Για τον εγκέφαλο, ένα βιβλίο δεν είναι απλώς ένα κείμενο, μια ιστορία.
Κάθε σελίδα απαιτεί από τον νου να αναγνωρίσει σύμβολα, να επεξεργαστεί γλώσσα, να συγκρατήσει πληροφορίες, να συνδέσει γεγονότα, να φανταστεί πρόσωπα και καταστάσεις και να παρακολουθήσει την εξέλιξη μιας αφήγησης.
Με άλλα λόγια, όταν διαβάζουμε, ο εγκέφαλος δουλεύει.
Σε μια μελέτη 801 ανθρώπων άνω των 65 ετών, η συμμετοχή σε δραστηριότητες που διεγείρουν γνωστικά τον εγκέφαλο, μεταξύ άλλων η ανάγνωση εφημερίδων, περιοδικών και βιβλίων συνδέθηκε με 33% χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ.
Και μια νέα επιστημονική μετα-ανάλυση συγκεντρώνει πλέον ένα μεγάλο σώμα ερευνών που δείχνει ότι αυτή η δραστηριότητα μπορεί να έχει σημαντικές επιδράσεις στην υγεία του εγκεφάλου, στη γνωστική λειτουργία και στη ψυχική ευεξία.
Μια ομάδα επιστημόνων από το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ εξετάζουν στο Psychological Medicine τα διαθέσιμα δεδομένα για την «ανάγνωση για ευχαρίστηση» — από τα βιβλία και τα e-books μέχρι τα περιοδικά, τα κόμικς και τις αυτοτελείς ιστορίες σε μορφή κόμικς (graphic novels).
Το συνολικό μήνυμα είναι εντυπωσιακά συνεπές: η συστηματική ανάγνωση συνδέεται με έναν εγκέφαλο που λειτουργεί καλύτερα σε πολλά διαφορετικά επίπεδα.
«Νευροαπεικονιστικές μελέτες δείχνουν ότι η ανάγνωση ενεργοποιεί ένα ευρύ δίκτυο περιοχών που σχετίζονται με την αναγνώριση λέξεων, τη γλώσσα και τον έλεγχο της προσοχής. Το δίκτυο αυτό αναπτύσσεται από την παιδική ηλικία και συνεχίζει να εξειδικεύεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής», σχολιάζει στο WIRED Greece o Χρήστος Γιαπιτζάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Γενετικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και Αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού.
Και δεν πρόκειται μόνο για στιγμιαία ενεργοποίηση.
Έρευνες έχουν εντοπίσει συσχετίσεις ανάμεσα στην αναγνωστική εμπειρία και μετρήσιμες διαφορές στη δομή του εγκεφάλου, τόσο στη φαιά όσο και στη λευκή ουσία.
Το 51.8% αυτών που είχαν ξεκινήσει να διαβάζουν για ευχαρίστηση σε ηλικία 3 έως 10 ετών εμφάνιζαν αργότερα καλύτερη προσοχή, αναστολή παρορμήσεων, ενεργή και επεισοδιακή μνήμη.
Σε παιδιά, η καλύτερη αναγνωστική ικανότητα έχει συνδεθεί με πιο οργανωμένη συνδεσιμότητα σε εγκεφαλικά δίκτυα που υποστηρίζουν τη γλώσσα και την επεξεργασία των πληροφοριών.
Σε ενήλικες, μεγαλύτερη έκθεση σε έντυπο υλικό έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερο πάχος του εγκεφαλικού φλοιού σε περιοχές που σχετίζονται με τη γλώσσα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα βιβλίο «μεγαλώνει» μηχανικά τον εγκέφαλο. Δείχνει όμως ότι η αναγνωστική εμπειρία και η λειτουργία του εγκεφάλου συνδέονται πολύ πιο στενά απ’ όσο θα υπέθετε κανείς.
Ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι των δεδομένων αφορά τα παιδιά.
Οι ερευνητές της μελέτης εξέτασαν δεδομένα από περισσότερα από 10.000 παιδιά και εφήβους της μεγάλης αμερικανικής μελέτης ABCD.
Το 51.8% αυτών που είχαν ξεκινήσει να διαβάζουν για ευχαρίστηση σε ηλικία 3 έως 10 ετών εμφάνιζαν αργότερα καλύτερη προσοχή, αναστολή παρορμήσεων, ενεργή και επεισοδιακή μνήμη.
Είχαν επίσης λιγότερα προβλήματα ψυχικής υγείας, χαμηλότερα επίπεδα στρες και κατάθλιψης και καλύτερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Και το πιο ενδιαφέρον: οι διαφορές δεν περιορίζονταν στη συμπεριφορά.
Η πρώιμη ανάγνωση συνδεόταν με μεγαλύτερες περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γλώσσα, τη γνωστική λειτουργία και τη συναισθηματική ρύθμιση. Οι εγκεφαλικές αυτές διαφορές, με τη σειρά τους, συνδέονταν με καλύτερη μάθηση, μνήμη, προσοχή και εκτελεστικές λειτουργίες.
Οι συσχετίσεις παρέμεναν ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, ο δείκτης μάζας σώματος, η εφηβεία, η οικογενειακή δομή, η εκπαίδευση των γονέων και το οικογενειακό εισόδημα.
Με απλά λόγια, η ανάγνωση στην παιδική ηλικία φαίνεται να συμβαδίζει με έναν εγκέφαλο που αναπτύσσεται πιο δυναμικά σε περιοχές κρίσιμες για τη μάθηση και τη σκέψη.
Έρευνες σε ενήλικες συνδέουν την ανάγνωση με καλύτερη γνωστική απόδοση, μεγαλύτερη ευεξία, περισσότερη ενσυναίσθηση και χαμηλότερο στρες.
Αλλά το σημαντικότερο ίσως εύρημα εμφανίζεται στη μεγαλύτερη ηλικία.
Σε μια μελέτη 801 ανθρώπων άνω των 65 ετών, η συμμετοχή σε δραστηριότητες που διεγείρουν γνωστικά τον εγκέφαλο, μεταξύ άλλων η ανάγνωση εφημερίδων, περιοδικών και βιβλίων συνδέθηκε με 33% χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ.
Σε άλλη μελέτη με 469 ανθρώπους ηλικίας άνω των 75 ετών, η ανάγνωση συνδέθηκε με 35% χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας κατά την περίοδο παρακολούθησης.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι μια μελέτη 1.962 ενηλίκων άνω των 64 ετών, οι οποίοι παρακολουθήθηκαν για 14 χρόνια, βρήκε ότι η συχνή ανάγνωση, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, συνδεόταν με μικρότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης σε διαφορετικά χρονικά σημεία της παρακολούθησης.
Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι η ανάγνωση μπορεί να αποτελεί μέρος αυτού που οι νευροεπιστήμονες αποκαλούν γνωστικό απόθεμα, την ικανότητα δηλαδή του εγκεφάλου να αντέχει καλύτερα τις αλλαγές και τις βλάβες που συσσωρεύονται με την ηλικία.
Και δεν είναι μόνο η μνήμη.
Το διάβασμα φαίνεται να επηρεάζει περισσότερες λειτουργίες από την απλή αποθήκευση πληροφοριών.
Η λογοτεχνία, για παράδειγμα, μπορεί να απαιτεί από τον αναγνώστη να καταλάβει τι σκέφτεται ένας χαρακτήρας, τι αισθάνεται και γιατί συμπεριφέρεται με συγκεκριμένο τρόπο.
Αυτή η διαδικασία συνδέεται με τη λεγόμενη κοινωνική νόηση, την ικανότητά μας να κατανοούμε τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις προθέσεις των άλλων.
Μελέτες λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας έχουν δείξει ότι η ανάγνωση μυθοπλασίας, ιδιαίτερα όταν περιλαμβάνει πλούσιο κοινωνικό περιεχόμενο, ενεργοποιεί δίκτυα του εγκεφάλου που σχετίζονται με αυτές τις λειτουργίες. Οι άνθρωποι που ανέφεραν ότι διαβάζουν περισσότερη μυθοπλασία παρουσίαζαν επίσης καλύτερη επίδοση σε δοκιμασίες κοινωνικής νόησης.
Ένα καλό μυθιστόρημα, επομένως, μπορεί να είναι ταυτόχρονα μια άσκηση στη γλώσσα, στη μνήμη, στη φαντασία και στην κατανόηση των άλλων.
Η σχέση της ανάγνωσης με τον εγκέφαλο δεν περιορίζεται στη γνωστική λειτουργία.
Σε έρευνα 4.164 ενηλίκων, η ανάγνωση συσχετίστηκε με καλύτερη ευεξία, ενσυναίσθηση, προσωπική ανάπτυξη και ανακούφιση από το στρες.
Σε μία από τις μετρήσεις που αναφέρονται στη μετα-ανάλυση, μόλις 6 λεπτά ανάγνωσης συνδέθηκαν με 68% μείωση των επιπέδων στρες.
Είναι ένα εύρημα που χρειάζεται να ερμηνευτεί προσεκτικά, καθώς προέρχεται από έρευνα και δεν σημαίνει ότι υπάρχει μια μαγική «δόση» 6 λεπτών που προστατεύει τον εγκέφαλο.
Δείχνει όμως κάτι σημαντικό: το διάβασμα μπορεί να λειτουργεί όχι μόνο ως γνωστική δραστηριότητα αλλά και ως τρόπος αποφόρτισης.
«Στη σύγχρονη εποχή της εμπορευματοποίησης της προσοχής των ανθρώπων μέσω του εντυπωσιασμού της εικόνας και της γρήγορης εναλλαγής ερεθισμάτων, η ελληνική κοινωνία καταγράφει υψηλά ποσοστά δυστυχίας και άγχους, με ταυτόχρονη μείωση των παιδιών και των ενηλίκων που διαβάζουν βιβλία», σημειώνει ο Καθηγητής Γιαπιτζάκης.
«Παρατηρείται στους νέους, ακόμη και σε φοιτητές, η έλλειψη συγκέντρωσης, κριτικής σκέψης και γλωσσικής έκφρασης, καθώς και μειωμένη ενσυναίσθηση και επικοινωνία. Για αυτό τον λόγο, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναδειχθούν τα ευρήματα της επιστημονικής έρευνας ότι η ανάγνωση βιβλίων ενισχύει τις νοητικές και συναισθηματικές εγκεφαλικές λειτουργίες, ισχυροποιεί την ψυχική ανθεκτικότητα στο στρες και τελικά αυξάνει το προσδόκιμο ζωής. Από προσωπική εμπειρία, έχω διαπιστώσει ότι η ανάγνωση ενός βιβλίου κάθε μία ή δύο εβδομάδες, παρά τον φόρτο των υποχρεώσεων μου, με βοηθά να διατηρώ την ψυχική μου ισορροπία. Μου επιτρέπει να αποστασιοποιούμαι από τις μικρότητες, τις αδικίες και τις συναισθηματικές εξάρσεις στο επαγγελματικό μου περιβάλλον. Θεωρώ το διάβασμα εξαιρετικό αντίδοτο απέναντι στο άγχος και τη γενικευμένη δυστυχία της εποχής μας», προσθέτει.
Την ώρα που οι ενδείξεις για τα οφέλη της ανάγνωσης πληθαίνουν, όλο και λιγότερα παιδιά και έφηβοι δηλώνουν ότι απολαμβάνουν το διάβασμα ή ότι διαβάζουν συχνά για ευχαρίστηση. Τα δεδομένα του National Literacy Trust που εξετάζει η νέα δημοσίευση δείχνουν συνεχιζόμενη πτώση, ιδιαίτερα στα αγόρια ηλικίας 11–16 ετών.
Και αυτό έχει σημασία επειδή η ανάγνωση δεν είναι απλώς ένας τρόπος να καταναλώνουμε πληροφορίες. Είναι μια δραστηριότητα που απαιτεί παρατεταμένη προσοχή.
Σε έναν ψηφιακό κόσμο γεμάτο πληροφορίες, ολιγόλεπτα βίντεο και αδιάκοπη εναλλαγή ερεθισμάτων, το να παραμένεις συγκεντρωμένος σε μία αφήγηση για δεκάδες ή εκατοντάδες σελίδες είναι από μόνο του μια μορφή γνωστικής άσκησης.
Το διάβασμα δεν είναι φάρμακο, αλλά είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνήθεια
Υπάρχει, βέβαια, ένα σημαντικό «αλλά».
Οι περισσότερες από αυτές τις έρευνες δείχνουν συσχετίσεις. Δεν αποδεικνύουν ότι η ανάγνωση από μόνη της προκαλεί όλες τις θετικές αλλαγές που παρατηρούνται.
Ένας άνθρωπος που διαβάζει συχνά μπορεί να έχει ταυτόχρονα καλύτερο ύπνο, περισσότερη κοινωνική δραστηριότητα, υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο ή διαφορετικές συνήθειες υγείας.
Οι ερευνητές προσπαθούν να ελέγξουν τέτοιους παράγοντες, αλλά δεν μπορούν πάντα να αποκλείσουν κάθε πιθανή εξήγηση. Οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν αυτή την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα.
Προς το παρόν, κρατάνε το πιο ενδιαφέρον μήνυμα της νέας έρευνας:
Όταν ανοίγεις ένα βιβλίο, δεν ταξιδεύεις μόνο σε έναν άλλο κόσμο.
Δίνεις στον εγκέφαλό σου κάτι να κάνει.
Και όλο και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι αυτό μπορεί να του κάνει κάτι περισσότερο από καλό.
Με την εγγραφή σας, συμφωνείτε με τους Όρους Χρήσης μας (συμπεριλαμβανομένης της παραίτησης από ομαδικές αγωγές και των διατάξεων διαιτησίας) και αναγνωρίζετε την Πολιτική Απορρήτου μας.
