το δύσκολο είναι να φτάσεις στο ανθρώπινο επίπεδο, και ότι από εκεί και πέρα το βήμα προς την υπερνοημοσύνη μάλλον θα είναι πολύ γρηγορότερο, γιατί μια τέτοια μηχανή θα μπορούσε να βελτιώνει τον εαυτό της.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι όλο το πεδίο, και υπάρχει εδώ και δεκαετίες.
Η υπερνοημοσύνη είναι μια υποθετική βαθμίδα του πεδίου, την οποία δεν έχουμε επιτύχει και για την οποία δεν υπάρχει συμφωνία ως προς το αν ή πότε θα γίνει πραγματικότητα.
Ο όρος, λέει ο κ. Βλαχάβας, «δίνει υπεράνθρωπα χαρακτηριστικά σε συστήματα που παράγουν υλικό που δεν καταλαβαίνουν. Τα συστήματα αυτά είναι αφενός αξιοθαύμαστα αλλά κάνουν λάθη, δεν έχουν κριτική σκέψη και δεν παράγουν νέα γνώση αλλά συνδυάζουν την υπάρχουσα».
Τα τελευταία χρόνια η λέξη έπαψε να περιγράφει μόνο ένα θεωρητικό σενάριο και έγινε επιχειρηματικός στόχος. Ο Ilya Sutskever, συνιδρυτής της OpenAI, ίδρυσε το 2024 την Safe Superintelligence, μια εταιρεία με μοναδικό στόχο να φτιάξει «ασφαλή υπερνοημοσύνη». Ο Mark Zuckerberg ονόμασε το νέο τμήμα της Meta «Meta Superintelligence Labs» και υποσχέθηκε «προσωπική υπερνοημοσύνη για όλους». Ο Sam Altman της OpenAI είχε δηλώσει ότι η υπερνοημοσύνη μπορεί να έρθει μέσα σε πέντε χρόνια.
Η ίδια λέξη έγινε όμως και σήμα κινδύνου. Τον Οκτώβριο του 2025 εκατοντάδες επιστήμονες και δημόσια πρόσωπα ζήτησαν να σταματήσει η ανάπτυξη της υπερνοημοσύνης. Ανάμεσά τους ήταν ο νομπελίστας Geoffrey Hinton, ο Stuart Russell και ο Yoshua Bengio, δηλαδή κάποιοι από αυτούς που θεμελίωσαν το σύγχρονο AI.
Και οι δύο πλευρές, όμως, μιλούσαν για κάτι που θα έρθει. Το διάταγμα Τραμπ δίνει το όνομα του μελλοντικού, υποθετικού σταδίου στα συστήματα που υπάρχουν ήδη.
Το ίδιο το διάταγμα υποστηρίζει ότι οι σημερινές τεχνολογίες ξεπερνούν κατά πολύ ό,τι φαντάζονταν όσοι πρωτοχρησιμοποίησαν τον όρο «Artificial Intelligence». Γι’ αυτό, σύμφωνα με το κείμενο, η «Super Intelligence» αποδίδει καλύτερα την υπόσχεση και τις δυνατότητές τους, που εξελίσσονται γρήγορα.
Το πολιτικό πλαίσιο είναι πιο σύνθετο. Ο Τραμπ προσπαθεί να δώσει νέα εικόνα σε έναν κλάδο που στηρίζει ανοιχτά, την ώρα που διαδοχικές δημοσκοπήσεις δείχνουν την πλειοψηφία των Αμερικανών ανήσυχη για το AI και αποδοκιμαστική απέναντι στον τρόπο που το χειρίζεται. Η μετονομασία ήρθε εν μέσω διαμαρτυριών κατά των data centers και ανησυχιών για τις θέσεις εργασίας, ενώ στον ΟΗΕ ο ίδιος παρουσίασε τον αγώνα με την Κίνα ως κάτι που οι ΗΠΑ πρέπει οπωσδήποτε να κερδίσουν.
Ο Τραμπ έχει δηλώσει ανοιχτά ότι θέλει οι ΗΠΑ να κυριαρχήσουν στην ανάπτυξη του AI, ενώ έχει επανειλημμένα υποβαθμίσει τις προειδοποιήσεις για τους κινδύνους της τεχνολογίας. Το νέο διάταγμα τοποθετεί την αμερικανική πολιτική σε αυτό το πλαίσιο: το AI παρουσιάζεται όχι ως κάτι που πρέπει να περιοριστεί, αλλά ως τεχνολογία στην οποία οι ΗΠΑ πρέπει να διατηρήσουν την πρωτοκαθεδρία.
Προς το παρόν, μόνο οι λέξεις. Το «Super Intelligence» έχει τον ίδιο ορισμό με το AI για τον νόμο, τα παλιά έγγραφα δεν αλλάζουν και η αλλαγή αφορά μόνο την εκτελεστική εξουσία των ΗΠΑ, όχι τις εταιρείες, τα μέσα ή τα πανεπιστήμια.
Κάτι ενδιαφέρον βρίσκεται στο άρθρο 3. Μέσα σε 60 ημέρες ο σύμβουλος του προέδρου για θέματα επιστήμης και τεχνολογίας, Michael Kratsios, πρέπει να προτείνει νομοθετικό ορισμό για το «Super Intelligence» που θα αντανακλά τις δυνατότητες που περιγράφει το κείμενο. Θα πρέπει να κρίνει και αν ο νέος όρος θα τροποποιήσει, θα διευρύνει ή θα αντικαταστήσει τον ισχύοντα νομικό ορισμό του AI. Για να αλλάξει τον νόμο, πάντως, χρειάζεται το Κογκρέσο.
Η υπερνοημοσύνη είναι όρος γύρω από τον οποίο γίνεται η συζήτηση για το αν τα πιο προηγμένα συστήματα πρέπει να επιβραδυνθούν ή να σταματήσουν. Στο Κογκρέσο υπάρχει ήδη νομοσχέδιο του Bernie Sanders που στοχεύει ακριβώς την «τεχνητή υπερνοημοσύνη», και ο ορισμός της έχει ήδη γίνει αντικείμενο διαφωνίας.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ επινόησε έναν καινούργιο όρο, αλλά ότι πήρε έναν όρο που ήδη έχει συγκεκριμένη σημασία στην επιστημονική και τεχνολογική συζήτηση και τον χρησιμοποίησε για να περιγράψει κάτι πολύ ευρύτερο. Έτσι, η «υπερνοημοσύνη» αποκτά δύο διαφορετικές σημασίες. Για την αμερικανική κυβέρνηση είναι η νέα ονομασία του AI. Για την επιστήμη και μεγάλο μέρος της βιομηχανίας είναι ένα υποθετικό σύστημα που ξεπερνά τις ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες.
Υπό αυτό το πρίσμα, μια έκκληση να «σταματήσει η υπερνοημοσύνη» μπορεί να ακουστεί σαν έκκληση να σταματήσει το ChatGPT. Αντίστροφα, ένα σημερινό chatbot ακούγεται σαν το υποθετικό σύστημα που οι επιστήμονες περιέγραφαν ως μακρινό, και για κάποιους επικίνδυνο, ενδεχόμενο.
Η σύγχυση φτάνει και σε όσους δουλεύουν με τις ομοσπονδιακές υπηρεσίες. Η IAPP, η διεθνής ένωση επαγγελματιών προστασίας δεδομένων, επισημαίνει ότι το διάταγμα δημιουργεί πρόβλημα ορολογίας στα προγράμματα διακυβέρνησης του AI, αφού οι νομικοί ορισμοί μένουν ίδιοι.
Για τον κ. Βλαχάβα, το ζήτημα δεν είναι μόνο γλωσσικό. Ο όρος, λέει, δημιουργεί υπερφίαλες προσδοκίες και οδηγεί στην αντικατάσταση ανθρώπων από συστήματα που θα έπρεπε να έχουν μόνο βοηθητικό ρόλο. «Ακόμη και ο όρος ΤΝ είχε δεχθεί κριτική γιατί δεν αντιστοιχούσε στην ανθρώπινη νοημοσύνη. Κατά πόσο μάλιστα ο όρος Υπερνοημοσύνη!», τονίζει.
Και καταλήγει: «Άρα μόνο να χάσουμε έχουμε από τη χρήση τέτοιων υπερβολικών εκφράσεων».
Μπορείτε να διαβάσετε εδώ όλα τα explainers του WIRED Greece.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
